Кіріспе
Адамды, жануарды немесе затты бейнелеу, қоғамдық имиджді қолдау мақсатында жасалады.
Маскот – сәттілік әкеледі деп саналатын кез келген адам, жануар немесе зат, сондай-ақ мектеп, спорт командасы, қоғам, әскери бөлім немесе бренд сияқты ортақ қоғамдық имиджі бар топты ұсынатын нәрсе. Маскоттар тұтыну тауарларының ойдан туған, өкілдік ететін тұлғалары ретінде де қолданылады. Спортта маскоттар тауар сату үшін де пайдаланылады. Команданың маскоты көбінесе оның лақап атына байланысты болады. Бұл әсіресе команданың лақап аты тірі жануар болғанда және/немесе адам сипаттарымен бейнеленгенде дұрыс. Егер лақап аты абстрактілірек болса, команда байланыссыз кейіпкерді маскот ретінде таңдауы мүмкін. Мысалы, Алабама университетінің спорт командалары "Кримсон Тайд" деп аталады, ал олардың маскоты – "Биг Ал" атымен танылған піл. Командалық маскоттар логотип, адам, тірі жануар, жансыз зат немесе костюмді кейіпкер түрінде болуы мүмкін және көбінесе команданың ойындары мен басқа да іс-шараларда көрінеді. 20 ғасырдың ортасынан бері костюмді кейіпкерлер командаларға маскот ретінде фантастикалық жаратылыстарды таңдау мүмкіндігін берді, мысалы, "Филадельфия Филлис" командасының маскоты – "Филли Фанатик", "Филадельфия Флайерс" командасының маскоты – "Гритти", "Сиэтл Кракен" командасының маскоты – "Буй" және "Вашингтон Командирлер" командасының маскоты – "Майор Тадди". Костюмді маскоттар кең таралған және олар өз командасының, компаниясының немесе ұйымының қоғамдағы жақсы ниет елшілері ретінде жиі қолданылады.
Тарих
Спорт ұйымдары алғашқыда жануарларды талисман ретінде пайдалануды ойластырып, осылайша көрермендеріне көңіл көтеру мен қызығушылық сыйлады. Маскоттар ойдан туған бейнелерге немесе костюм киген адамдарға айналар алдында, жануарлар көбінесе ойынға ерекше атмосфера сыйлау және қарсыластарды қорқыту үшін қолданылды. Уақыт өте келе, талисман қасиеттері жыртқыш жануарлардан екі өлшемді фантастикалық кейіпкерлерге, содан кейін бүгінгі таныс үш өлшемді талисман түріне өзгерді. 20-шы ғасырдың ортасындағы американдық қуыршақтар театрының стильдік өзгерістері, оның ішінде Джим Хенсон және Сид пен Марти Крофттың еңбектері, көп кешікпей спорттық талисманға бейімделді. Бұл адамдарға тек көз қуантарын ғана емес, сонымен қатар талисманмен тікелей байланысқа түсу мүмкіндігін берді. Маркетологтар үш өлшемді талисманның зор мүмкіндігін тез байқап, костюмді қуыршақ идеясын қабылдады. Бұл өзгеріс басқа компанияларды да өз талисмандарын жасауға ынталандырып, нәтижесінде талисман спорт индустриясы ғана емес, басқа да ұйымдар үшін қажеттілікке айналды.
Этимология
"Mascot" сөзі француз тіліндегі "mascotte" сөзінен шыққан, ол "сәттілік әкелетін нысан" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин үйге бақыт сыйлайтын кез келген нәрсеге қатысты қолданылған. Алғаш рет 1867 жылы жазылған бұл сөз, француз композиторы Эдмонд Одранның 1880 жылғы желтоқсанда қойылған "La mascotte" операсы арқылы танымал болды. 1881 жылы бұл сөз ағылшын тіліне "адамдар ұйымымен байланысты символ немесе тірі логотип" мағынасында енді. Алайда, одан бұрын Францияда бұл термин құмар ойыншылардың арасында сленг ретінде белгілі болған. Бұл термин "masco" сөзінен туындаған, ол "құпия білуші немесе әйел сиқыршы" дегенді білдіреді. 19-шы ғасырға дейін "mascot" сөзі көбінесе шаш түйіні сияқты немесе теңіз кемесіндегі мүсін сияқты тірі емес заттармен байланысты болған. Содан бері 20-шы ғасырға дейін бұл термин сәттілік әкелетін жануарлар мен заттарға қатысты қолданылып келді, ал соңғы кезде спорт командаларының логотипі ретінде жасалған адамдардың карикатуралары мен фантастикалық жандарды да қамтыды.
