Кіріспе
Нигер дельтасындағы экологиялық проблемалар мұнай өнеркәсібінің салдарынан туындап отыр. Дельта негізінен шөгінділердің жиналуынан пайда болған сулы-сазды жерлерді қамтиды. Бұл су тасқыны алаңында 20 миллион адам және 40 түрлі этникалық топтар тұрады, бұл Нигерияның жалпы жер көлемінің 7,5% құрайды. Бұл ең ірі ылғалды жер және Африкадағы үшінші ірі су ағызу алабы. Дельтаның қоршаған ортасын төрт экологиялық аймаққа бөлуге болады: жағалаудағы бөгеттік аралдар, мангроу батпақты ормандар, тұщы су батпақтары және төменгі жаңбырлы ормандар. Балық аулау мен егіншілік тұрғындардың басым көпшілігінің негізгі тіршілік көзі болып табылады. Бұл өте жақсы жабдықталған экожүйеде планетадағы биологиялық әртүрліліктің ең жоғары шоғырлануы бар, сонымен қатар мол өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, егістік жерлер әр түрлі дақылдарды, ағаш немесе ауыл шаруашылығы ағаштарын қолдауға мүмкіндік береді, сондай-ақ Батыс Африкадағы кез-келген экожүйеден гөрі тұщы су балықтарының түрлері. Мұнай өндірудің пайда болуы Нигер дельтасы аймағына да кері әсер етті, себебі соңғы 5 онжылдықта мұнайдың бұрын-соңды болмаған мөлшерде төгілуі болып келеді, бұл аймақты әлемдегі ең ластанған аймақтардың біріне айналдырды. Ауаның, жердің және судың улы ластаушы заттармен қатты ластануы көбінесе экоцидтің мысалы ретінде қолданылады. Еуропалық Одақ 40 жыл ішінде 10 рет мұнайдың төгілуіне ұшыраса, Нигерияда 10 жыл ішінде 9343 рет мұнайдың төгілуіне ұшыраған. Мұнай өнеркәсібінің абайсыздануы да осы жағдайды ушықтырды, оны 1983 жылы NNPC шығарған баяндамасында жақсы сипаттауға болады, халықтық тәртіпсіздіктер пайда болғанға дейін: Біз осы елдің суларының баяу улануына және өсімдіктердің, ауыл шаруашылығы жерлерінің және мұнай операциялары кезінде пайда болатын мұнайдың ағып кетуінен болатын су көздерінің жойылуына куә болдық. Бірақ мұнай өндірісі басталғаннан бері, 50 жыл бұрын, Нигерияда, мұнай өндірушілердің тарапынан, өнеркәсіппен байланысты экологиялық проблемаларды бақылауға ешқандай күш-жігер жұмсалмаған. Газдың өртенуі, үлкен өзендердің суды бұру, мұнайдың төгілуі және Нигер дельтасы аймағындағы мұнай мен газды өндіруден болатын жерді қалпына келтіруден болатын экологиялық залал жылына шамамен 758 миллион АҚШ долларын құрайды. Өкінішке қарай, судың ластануы, егіндік жердің құнарсыздығы және биологиялық әртүрліліктің жоғалуы салдарынан, шығынның 75% жергілікті қоғамдастықтарға тиесілі. Өңірде су бөгеттерінің көптеп салынуы салдарынан алдағы 30 жылда аймақтағы мекендеуге жарамды жердің 40%-ы жойылуы мүмкін.
We witnessed the slow poisoning of the waters of this country and the destruction of vegetation and agricultural land and good water source by oil spills which occur during petroleum operations. But since the inception of the oil industry in Nigeria, more than fifty years ago, there has been no concerned and effective effort on the part of the government, let alone the oil operators, to control environmental problems associated with the industry. The resultant environmental degradation from gas flaring, dredging of larger rivers, oil spillage and reclamation of land due to oil and gas extraction across the Niger Delta region costs about US$758 million every year. Regrettably, 75% of the cost is borne by the local communities through polluted water, infertile farmland and lost biodiversity. The region could experience a loss of 40% of its habitable terrain in the next thirty years as a result of extensive dam construction in the region.
