Кіріспе

Armillaria – ағаштар мен бұталарда тіршілік ететін, бал құрттары деп аталатын A. mellea түлін қамтитын саңырауқұлақтар туысы. Бұрын A. mellea деп жіктелінген шамамен 10 түрді қамтиды. Армиллариялар ұзақ өмір сүреді және әлемдегі ең ірі тірі саңырауқұлақтардың бірі болып табылады. Бұл организмнің ең ірісі (Armillaria ostoyae түрі) Орегон штатындағы Мальхер ұлттық орманның 9 км²-ден астам аумағын жабады және шамамен 2500 жылға жуық екені есептеледі. Армилларияның кейбір түрлері биолюминесценцияны көрсетеді, осының нәтижесінде "түлкі оты" құбылысы пайда болады. Армиллария орманға зиян келтіретін патоген болып табылады. Ол орманның "ақ шіру" тамыр ауруын (өсімдік патологиясы бөлімін қараңыз) тудырады, бұл оны микоризалық (паразиттік емес) Трихолома туысынан ерекшелендіреді. Армиллария факультативті сапрофит болғандықтан, ол сондай-ақ өлген өсімдік қалдықтарымен қоректенеді, бұл оған иесін өлтіруге мүмкіндік береді, ал паразиттер иесінің өлімін болдырмау үшін өсуін тежеуге мәжбүр.

Сипаттама

Саңырауқұлақтың базидиокарпы (көбейткіш құрылымы) – ағашқа өсетін саңырауқұлақ, көбінесе кішкентай тығыз топтамалар немесе шоғырлар түрінде өседі. Олардың қалпақтары (саңырауқұлақ бастары) әдетте сары қоңыр түсті, ылғал болғанда қолға жабысқақ, ал жасына қарай пішіні конус тәріздіден дөңгелекке дейін, тіпті ортасы шұңғырлануы мүмкін. Сабаудың сақинасы болуы да, болмауы да мүмкін. Барлық Armillaria түрлерінің споралары ақ түсті, ал ешқайсысының түбінде тостаған (volva) жоқ (Amanita-мен салыстырыңыз). Ұқсас түрлерге Pholiota spp. жатады, олар да ағашта шоғырланып өседі және күзде жеміс береді. Pholiota spp. сарыдан жасыл сарыға дейінгі түсімен және қоңырдан сұр қоңырға дейінгі споралық ізбен Armillaria-дан ерекшеленеді. Саңырауқұлақ терушілер Galerina spp. түрлеріне абай болуы керек, олар Armillaria spp. сияқты ағашта қатар өсе алады. Galerina-ның споралары қоңыр түсті және өте улы (альфа-аманитин) – қараңыз: саңырауқұлақтан улану.

