Кіріспе

Ежелгі Мысырда қолданылатын пигмент Египет көк, сондай-ақ кальций мыс силикаты (CaCuSi4O10 немесе CaOCuO(SiO2) 4 (кальций мыс тетрасиликаты)) немесе купрориваит деп те аталады, бұл ежелгі Мысырда мыңдаған жылдар бойы қолданылған пигмент. Ол тұңғыш синтетикалық пигмент болып саналады. Римдіктерге ол [[керулеан]] деген атпен белгілі болған. Рим дәуірінен кейін мысыр көк түсті бояулар қолданылмай қалды, ал оны қалай жасау керектігі ұмытылды. Қазіргі уақытта ғалымдар оның химиялық құрылымын зерттеп, оны қалай жасау керектігін анықтап жатыр. Ежелгі Мысыр сөзінің [[wikt:wḏ#Сөздік мағынасы көк, көк жасыл және жасыл. "Египет көк" сөзінің ағылшын тіліндегі түстер атауы ретінде алғаш рет 1809 жылы қолданылған.

Анықтама

Мысыр көк - қышқыл, әк, мыс және сілті қоспасынан жасалған синтетикалық көк пигмент. Оның түсі табиғи түрде кездесетін минерал купроривайтпен бірдей құрамдағы кальций мыс тетрасиликаты CaCuSi4O10-ға байланысты. Мысыр тіліндегі термин - sbḏ ỉrjt (khesbedj irtiu), бұл жасанды лазуритті (sbḏ) білдіреді. Ол ежелгі дәуірде тас, ағаш, гипс, папирус және кенеп сияқты әр түрлі құралдарды бояу үшін көк пигмент ретінде және цилиндрлік мөрлерді, буындыларды, скарабельдерді, инкрустацияларды, құмыраларды және мүсіндерді қоса алғанда, көптеген заттарды өндіруде қолданылған. Кейде оны египтологиялық әдебиетте көк фрит деп атайды. Кейбіреулер бұл шыны немесе глазур өндірісінің бастапқы кезеңін сипаттау үшін пайдаланылуы керек деген қате термин деп айтады, ал басқалары мысыр көк түсті - бұл ұсақ және ірі формадағы фрит, өйткені ол қатты күйдегі реакцияның нәтижесі. Оның негізгі компоненттерінің бірі - мыс - нәтижесінде пайда болған сипаттамалық көк түсі әртүрлі өңдеу мен құрамына байланысты ашықтан қара түске дейін жетеді. Мысырдан басқа, ол Таяу Шығыста, Жерорта теңізінің шығысында және Рим империясының шекарасында да кездесті. Пигмент басқа жерлерде пайда болуы бір уақытта пайда болған шығар, әлде бұл технологияның Мысырдан сол аймақтарға таралатыны анық емес.

Тарих және негіз

Ежелгі мысырлықтар көк түске ерекше құрметпен қарап, оны түрлі құралдармен және түрлі формада көрсетуге тырысқан. Сондай-ақ, олар сиырша көк түстес, сирек кездесетін, бағалы деп саналатын түркіза және лазури тас тәрізді бұйымдар жасағысы келді. Бұл көк түсті алу үшін азурит сияқты табиғи минералдарды пайдалану практикалық емес еді, өйткені бұл минералдар сирек кездесетін және жұмыс істеу қиын. Сондықтан көк бояудың көп мөлшерін алу үшін мысырлықтар оны өздері өндірген. Мысыр көк түсті қолданудың ең алғашқы дәлелі Мемфис университетінің египтологы Лорлей Х. Коркоранның анықтауы бойынша, аллабастр ыдысында династиялық кезеңнің аяғына немесе Накада III (шамамен б.з.д. Орта патшалықта (б.з.д. 2050-1652) қабірлерді, қабырға суреттерін, жиһаздарды және мүсіндерді безендіруде пигмент ретінде қолданыла берді, ал Жаңа патшалықта (б.з.д. Оның қолданылуы бүкіл соңғы кезең мен грек-рим кезеңінде жалғасып, біздің заманымыздың төртінші ғасырында ғана жойылып кетті, өйткені оның өндірісінің құпиясы жоғалды. Ежелгі Мысыр мәтіндерінде ежелгі Египеттің көк түсті өндіруі туралы жазбаша ақпарат жоқ, ал ол алғаш рет б.з.б. Ол оны каэрулеум деп атайды және өзінің "De architectura" еңбегінде құм, мыс және натронды ұнтақтау арқылы және ұсақ шарларға айналған қоспаны пеште қыздыру арқылы қалай өндірілгенін сипаттайды. Өнімді өндіру үшін әк қажет, бірақ, мүмкін, әкке бай құм пайдаланылған. Теофраст оған грек тіліндегі κύανος (кьянос, көк) деген терминді береді, ол бастапқыда лазурит деп аталатын. Соңында, тек он тоғызыншы ғасырдың басында, оны 1815 жылы Хамфри Дэви және басқалар, мысалы, У. Т. Рассел мен Ф. Фуке зерттеген кезде, оның өндірісі туралы көбірек білуге қызығушылық оянды.