Проблеманың ауқымы
Мұнай ресурстары департаменті 1976-1996 жылдар аралығында Нигер дельтасына 4,835 оқиғада 2,4 миллион баррель мұнайдың төгілгенін есептеген. (шамамен 220 мың текше метр). Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму Бағдарламасының (БҰҰДП) есебінде 1976 жылдан 2001 жылға дейін барлығы 6817 мұнай төгілгені айтылған. Құйылған судың 69% жағалауда, 1/4 бөлігі батпақтарда, 6% құрлықта төгілген. 1997 жылы шілдеде Хьюман Райтс Вотч ұйымының Африка бөлімінде зерттеуші болған Бронвен Манби "Нигерияның Ұлттық мұнай корпорациясының (NNPC) ресми бағалауы бойынша жылына шамамен 300 рет мұнай төгіледі. Есептілікте толық емес болғандықтан, нақты көрсеткіш әлдеқайда жоғары деп болжауға болады: сақтықпен жасалған бағалаулар оны он есеге дейін арттырады". Нигерияның Ұлттық мұнай корпорациясы қоршаған ортаға жыл сайын төгілетін мұнайдың мөлшерін жылына орта есеппен 300 жеке төгілу деп есептейді. Ең ірі жеке төгілулерге 1980 жылы Гвинея шығанағына шикі мұнайды саботажға тең келетін бағамен төгілген Texaco теңіз станциясының жарылуы және Royal Dutch Shell-тің Forcados Terminal танкісінің сынығы, бұл 1960 және 1997 жылдар аралығында төгілген баррельдегі мұнайдың жалпы мөлшері шамамен 1 000 000 000 теңгеге дейін деп есептейді. 2010 жылы 1 мамырда ExxonMobil теңіз мұнай платформасында жағалаудан шамамен 1 000 000 теңгеге дейін апатты төгілу болды. Бұзылудан мұнайдан да көп нәрсе ағып шықты. Мексика шығанағындағы Deepwater Horizon мұнайдың төгілуінен кейін 10 күн өткен соң, Нигер дельтасындағы қайта-қайта төгілген мұнайдың әсерінен зардап шеккен адамдар халықаралық деңгейдегі апатқа қарсы әрекетке "көп айырмашылықтар" бар екенін және Нигериядағы осындай оқиғалар туралы ақпарат құралдарының жеткіліксіздігін атап өтті.
A catastrophic spill occurred on May 1, 2010 at an ExxonMobil offshore oil platform approximately from shore. The rupture spewed more than of crude into the Delta. Because the spill occurred just 10 days after the Deepwater Horizon oil spill in the Gulf of Mexico, people affected by repeated spills in the Niger Delta noted "massive differences" in international response to these disasters and relative lack of media coverage for such events in Nigeria.
