Кіріспе

Ұлыбритания мен Ирландия парламенттерінің осы екі корольдікті біріктірген актілері 1800 жылғы Одақ актілері Ұлыбритания Парламенті мен Ирландия Парламентінің Ұлыбритания Корольдігі мен Ирландия Корольдігін (бұрын жеке одақта болған) біріктіріп, Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігін құруға бағытталған екі параллель акті болды. Актiлер 1800 жылдың 31 желтоқсаны мен 1801 жылдың 1 қаңтары аралығында күшіне енді, ал біріктірілген Ұлыбритания Парламенті 1801 жылдың 22 қаңтарында алғашқы мәжілісін өткізді. Актiлердің шаралары, өзгерістермен және кейбір баптары жойылғанмен, Біріккен Корольдікте күшінде, ал Ирландия Республикасында толығымен жойылды.

Атауы

1800 жылы Ұлыбритания мен Ирландияның одағы туралы бірдей ұзақ атауға ие екі заң қабылданды. Британ Парламентінің актісінің қысқаша атауы – 1800 жылғы Ирландиямен одақ туралы акт (39 & 40 Geo. 3. c. 67), ол 1896 жылғы Қысқаша атаулар туралы заңмен бекітілген. Ирландия Парламентінің актісінің қысқаша атауы – 1800 жылғы (Ирландия) Одақ актісі (40 Geo. 3. c. 38 (I)), ол Солтүстік Ирландия Парламентінің 1951 жылғы актісімен бекітілген, демек Ирландия Республикасында қолданылмайды, онда ол 1962 жылы жойылған кезде ұзақ атауымен аталатын.

Өмірбаян

Осы актілерден бұрын Ирландия 1542 жылдан бастап Англиямен жеке одақта болды, сол кезде Ирландия Парламенті 1542 жылғы Ирландия Корольдік актісін қабылдады, осымен Англия королі Генрих VIII-ді Ирландия королі деп жариялады. 12 ғасырдан бері Англия королі Ирландияның иелігіндегі билеуші болған, бұл жер папаның меншігінде болды. Кейіннен Ирландия және Англия патшалықтары 1603 жылы тәждер одағы арқылы Шотландиямен жеке одақ құрды. 1707 жылы Англия және Шотландия патшалықтары бірігіп, Ұлыбритания патшалығын құрды. Осы одақтан кейін Ирландия Парламентінің екі палатасы да Анна патшайымға құттықтау хаттарын жолдады, олар: «Құдай сіздің патшалық жүрегіңізге одан да кең ауқымды одақ арқылы тәжіңізге күш пен сән-салтанат сыйласын», - деп тілек білдірді. Ирландия Парламенті бұрын Англия Парламентіне, ал кейін Ұлыбритания Парламентіне бағынышты болған белгілі бір шектеулерге тап болды; алайда, 1782 жылғы Конституция арқылы Ирландия Ұлыбританиядан тиімді заң шығару тәуелсіздігін алды. Осы кезде Ирландиядағы мемлекеттік билікке қол жеткізу шағын азшылыққа – протестанттық үстемдіктегі англо-ирландтарға ғана шектелді. Католиктердің көпшілігі реформалардың болмауына наразылық білдірді, бұл, басқа себептермен қатар, 1798 жылғы көтеріліске, Францияның Ирландияға басып кіруіне және Ұлыбританиядан толық тәуелсіздік алуға әкелді. Бұл көтеріліс қан төгіліспен басылды, ал одақ туралы ұсыныс көтеріліске әкелген саяси алауыздықты басуға сезімділікпен қабылданды. Көтеріліс, Біріккен ирландтармен (одаққа қарсылармен) бірге, қатыгездікпен әрекет ететін лоялистердің де ықпалымен күшейгені айтылды. Сонымен қатар, Ұлыбританияда католиктердің құқықтары талқыланып жатты және жаңадан сайлау құқығы алған католиктердің көпшілігі Ирландия үкіметі мен Парламентінің сипатын түбегейлі өзгертеді деген қорқыныш Лондонды Парламенттерді біріктіруге итермеледі. Тарихшы Джеймс Стаффордтың сөзіне сүйенсек, Ирландиядағы империяға қатысты ағартушылық сын-пікірлер Одақ актілерінің идеологиялық негізін қалады. Ол «Ирландия патшалығының императорлық және еуропалық саудаға еркін қатысудан шеттетілуі, «Жазалау заңдары» бойынша оның католик азаматтарының мүліктік және саяси өкілдік құқықтарынан айырылуымен байланысты» деп жазды. Бұл сын-пікірлер Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы парламенттік одақты негіздеу үшін пайдаланылды.

