Кіріспе

Топырақтың жылулық қасиеттері - инженерлік, климаттық және ауыл шаруашылығында маңызды қолданыс тапқан топырақ физикасының құрамдас бөлігі. Бұл қасиеттер топырақ профиліне энергияны бөлуді әсер етеді. Топырақ температурасына байланысты болса да, ол топырақтағы энергияның (негізінен жылу түрінде) сәулелену, өткізгіштік және конвекциялық жолмен берілуімен байланысты. Топырақтың негізгі жылулық қасиеттері: Көлденең жылу сыйымдылығы, СИ бірліктері: J∙m−3∙K−1 Жылу өткізгіштігі, СИ бірліктері: W∙m−1∙K−1 Жылу диффузивтігі, СИ бірліктері: m2∙s−1

Бір және екі жылу зондтары

Бірде-бір зонд әдісі топыраққа енгізілген жылу көзін қолданады, осылайша жылу энергиясы белгілі бір жылдамдықпен үздіксіз қолданылады. Топырақтың жылулық қасиеттерін жылулық сенсор арқылы жылу көзіне жақын орналасқан температуралық реакцияны талдау арқылы анықтауға болады. Бұл әдіс жылуды зондтан алып кету жылдамдығын көрсетеді. Бұл құрылғының шектеулілігі тек жылу өткізгіштігін өлшеуі. Қолданылатын стандарттар: топырақтың жылулық кедергісін өлшеу жөніндегі IEEE нұсқаулығы (IEEE 442 1981 стандарты), сондай-ақ топырақ пен жұмсақ тау жыныстарының жылулық өткізгіштігін тепкілі инелік зерттеу әдісімен анықтау жөніндегі ASTM D 5334 08 стандартты сынақ әдісі. Қосымша зерттеулер жүргізілгеннен кейін қос зондты жылу импульсі әдісі әзірленді. Ол екі қатар иіндік сынамадан тұрады, олар бір-бірінен (r) қашықтықта орналасқан. Бір сынамасында жылытқыш, екіншісінде температуралық сенсор бар. Екі қос зондты құрылғы топыраққа енгізіліп, жылу импульсі қолданылады және температуралық сенсор уақыт функциясы ретінде жауап береді. Яғни, термоиндикатордан топырақ (r) арқылы сенсорға жылу импульсі жіберіледі. Бұл құрылғының үлкен артықшылығы - жылу диффузиясын және көлемдік жылу сыйымдылығын өлшеуі. Осыдан жылу өткізгіштігін есептеуге болады, яғни қос зонд топырақтың барлық негізгі жылу қасиеттерін анықтай алады. Жылу импульсі техникасының ықтимал кемшіліктері атап өтілді. Бұл топырақтың шағын өлшеу көлемін, сондай-ақ өлшеулердің топырақпен жанасуына және жылытқыш арақашықтығына сенсордың сезімталдығын қамтиды.

Қашықтан зондтау

Жерсеріктік және ұшақтардың қашықтықтан зондтау жүйесі топырақтың жылулық қасиеттерінің өзгеруін анықтауға және адам ісінің көптеген аспектілеріне пайдасын тигізуге мүмкіндік берді. Жер бетінен шағылған жарықты қашықтан бақылау топырақтың ең жоғарғы қабаттарының жылулық реакциясын көрсетеді (бірнеше молекулалық қабат қалыңдығы), ал жер бетінен төменгі тереңдікке дейін энергияның өзгеруін қамтамасыз ететін жылулық инфрақызыл толқын ұзындығы ең қызықты. Жылу сенсорлары жылу өткізгіштік, конвекциялық және сәулелену процестерінің сыртқы жылытуы салдарынан жер бетінің қалың қабаттарына жылудың кіруіне және шығуына байланысты өзгерістерді байқай алады. Спутниктерден микротолқындық қашықтан зондтау да пайдалы болып шықты, өйткені бұл бұлттылықпен әсер етпейтін TIR-ге қарағанда артықшылығы бар. Топырақтың жылулық қасиеттерін өлшеудің әртүрлі әдістері әртүрлі салаларда көмек көрсету үшін пайдаланылды, мысалы; құрылыс материалдарының кеңеюі мен жиырылуы, әсіресе тоңған топырақта, газ құбырларының немесе электр кабельдерінің ұзақтығы мен тиімділігі, энергияны үнемдеу схемалары, егіншілікте екпелердің уақытын анықтау үшін, көшеттің пайда болуы мен егіннің өсуін қамтамасыз ету үшін, жылу әсері ретінде парниктік газдар шығарындыларын өлшеу, топырақтан көмірқышқыл газының босауы. Топырақтың жылулық қасиеттері қоршаған ортаны зерттеуде маңызды рөл атқарады. Мысалы, радиоактивті қалдықтардағы су қозғалысын анықтау және жер астындағы миналарды анықтау.

Қолданылуы

Топырақтың жылулық инерциясы жерді жер асты жылу энергиясын сақтау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Күн энергиясын жаздан қысқа дейін жер бетіндегі жылу энергиясын ұзақ мерзімді сақтау үшін пайдалана отырып, қайта өңдеуге болады. Топырақтағы еріген органикалық көміртегі мен топырақтағы органикалық көміртегі мөлшерінің өзгеруі оның тыныс алу қабілетіне әсер етуі мүмкін, я көміртегі сіңіруін ұлғайтады немесе азайтады. Сонымен қатар, жер асты жылу көздерімен жұмыс істейтін, терең емес циклді жылу сорғыларын жобалау критерийлері жылу өткізгіштігін дәл оқуды талап етеді. Бұл жоғарыда аталған жылулық жылу зондты пайдалану арқылы орындалады, жердің жылу өткізгіштігін дәл анықтау үшін.