Себептер
Мұнай инфрақұрылымының көпшілігі ескі және тұрақты тексеру мен техникалық қызмет көрсетуден айырылған. Саботаж негізінен "бункерлеу" деп аталатын әдіс арқылы жүзеге асырылады, онда саботер құбыр желісін пайдалануға тырысады. Кейде мұнайды өндіру кезінде құбырлар зақымдалады немесе жойылады. Осылайша өндірілген мұнайды көбінесе сатуға болады. Бұзылған құбырлар бірнеше күн бойы байқалмайды, ал бұзылған құбырларды жөндеуге одан да көп уақыт кетеді. Мұнайды ұрлау үлкен бизнеске айналды, ұрланған мұнай тез арада қара базарға шығады. Ұрланған мұнайды сатудың кең таралуымен бірге жарылыстан қайтыс болғандардың саны да өсіп келеді. 2006 жылдың желтоқсан айының соңында Нигерияның Лагос аймағында мұнай құбырының жарылуынан 200-ден астам адам қаза тапты. Нигерияның мұнай өнеркәсібін реттеу ережелері әлсіз және сирек орындалады, бұл саланың өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік береді. Мұнайға әсіресе бейім мангроу орманның үлкен аумақтары жойылған (негізінен ол топырақта сақталады және су басу кезінде жыл сайын босатылады). Нигерияның 5-10% мангро экожүйелері қоныстану немесе мұнайдың әсерінен жойылған. Бұрын жердің бір бөлігін алып тұрған жаңбырлы орман да жойылған. Ауыл шаруашылығындағы қоғамда бір жыл бойы сақталатын азық-түлік бір сәтте жойылуы мүмкін. Нигер өзенінде су гиацинті көптеп кездеседі. Ауру аймақтарындағы адамдар денсаулығы жағынан, соның ішінде тыныс алу қабілеті мен тері ауруы бойынша шағымданады; көптеген адамдар денсаулық, тамақ, таза су және жұмыс істеу мүмкіндігі сияқты негізгі адам құқықтарынан айырылды. 2013 жылдың 30 қаңтарында Нидерланд соты Нигер дельтасындағы ластану үшін Shell компаниясы жауапты деп тапты. 2015 жылдың қаңтар айында Shell компаниясы 2008 жылы Лондондағы сот ісі бойынша екі мұнай төгілгеніне байланысты Огонияның Бодо қауымдастығына 80 миллион доллар төлеуге келісті.
Тазалау
2011 жылы Нигерия Біріккен Ұлттар Ұйымынан "Огонланд" дельта аймағындағы мұнай өндірудің әсері туралы баяндама тапсырды. Есепте жердің қатты ластануы, судың бұзылуы, мангровостардың жойылуы және "мұнай өнеркәсібінде де, үкіметте де қолданылатын институционалдық бақылау шаралары жеткілікті түрде жүзеге асырылмаған". БҰҰ-ның қорытындысына сәйкес, залалдың орнын толтыру үшін 30 жылдан астам уақыт кетеді. 2019 жылдың қаңтар айында инженерлер тазалау жұмыстарын бастау үшін алғаш рет келді. ҮЕҰ мен Огони халқының тіршілігін қорғау қозғалысы бұл шараға наразылық білдірді. Нигерияның ұлттық мұнай корпорациясы арқылы Нигерияның федералды үкіметі келісімшарт үшін 400 компанияның ішінен таңдап алынған 21 компанияға 180 млн доллар төледі.
Мангроу орманның жойылуы
Нигер өзенінің дельтасындағы өсімдіктер кең көлемді мангроу орманнан, құрғақ батпақты орманнан және жаңбырлы орманнан тұрады. Мангроу орманның кең аумағы шамамен жердің 74,5 миллиардтаған бөлігін алып жатыр. Нигерияның жергілікті халқы үшін, сондай-ақ осы экожүйелердегі әртүрлі организмдер үшін мангроволар өте маңызды болып қала береді. Адамның әсері, жердің нашар басқаруы, мұнайдың үнемі ластануы осы мангроу орманның 5-10 пайызын жоғалтуына себеп болды. Мұнайдың ұшпалы, тез сіңіп, тұтқыр қасиеттері өсімдіктердің үлкен аумақтарын жойды. Егер су ағып кетсе, онда өзен мен су ағысының әсерімен мұнай көктайғаққа көтеріледі. Мангроу орманды өте күрделі трофикалық жүйеге кіреді. Егер мұнай бір экожүйедегі кез келген организмге тікелей әсер етсе, онда ол жанама түрде басқа да көптеген организмдерге әсер етуі мүмкін. Бұл гүлдер тіршілік ету үшін қажетті азық-түлік, таза