Таңдаулар мен жеке тұлға
Көбінесе талисманды таңдау тілектес қасиетті көрсетеді; мұның классикалық мысалы – «жауынгерлік рух», онда бәсекелестік табиғатты жауынгерлер немесе жыртқыш жануарлар бейнелейді. Талисмандар жергілікті немесе аймақтық ерекшелікті де көрсете алады, мысалы, Небраска Корнхаскерлерінің талисманы Герби Хаскер: университет орналасқан аймақтың ауыл шаруашылығы дәстүрлеріне байланысты шаруаның стилденген бейнесі. Сол сияқты, Питтсбург штаты университеті Гас Горилланы өз талисманы ретінде пайдаланады, «горилла» – университеті құрылған Оңтүстік-Шығыс Канзас аймағындағы көмір шахтерлеріне қатысты ежелгі сөйлеу тіліндегі термин. АҚШ-та кейбір талисман таңдауларына қатысты, әсіресе адам бейнелерін қолдануға байланысты пікір қақтығыстары туындайды. Түпкілікті американдық тайпаларға негізделген талисмандар ерекше даулы, себебі көптеген адамдар оларды қанаушылыққа ұшыраған мәдениеттің қорлауы деп санайды. Дегенмен, бірнеше үнді тайпалары атауларды сақтап қалуды қолдады. Мысалы, Юта Утес және Орталық Мичиган Чиппевалары жергілікті тайпалармен келісімде, ал Флорида штатының Семинолдары Флорида Семинол тайпасымен бірге Осеола мен Ренегадты символ ретінде пайдалануға рұқсат берді. FSU оларды талисман деп атамайды, себебі бұл сөздің мағынасы жағымсыз. Бірақ бұл жанкүйерлердің «Қызыл Жүз» (Redface) жасауына, яғни ойын кезінде стереотиптік жазықтық үнді киімдерін киюіне немесе 2014 жылғы Роуз-боулдағыдай «Скалп 'em» деген жазуы бар жағымсыз баннерлер жасауына кедергі келтірмеді. Кейбір спорт командаларының «ресми емес» талисмандары бар: командамен байланысты жеке жанкүйерлер немесе жанкүйерлер. Нью-Йорк Янкилерінің мұндай жанкүйері – Фредди Сез. Бұрынғы Торонто Блю Джейс талисманы BJ Birdie – Блю Джейс жанкүйері жасаған костюмді кейіпкер, кейін команда оны үй ойындарында өнер көрсету үшін жалдады. USC Троян командасының талисманы – Томми Троян, ол өзінің атына (және мектептің ресми талисманы) Саяхатшыға мініп жүреді.
Спорттық талисмандар
Америка Құрама Штаттарының көптеген спорт командаларында ресми талисмандар болады, оларды кейде костюм киген адамдар немесе тіпті тірі жануарлар бейнелейді. Ең алғашқы талисмандардың бірі 1908 жылы Чикаго Кабс командасы үшін жасалған таксидермиялық экспонат болды, ал 1916 жылы сол команда тірі жануарды талисманы ретінде пайдаланды. Бірақ олар бұл идеядан көп ұзамай бас тартып, 2014 жылға дейін ресми "куб" талисманы болмады, содан кейін костюм киген адамды талисманы ретінде таныстырды. Ұлыбританияда кейбір командалар жас жанкүйерлерді "маскоттар" етіп тағайындайды. Мұндай өкілдердің денсаулықтарымен байланысты мәселелері болуы мүмкін, олардың қатысуы – бұл орындалған тілек, байқау жеңімпазы немесе басқа да жағдайлардың нәтижесі болуы мүмкін. Талисмандардың қатарында Мистер Англия сияқты ересек адамдар да бар, оларды ұлттық спорт федерациялары ұлттық құрамалардың талисмандары болуға шақырады. Ең алғашқылардың бірі Кен Бейли болды, оның Джон Буллға ұқсас келбеті 1963 жылдан 1990 жылға дейін Англия матчтарында жиі кездесетін.
Даулар
1989 жылы 28 қазанда Майами университетінің талисманы Себастьян Ибис, Толахассидегі Доак Кэмпбелл стадионында Майамидің ұзақ жылдар бойы қарсыласы Флорида штатына қарсы ойынға дейін Осеоланың жалындаған найзасын сөндіруге тырысқаны үшін полиция қызметкерлерімен ұсталды. Себастьян өрт сөндірушінің шлемін және сары жаңбырлық киімін киіп, қолында өрт сөндіргіш ұстап тұрды. Полиция қызметкері өрт сөндіргішті тартып алуға тырысқанда, оның кеудесіне спрей шашырады. Себастьянды төрт офицер қолғаппен байлады, бірақ кейін босатты. Майами университетінің ойыншысы Джино Торетта ESPN телеарнасына: "Біз бұрынғыдан жаман болмасақ та, бұл оқиға "Тіпті олардың талисманы да тұтқындалды" деген аңызға айналды" деді.