Саңырауқұлақтың патологиясы

Бал саңырауқұлағы – "ақ шіру" саңырауқұлағы, ол ағаштарды, бұталарды, ағаш тәрізді өрмелерді және сирек жағдайларда, көп жылдық шөптесін ағаш өсімдіктерін зақымдайтын патогенді организм. Бал саңырауқұлағы тірі, шіріген және өлі өсімдік материалдарында өсе алады. Бал саңырауқұлағы тірі ағаштардан, өлі және тірі тамырлар мен түптерінен қызыл қоңырдан қара түске дейінгі ризоморфтар (тамыр тәрізді құрылымдар) арқылы таралады, бұл процесс шамамен бір жылға созылады, бірақ тамыр арқылы жұғу да мүмкін. Споралар арқылы жұғу сирек кездеседі. Ризоморфтар топырақ бетіне жақын (жер бетінің үстінде) өседі және өсімдіктердің жаңа тамырларына немесе тамыр мойнына (тамырлардың сабақпен қосылатын жері) еніп кіреді. Саңырауқұлақ ағаштың айналасын қоршап алғаннан кейін немесе тамырлардың маңызды бөлігі зақымданғаннан кейін ағаш өледі. Сонымен қатар, жұмыр қабық қоңыздарының әрекеті арқылы да жұғу мүмкін. Мысалы, Agrilus biguttatus емен ағаштарында көбінесе айналдырып жабысады, бұл саңырауқұлақтың осы зақымдалған ағаштардың сабақтарында өсуіне жағдай жасайды. Бұл процесс жылдам жүруі мүмкін, немесе бірнеше жылға созылуы мүмкін. Жұқтырған өсімдіктер нашарлайды, бірақ өлімге дейін көп ұзамай гүл немесе жеміс беруі мүмкін. Бал саңырауқұлағы жұғудың алғашқы белгілері көктемде жапырақтардың құрғауы немесе жетіспеуі болып табылады. Ризоморфтар (сондай-ақ мицелий жіптері деп те аталады) қабықтың астында және ағаш айналасында пайда болады, ал саңырауқұлақтар күзде жұқтырған өсімдіктен топтасып өседі және алғашқы аяз келгеннен кейін өледі. Дегенмен, бұл белгілер мен көріністер міндетті түрде бал саңырауқұлағының патогенді штаммдарынан туындағанын білдірмейді, сондықтан диагноз қою алдында басқа анықтау әдістерін қолдану ұсынылады. Бағананың немесе сабақтың тамырының астындағы қабықтың астындағы жұқа, кремі түсті мицелий қабаттары, бал саңырауқұлағының болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол күшті саңырауқұлақ иісін шығарады және саңырауқұлақтар кейде жоғары қарай өседі. Қарағайларда бал саңырауқұлағы көбінесе қабықтың жарықтарынан шырыш немесе шайыр бөліп шығарады.

Тамақ ішуге жарамдылығы

Бал саңырауқұлақтары Украинада, Ресейде, Польшада, Германияда және басқа да еуропалық елдерде ең бағалы жабайы саңырауқұлақтардың бірі саналады. Олар көбінесе морель мен шантерлден жоғары қойылады, ал тек cep/porcini одан да жоғары бағаланады. Дегенмен, бал саңырауқұлағын мұқият пісіру қажет, себебі шикі күйінде ол жеңіл улы. Бал саңырауқұлақтары Ұлыбританияда алкогольмен бірге тұтынылғанда ауру тудыруы мүмкін төрт түрдің бірі. Бұл саңырауқұлақты бірінші рет жегендер үшін, кез келген жағымсыз сезім мен құсуды болдырмау үшін, оны жеуге 12 сағат бұрын және 24 сағаттан кейін алкоголь ішпеу ұсынылады. Бірақ, егер осы ережелер сақталса, бұл саңырауқұлақ ерекше дәмге және жаңғақты хош иіске ие, тамаша деликатес болып табылады. Оны анықтау үшін Collins Complete British Mushrooms and Toadstools кітабындағы түрлі дала суреттеріне, ал Роджер Филипстің Mushrooms кітабындағы даладан тыс суреттер мен сипаттамалардың сапасына назар аударуға болады. Норвегияда кейбір микологтар бал саңырауқұлағын улы деп қарастыра бастады, себебі Норвегия денсаулық сақтау департаменті алдын ала қайнату тәжірибесінен бас тартып отыр.

Үй иелері

Ықтимал егеушілеріне қылқан жапырақтылар, сондай-ақ әртүрлі монокотиледонды және дикотиледонды ағаштар, бұталар мен шөптесін өсімдіктер жатады, олар аспаржадан және клубникадан бастап ірі орман ағаштарына дейін (Пэттон және Васкес Браво 1967). Армиллярия түбір шіріуі егеушіге тамырлар арқылы енеді. Альбертада егілген шыршаның арасына топыраққа орналастырылған тұзақтардың 75% (Маллетт және Хирацука 1985) бір жыл ішінде Армиллярияның ерекше ақ мицелийімен зарарданды. Жұққандардың 12% -ы A. ostoyae, ал 88% -ы A. sinapina (Blenis et al. 1995 ж.) болды. Армиллярияның биологиясы, түрлері, патологиясы және оны бақылау туралы Fox (2000) жүргізген зерттеулер пайдалы.