су, күн сәулесі және дұрыс субстраттар қажет. Идеалдық жағдайда олар тіршілік ету ортасының құрылымын ұсынады және олар өзара әрекеттесетін организмдерге фотосинтез арқылы энергия береді. Мұнайдың мангроға төгілуі топырақты қышқылдандырып, жасушалардың тыныс алуын тоқтатып, тамырлардың өмірлік маңызды оттегіне мұқтаждық тудырады. Мұнайдың әсерінен бұзылған мангро бұталары басқа да проблемаларға ұшырауы мүмкін. Бактериялар мен микроорганизмдер жағдайды түзете алмайынша, бұл аумақтар жергілікті өсімдіктер өсіруіне қолайсыз болуы мүмкін. Дельтада мангроның белгілі бір түрі - Rhizophora racemosa - өмір сүреді. Р. racemosa тіршілік ететін топырақ тым уытты болғандықтан, жергiлiктi емес инвазивтi пальма түрі Nypa fruticans тез арада осы аймақты отарлайды. Бұл инвазивті түрдің тамыр жүйесі су жолдары бойындағы жағалауларды тұрақсыздастырады, бұл дельта жүйесінің төменгі бөлігінде шөгінді таралуына әсер етеді. N. fruticans сонымен қатар кеме қатынасына кедергі келтіреді және жалпы биологиялық әртүрлілікті төмендетеді. N. fruticans жұқтырған жерлерде жергілікті тұрғындар пальманы қалай пайдалануға болатынын зерттеп жатыр. Мангроу орманның жойылуы өсімдіктер мен жануарлар өмірін ғана емес, сонымен қатар адамдарды да құртпақ. Бұл жүйелерді зардап шеккен аймақтарда тұратын жергілікті халық жоғары бағалайды. Мангроу орман - жергілікті халық үшін ағаш өндірудің негізгі көзі. Олар сонымен қатар жергілікті жергілікті топтардың тіршілік ету үшін маңызды түрлердің әртүрлі түрлеріне маңызды, олар өкінішке орай мұнайдың экономикалық пайдасын аз көреді. Мангровода сирек кездесетін және құрып бара жатқан жануарлар, мысалы, манти мен пигмейді бегемот өмір сүреді. Мұнай өнімдерінің табысын бөлу бойынша дұрыс шешімдер қабылдамауы Нигериядағы саяси тәртіпсіздікке себеп болды. Нигерияның басқару органдары, мұнай компаниялары мен халқы арасындағы бұл қақтығыс мұнай құбырларына саботаж жасауға әкеліп соқты, бұл мангровый ормандарға қауіпті одан әрі күшейтті. Мангрово орманды және басқа да гүлді орталарды болашақ тек қана жағымсыз емес. Жергілікті және шет елдерден келген топтар бұзылған мангро балдырмаларын қалпына келтіру үшін қаржы мен жұмыс күшін жұмсады. Нигерияның федералды үкіметі 2000 жылы Нигер дельтасын дамыту комиссиясын (NDDC) құрды, оның мақсаты аймақта мұнайдың экологиялық және экологиялық әсерін жою. Үкімет пен үкіметтік емес ұйымдар мұнайдың қайдан шыққанын және қайда ағып жатқанын анықтау үшін технологияны қолданады. Нигер өзені - бұл қорғалуы қажет маңызды экожүйе, өйткені онда 36 отбасы және 250-ге жуық балық түрлері бар, оның 20-сы жер бетінде ғана кездеседі, яғни олар Жер бетінде басқа еш жерде кездеспейді. Табиғаттың жойылып, климаттың жылынуы теңіз ортасының кейбір түрлерін сақтап қалу үшін температураның артуын болдырмау қажет. Табиғатты қалпына келтіруден басқа, ластануды да азайтуға болады. Егер табиғи пестицидтер қолданылса, немесе егістіктер жергілікті су жолдарынан алыстатылса, ауыл шаруашылығы алқаптарынан келетін пестицидтер сияқты проблемалар азайтылуы мүмкін. Мұнаймен ластануды да азайтуға болады; егер ластануды азайтса, онда тіршілік ортасы мен қоршаған ортаға әсері барынша азайтылуы мүмкін. Мұнайдың ластануы балық популяциясына және балық аулаумен отбасын асыраушы фермерлерге әсер етеді. Заңдарды қолдану арқылы және мұнай компанияларын өз әрекеттері үшін жауапқа тарту арқылы ластану қаупін айтарлықтай азайтуға болады. Теңіз ортасының ластануы, шамадан тыс балық аулау және тіршілік ету ортасының жойылуы сияқты бұзылулары �...