Кәсіпорындардың талисмандары
Маскоттар немесе жарнамалық кейіпкерлер корпоративтік әлемде кеңінен таралған. Белгілі маскоттарға Честер Чита, Киблер Эльф, Fruit of the Loom кейіпкерлері, Микки Маус, Little Caesars үшін Pizza Pizza адамы, Рокки Эльф, Кока-Кола аюы және NBC Павлині жатады. Бұл кейіпкерлер көбінесе компанияға немесе брендке сілтеме жасамай-ақ танылады. Бұл корпоративтік брендтің және компанияны жақсыартылай сатудың мысалы. Маскоттар жарнамаға рұқсат етілмеген жағдайларда бренд өкілдері ретінде тамаша жұмыс жасай алады. Мысалы, көптеген корпоративтік маскоттар коммерциялық емес шараларға немесе спорттық жарыстарға қатысып, көрермендерді көңілдіру арқылы өзінің брендін жарнамалай алады. Кейбір маскоттар – жай ғана мультфильмдер немесе виртуалды кейіпкерлер, ал кейбіреулері жарнамаларда пайда болады, ал енді біреулері костюм түрінде жасалып, көрмелерде немесе іс-шараларда тікелей көпшілік алдына шығады.
Мектеп маскоттары
Американың жоғары мектептері, колледждері, тіпті орта және бастауыш мектептерінде де әдетте талисмандар болады. Көптеген колледждер мен университеттердің талисмандары бастапқыда тірі жануарлар болған, мысалы, спорттық жарыстарға қатысқан бульдогтар мен аюлар. Бүгінде талисмандар көбінесе анимациялық кейіпкерлер, кампус мүсіндері және костюм киген студенттер арқылы бейнеленеді, олар спорттық іс-шараларға, түлектер жиналыстарына және басқа да кампустық шараларға қатысады.
Халықаралық талисмандар Олимпиада және Дүниежүзілік көрмелер
Жазғы және қысқы Олимпиада ойындарында қолданылатын талисмандар – ойдан шығарылған кейіпкерлер, әдетте сол жылы Олимпиада ойындарын қабылдайтын елге тән адам бейнесі немесе жануар. Талисмандар көрермендерді қызықтыру және Олимпиада мерекелеріне қуаныш пен көтеріңкілік сыйлау үшін қолданылады. Сол сияқты, 1984 жылдан бері көптеген әлемдік көрмелерде де 1984 жылғы Луизиана әлемдік көрмесінің талисманы Сеймор Д. Фэрден бастап, олардың қабылдаушы қалаларын бір жолмен немесе екінші жолмен бейнелейтін талисмандар болды. 1968 жылдан бері жазғы немесе қысқы Олимпиада ойындарын өткізген дерлік барлық қалалар сол жылғы Ойындардың жалпы «бренді» болып табылатын, қабылдаушы елдің мәдениетімен байланысты талисманды жобалап, насихаттады. Соңғы қысқы/жазғы Олимпиада ойындарының талисмандары – Мига, Куатчи, Мукмук (Ванкувер, 2010), Венлок және Мандевилл (Лондон, 2012), Бели Мишка, Қар барысы, Зайка (Сочи, 2014) және Винниций мен Том (Рио, 2016) өз елдерінде танымал символдарға айналды. 2010 жылдан бері Олимпиада және Паралимпиада ойындарының әрқайсысының өз талисмандары болып келеді, олар бірге таныстырылады. Мысалы, Токиодағы 2020 жылғы жазғы Олимпиаданы Мираитова, ал 2020 жылғы жазғы Паралимпиаданы Сомети бейнелейді, және екеуі де көбінесе жарнамалық материалдарда бірге пайда болады.
Юру-чар
Жапонияда көптеген муниципалитеттерде талисман бар, олар Юру-чара (жапонша: ゆるキャラ, Hepburn: yuru kyara) деп аталады. Юру-чара бизнестер өз өнімдерін жарнамалау үшін жасаған талисманды да білдіреді.
НАСА-ның талисманы
Камилла Корона SDO – NASA-ның Күн динамикалық обсерваториясының (SDO) миссия талисманы және миссияның Білім беру және халыққа тарату жұмысына (EPO) көмектеседі.