Атауы Ту Халық Халық саны (%) Ауданы (км²) Ауданы (%) Халық тығыздығы (км²-ге шаққанда) Ұлыбритания Корольдігі 10,500,000 65% 230,977 73% 45.46 Ирландия Корольдігі 5,500,000 35% 84,421 27% 65.15 Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігі 16,000,000 100% 315,093 100% 50.78

Өту

Ұлыбритания және Ирландия парламенттері қосымша заңдар қабылдады. Ирландия Парламенті 1782 жылғы Конституция негізінде заң шығару тәуелсіздігінің үлкен бөлігіне ие болды. Ирландия парламентінің көптеген мүшелері осы автономияны қызғанышпен сақтады (әсіресе Генри Граттан), ал 1799 жылы одақ туралы ұсыныс заңмен жобаланды. Ирландия халқының басым көпшілігі рим-католиктер болғанымен, Ольстерде көптеген пресвитериандар болды, бірақ Ирландия Парламентіне мүше болуға тек англикандықтар ғана қабылданды. 1793 жылғы Рим-католиктерге жеңілдік беру туралы заңға сәйкес, рим-католиктер жылына 2 фунт стерлингке тең сомада мүлікке ие болса немесе жалға алса, дауыс беру құқығын қайта алды. Бай католиктер діни бостандық пен депутаттыққа ие болу үмітімен одақ құруды жақтап, бұл құқық тек 1829 жылғы Рим-католиктерге жеңілдік беру туралы заңмен іске асырылатын болды. Ұлыбритания элитасының пікірінше, одақ 1789 жылғы Француз революциясы мен 1798 жылғы Ирландия көтерілісінен кейін туған белгісіздікке байланысты қажет болды. Егер Ирландия қалауынша немесе қаламауына қарай католиктік эмансипацияны қабылдаса, рим-католик Парламенті Ұлыбританиядан бөлініп, француздармен одақтасуы мүмкін еді, бірақ Біріккен Корольдіктегі осындай шара осы мүмкіндікті жоққа шығаратын еді. Сонымен қатар, король Георг III-тің "есінен жаңылуы" кезінде регенттік құру кезінде Ирландия және Ұлыбритания парламенттері принц-регентке әртүрлі өкілеттіктер берді. Осы факторлар Ұлыбританияны екі корольдік пен парламентті біріктіруге талпынуға итермеледі. Актінің Ирландияның Өкілдер палатасындағы соңғы мақұлдануы шамамен 16% салыстырмалы көпшілікке ие болды, дауыстардың 58% жинады, ал Ирландияның Лордтар палатасында да осыған ұқсас жағдай болды, қазіргі замандағы мәліметтерге сәйкес, дауыс алу үшін қарсыластарға құрметті лауазымдар мен наградалар беру арқылы пара берілді. Алғашқы әрекет Ирландияның Өкілдер палатасында 109 дауысқа қарсы 104 дауыспен жеңіліске ұшырады, бірақ 1800 жылғы екінші дауыс 158 дауысқа қарсы 115 дауыспен қабылданды.

Бірінші парламент

Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің бірінші Парламентіне Халық қабылдаушылар палатасының мүшелері жаңадан сайланбады. Заңмен бекітілген корольдік жарлық бойынша, Ұлыбританиядан соңғы Халық қабылдаушылар палатасының барлық мүшелері жаңа Палатаға отырды, ал Ирландиядан соңғы Ирландия Халық қабылдаушылар палатасынан 100 мүше таңдалды: 32 округтің әрқайсысынан және екі ең ірі қаладан екі мүше, ал келесі 31 ең ірі қаладан және Дублин университетінен бір мүше – бәрі жеребе арқылы таңдалды. Қалған 84 ирландиялық парламенттік округтер сайлау құқығынан айырылды; бәрі де «қалталық» округтер болып табылды, олардың демеушілері өздерінің мүлігі деп есептелетін нәрсенің жоғалтуы үшін 15 000 фунт стерлинг өтемақы алды.

Тулар мен стильдер

Ұлыбритания мен Ирландия Корольдігінің 1800 жылы бірігуі нәтижесінде жасалған Одақ туы бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияның туы болып табылады. Union Jack деп аталатын бұл ту, Уэльстің де құрамында саналған Георгий кресін, Шотландияның Әндірей салбысын және Ирландияны көрсететін Патрик салбысын біріктірді. Осымен қатар, жаңа Патшалық атағы ("Құдайдың рақымымен Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің ЖОРЖ III, Иман қорғаушысы") және жаңа елтаңба қабылданды. Бұл шараларды қабылдау арқылы, Франция тағына қатысты Англияның бұрынғы талаптары тоқтатылды: "Франция королі" атағынан бас тартылып, орта ғасырлардан бері алғаш рет Ұлыбританияның Корольдік туынан лилия гүлдері (fleur de lis) алынып тасталды.