Табиғи газды өртеу
Нигерия мұнай өндірумен байланысты табиғи газды басқа елдерге қарағанда көбірек өртейтіні анықталды. Жыл сайын өндірілетін газдың 100 миллион текше метрінің 70 миллион текше метрін немесе шамамен 70%-ын өртеу арқылы ысырап етеді. Бұл шамамен Ұлыбританияның табиғи газды тұтынуының 25%-ына тең және Африканың 2001 жылғы газ тұтынуының 40%-ына тең. Газ жағып жіберумен байланысты статистикалық деректер сенімді емес, бірақ Нигерия газ жағып, жылына 2 миллиард АҚШ долларын ысырап етуі мүмкін. Жанып кетуді жүзеге асырады, өйткені коммерциялық тұрғыдан тиімді газды мұнайдан бөлу қымбатқа түседі. Нигерияда жұмыс істейтін компаниялар табиғи газды коммерциялық мақсаттарда да өндіреді, бірақ оны жеке газ ретінде табылған кен орындарынан өндіруді жөн көреді. Осылайша, шығындарды азайту үшін газды өртеп жібереді. Газдарды өртеу әдетте тыйым салынады, өйткені атмосфераға уытты компоненттер шығарады және климаттың өзгеруіне ықпал етеді. Батыс Еуропада газдың 99% пайдаланылады немесе жер астына қайта салынады. Нигерияда газды жалынмен жағу 1960 жылдары Shell BP компаниясы мұнай өндірумен бір мезгілде басталды. Жағылған газды қайта құю немесе оны энергия көзі ретінде пайдалану үшін сақтау. Егер газ дұрыс сақталса, оны қоғамдық жобаларға пайдалануға болады. Газ жағып, көп мөлшерде метан шығарады, бұл ғаламдық жылынуға үлкен әсер етеді. Метанға қоса басқа да ірі парник газы - көмірқышқыл газы қосылады. Нигерия 2002 жылы 34,38 миллион тоннадан астам газ шығарды деп есептелген, бұл елдің барлық өндірістік шығарындыларының 50% -ын және жалпы шығарындылардың 30% -ын құрайды. Батыста өрт сөндірудің көлемі азайғанмен, Нигерияда ол мұнай өндірісімен тепе-тең өсті. Халықаралық қауымдастық, Нигерия үкіметі және мұнай компаниялары газды өртеуді қысқарту керектігі туралы келіскен сияқты. Алайда, бұл әрекеті шектеулі, бірақ 1984 жылдан бері Нигерияның "Аталған газды қайта енгізу туралы" 3-бөлімі бойынша жалынды заңсыз деп жарияланды. Нигериядағы табиғи газды ең көп өртейтін ОПЕК пен Shell компаниясы барлық газдың 50% ғана өртелу арқылы өртеледі деп мәлімдегенмен, бұл деректер күмән тудырады. Дүниежүзілік банк 2004 жылы "Нигерия қазіргі уақытта өзі өндіретін газдың 75%-ын өртейді" деп хабарлады. Өкінішке қарай, бұл олардың денсаулығын нашарлатып, қоршаған ортаның да денсаулығын нашарлатады. Асбестпен күресу өкпе қатерлі ісігін, плевралық және перитонеалдық мезотелиоманы және асбестоз ауруын қалыптастыру қаупін арттырады. Жарылыстар қышқыл жаңбырды тудыруға ықпал ете ме, жоқ па, бұл күмән тудырады, өйткені кейбір тәуелсіз зерттеулер шашыраған жаңбыр мен қышқыл жаңбырдың арасындағы байланысты белгілеу үшін көбінесе күкірт диоксиді мен азот оксидінің жеткіліксіз екенін анықтады. АҚШ-тың Энергия ақпарат басқармасының (EIA) басқа зерттеулері газды өртеу "ауаның ластануына және қышқыл жаңбырдың пайда болуына үлкен үлес қосады" деп хабарлайды. Ескі жарқыраулар ауылдардан сирек алыстатылады және жерді және қауымдастықтарды сазбен қаптауы және көршілес өсімдіктерге зақым келтіруі белгілі. Жарылыстардан кейін жауын-шашынның көтерілуі мүмкін.