Әскери талисмандар
Сондай-ақ, талисман әскери бөлімдерде де кең таралған. Мысалы, АҚШ Теңіз жаяу әскерлері ағылшын бульдогын талисманы ретінде пайдаланады, ал АҚШ Армиясы қашырды, АҚШ Әскери-теңіз күштері ешкіні, ал АҚШ Әуе күштері – Gyrfalcon-ды пайдаланады. Корольдік Уэльстегі ешкі ресми түрде талисман емес, ол жоғары шенді әскери қызметкер. Ланс-капрал Уильям Виндзор 2009 жылғы 20 мамырда зейнеткерлікке шықты, ал оның орнын басатын «Уильям Виндзор II» сол жылдың 15 маусымында ұсталды және ресми түрде қабылданып, қызметке кірісті. Британ Армиясының бірнеше полктерінде парадтарда көрсетілетін тірі жануар талисмандары бар. Парашют полкі мен Аргилл және Сатерленд таушыларының талисманы – Шетланд понисі, Мерсиан полкі үшін – қошқар, Ирландия гвардиясы мен Корольдік Ирландия полкі үшін – ирландтық вольфхаунды, Корольдік гусарлар мен Корольдік шотландтық драгун гвардиясы үшін – домбыралы жылқы, Фузилер полкі үшін – антилопа, ал Корольдік Уэльс үшін – ешкі. Басқа британдық әскери талисмандарының ішінде Стаффордшир бультерьері және бір жұп тояқ бар. Норвегия Корольдік гвардиясы өзінің полк тобының Эдинбургке келген сапарында Nils Olav атты корольдік пингвинды талисманы ретінде қабылдады. (Өте ірі) пингвин Эдинбург зообағында тұрады және әрбір келесі сапарда полк немесе күзетшілер тобымен бірге ресми түрде бір шенге көтерілді. Полк сержант-майоры Олав 2005 жылы Норвегия Армиясының Ұзақ қызмет және жақсы мінез-құлық медалімен марапатталды.
Түтінді аю
АҚШ Орман шаруашылығы қызметі Smokey Bear маскотын адамдардың салдарынан болатын жоспарсыз орман өрттерінің қауіптілігі туралы халықтың білуін арттыру және оларды оқыту үшін пайдаланады.
Музыка саласында
Кейбір топтар, әсіресе ауыр метал жанрында, өз музыкаларын насихаттау үшін топ талисмандарын қолданады. Талисмандар әдетте альбомдардың мұқабаларында немесе топтың футболкалары сияқты тауарларында кездеседі, бірақ тікелей эфирлер мен музыкалық бейнебайда да пайда болуы мүмкін. Топ талисманының бір мысалы – ағылшын ауыр металл тобы Iron Maiden-нің Эддиі. Эдди – зомбиге ұқсайтын жаратылыс, ол топтың барлық альбомдарында, көптеген синглдарында және кейбір жарнамалық тауарларында әртүрлі бейнелерде бейнеленген. Эдди тікелей эфирде де жиі пайда болады, әсіресе "Iron Maiden" әні орындалғанда. Музыкадағы талисманның тағы бір белгілі мысалы – The Grateful Dead тобының Скелет Сэм. Оңтүстік Кореялық B.A.P хип-хоп тобы Матоки есімді қоянды талисман ретінде пайдаланады, әр қоян топ мүшелерінің бірін бейнелейтін әртүрлі түспен боялған. Қоянның әдемі бейнесіне қарамастан, B.A.P қатал имиджді ұстанады. Хип-хоп әртісі Канье Уэст бұрын Дропаут Беар деп аталатын ақсақалды талисман ретінде қолданған; Дропаут Беар Уэсттің алғашқы үш студиялық альбомының мұқабасында пайда болды және "Good Morning" музыкалық бейнебайының басты кейіпкері болды. "Хайп-меннің" хип-хоп ұйымының талисманы болып саналуы мүмкін бе деген мәселе қазіргі таңда академиялық хип-хоп ортасында қызу талқылауда. Дегенмен, тиісті аймақтарда жүргізілген жергілікті сауалнамалар "хайп-меннің" заңды ұйымдық талисман ретінде қабылданатынын көрсетеді.
Теледидарда
Кейбір телесериалдарда талисман болады, мысалы, АҚШ-тың спорттық телешоуы Fox NFL Sunday-дегі Клеатус Робот анимациялық кейіпкері. Телевизиядағы мультфильмдік талисманның тағы бір мысалы – Висконсин штатының WSAW телеарнасындағы Сэр Семи рыцарь бейнесі.