Амарна

ХХ ғасырдың басында Амарна, Лишт және Малкатада қазба жұмыстары кезінде Петри ежелгі Египетте көк түсті бояу үшін қолданылған екі түрлі ыдыстарды тапты: табақ пішінді табалар мен цилиндрлі ыдыстар немесе саггерлер. Амарнадағы Барри Кемптің (1989) соңғы қазбаларында осы "жаңыртылған" табалардың өте аз саны ашылды, бірақ мысырлық көк "торттың" қалған түрлі бөлшектері табылды, бұл мысырлық көк формалардың бес түрлі санатын және олармен байланысты ыдыстарды анықтауға мүмкіндік берді: үлкен дөңгелек жалпақ торттар, үлкен жалпақ төртбұрышты торттар, табақ пішінді торттар, кішкентай қап пішінді бөлшектер және шар тәрізді пішіндер. Талдалған үлгілерде қалайы табылмады, бұл авторлар қола орнына қола сыныбын пайдалану мүмкін екенін көрсетеді.

Қантыр

1930 жылдары Махмуд Хамза Мысыр көкінің өндірісімен байланысты бірқатар заттарды қазып тапты. Бұл жерде Мысыр көкінің өндірісі болғандығы туралы дәлел келтіреді. Соңғы қазба жұмыстары кезінде мыс негізіндегі ірі өнеркәсіп, оның ішінде қола құю, қызыл шыны жасау, фаянс өндіру және мысыр көк түсті бірнеше қолөнер түрлері ашылды. Мысыр көк түсті, фейенс сияқты, шыныдан әлдеқайда ескі технология болғандықтан, ол тек Тутмос III (14791425 BC) тұсында басталған, мысыр көк түсті өндірудегі өзгерістер, сөзсіз, шыны өнеркәсібінің енгізілуімен байланысты болды. Мысыр көк түсті бояуды өндіруде қолданылатын мыс көзін талдау сол кездегі металлургия өнеркәсібімен байланысты екенін көрсетеді. Алдыңғы кезеңдерде мыс кендері қолданылған болса, III Тутмос билік құрған кезде мыс кенінің орнына қола сынықтарды қолдану қолданылды.

Мысыр көк түсті римдіктер өндірген

Римдік дереккөздер бойынша, дәуірлер ауысқан кезде белгілі бір Весториус өндіріс технологиясын Александриядан Неапольдің маңындағы Поцзуолиге (Кампания, Оңтүстік Италия) көшірді. Шын мәнінде, археологиялық деректер солтүстік Флегрей даласында өндіріс орындарының болғанын растайды және пигмент шарларын өндіру мен саудада монополияның бар екеніне нұсқайды. Мысыр көгі өзінің ерекше қолданылуымен Рим дәуірінің көк пигменті болып табылады; оның өнерлік технологиялық іздері орта ғасырлар барысында жоғалады.

Қазіргі заманғы қолдану

Мысыр көкінің өте күшті және ұзақ уақыт өмір сүретін инфрақызыл люминесценциясы көрінетін жарықта оның адам көзіне боялмаған нысандарда болуын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл қасиет сондай-ақ, оның қолданылуы жойылған деп саналғаннан кейін, он алтыншы ғасырда жасалған суреттердегі пигмент іздерін анықтау үшін де қолданылған. Жақын инфрақызылдағы люминесценция, онда май да, гемоглобин де жоғары сіңіру коэффициентін көрсетпейді, сонымен қатар мысыр көкінің суда батып кеткеннен кейін наноқаптарға бөліну арқылы деламинациялану қабілеті, сонымен қатар биомедицинада (мысалы, биобейнелеу), телекоммуникация, лазерлік технология және қауіпсіздік сияларында жоғары технологиялық қолданбалар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Лоренс Беркли ұлттық зертханасының зерттеушілері мысырлық көк пигмент көзге көрінетін жарықты сіңіріп, инфрақызыл диапазонда жарық шығаратынын анықтады. Бұл мысырлық көк пигмент күн сәулесі мол жерлерде үйдің төбелері мен қабырғаларын салқындату үшін және фотоэлектрлі элементтердің жұмысын жақсарту үшін шыныны бояу үшін пайдаланылуы мүмкін екенін көрсетеді.