Биологиялық тазарту
Дельтаның кейбір аймақтарында мұнайдың төгілуінен зақымдалған экожүйелерді детоксикациялау және қалпына келтіру үшін биологиялық рекуперация әдісі қолданылды. Биологиялық тазалау белгілі бір жерді тазалау немесе тазарту кезінде биологиялық компоненттерді қамтиды. Нигерияның мұнай өндіруші ірі аймақтарының бірі Огбогу қаласында жүргізілген зерттеуде төгілген суды тазарту үшін екі өсімдік түрі қолданылды. Тазалаудың бірінші кезеңі Батыс Африкаға тән Hibiscus cannabinus өсімдік түріне қатысты. H. cannabinus - бір жылдық шөптесін өсімдік, бастапқыда целлюлоза өндіру үшін пайдаланылған. Бұл түрдің суды сіңіретін қабілеті жоғары және ол мұнайды сіңіру үшін судың үстіне орналаса алады. Мұнайға толы өсімдік материалы одан әрі алынып тасталып, көмірсутектер микроорганизмдер арқылы ыдырап, уыттылығы жойылатын қауіпсіз жерге жіберіледі. Биологиялық емдеудің екінші кезеңі көп жылдық шөптер түріне жататын Vetiveria zizanioides деп аталатын өсімдікке қатысты. V. zizanioides терең талшықты тамыр желісіне ие, ол топырақтағы химиялық заттарға төзімді және аз күтім талап ететін уақыт ішінде топырақты детоксикациялай алады. Огбогу тұрғындары биологиялық өңдеудің осы әдістерін ауыз судың сапасын, топырақтың жағдайын және қоршаған ортаның денсаулығын жақсарту үшін қолданады деп үміттенеді. Нигер дельтасының көптеген тұрғындары, соның ішінде азшылықты этностар, әсіресе огондар мен ижаулар, өздерін қанаушылыққа ұшырап, өздерінің жерлерінде күн көріс мүмкіндігінен айырылып қалғандай сезінеді. Этникалық және саяси тәртіпсіздіктер демократияға қайта оралу мен 1999 жылы Обасанжо үкіметінің сайлануына қарамастан, 1990-шы жылдары жалғасты. Огони халқының тіршілік ету қозғалысы (MOSOP) - Орталық Нигер дельтасындағы огони халқының әлеуметтік қозғалысы. MOSOP - бұл Нигер дельтасындағы әлеуметтік, экономикалық және экологиялық әділеттілік үшін зорлық-зомбылықсыз науқаны 700,000-нан астам огони жергілікті халқын біріктіретін он бір мүшелік топтың шатыр ұйымы. MOSOP 1990 жылы марапатталған экологиялық белсенді Кен Саро Вивамен құрылған.
Су тасқыны
Нигерияның Нигер дельтасы аймағындағы бірнеше қауымдар мен штаттарда су тасқыны орын алып, экономикалық қызметке әсер етті. 2022 жылы Риверс, Анамбра, Дельта, Крос-Ривер және Байелса штаттары түрлі деңгейдегі су тасқынына ұшырап, адам өмірі мен мүліктері құлдырап кетті. Тек 2022 жылы су тасқыны салдарынан 603 адам қаза тауып, бір миллионнан астам адам үйлерін тастап кеткен.