Кіріспе

Нигериялық жергілікті ұйым

Огони халқының аман қалу қозғалысы (MOSOP) – Нигерияның Риверс штатындағы жергілікті огони халқын ұсынып отырған әлеуметтік қозғалыс ұйымы. Огони халқы Shell Petroleum Development Company (SPDC) компаниясының, сондай-ақ басқа мұнай компанияларының және Нигерия үкіметінің олардың қоршаған ортасын жойғанын, өзендерін ластағанын және олардың жерінен алынған үлкен мұнай кірісінің орнына ешқандай пайда әкелмегенін айтады. MOSOP – Нигер дельтасындағы экологиялық әділеттілік үшін бейбіт жолмен күресте 700 000-ға жуық огони халқын білдіретін бас ұйым. Нигерияның мобильді полициясы аймақтағы MOSOP және басқа да жергілікті топтар ұйымдастырған бейбіт шерулерді қатыгездікпен басып тастады. Огони халқының мемлекеттік билікке қарсы наразылығы 1995 жылдың қараша айында Огони көшбасшыларын, оның ішінде өкіл және негізін қалаушы Кен Саро Виваның сот арқылы өлтіруімен аяқталды. MOSOP басшылығымен Огони көтерілісі Нигер дельтасындағы қақтығыстың ерте және бейбіт кезеңі болды. 1994 жылы MOSOP, оның негізін қалаушы Кен Саро Вивамен бірге, өз халқының азаматтық, экономикалық және экологиялық құқықтары үшін бейбіт жолмен күрескен үлгілі батылдығы үшін «Тірілу құқығы» сыйлығына ие болды.

Өмірбаян

Огони халқының проблемалары британдық отаршылдық дәуірінде бастау алады: Shell ұлттық өнеркәсіптің 47% үлесіне ие ең ірі мүдделі тарап болып табылады. 1995 жылы Human Rights Watch ұйымының адвокаты Уче Оньеагочаға берген сұхбатында Нигерияның мұнайының 90% астамын өндіретін азшылық топтары мұнай кірістерін бөлудің қалыптасқан формуласына қарсы болғандығы құжатталды, онда федералдық, штаттық және жергілікті үкіметтер кірістерді бөлуде дербес құқықтарға ие болған. Нигерияның жемқорлыққа қарсы агенттігінің бағалауынша, мұнай кірістерінің шамамен 70% ысырапқа кеткен немесе жемқорлыққа құрбан болған. Нуху Рибадудың мұнай кірістері жөніндегі топтық жұмысы көрсеткендей, көпұлтты мұнай компаниялары мен үкімет шенеуніктері арасында жасалған арзан бағалы келісімдер салдарынан он жыл ішінде мұнай мен газ кірістерінің шамамен 29 миллиард доллары жоғалған. Бұл есепте халықаралық мұнай саудагерлері кейде ресми келісімдерсіз шикі мұнай сатып алатыны, ал мемлекеттік мұнай компаниясы Нигерия қазынасын мұнай мен газды нарықтық бағадан төмен бағамен өзіне сату арқылы кемсіткені айтылады.

Нигер дельтасындағы экологиялық мәселелер

1950 жылдардың соңынан бастап көпұлтты мұнай компаниялары Нигер дельтасындағы жергілікті шаруалар мен балықшы қауымдарына тиесілі жерлерді басып алып, қоршаған ортаның жойылмауына себеп болды. MOSOP өкілі Кен Саро-Вива бұл жағдайды «экологиялық соғыс» деп атады:
Огони аймағы толығымен қирады. Мұнайдың ағып шығуы, төгілуі, мұнайлы дақтар және жалпы ластану мұнай іздеумен бірге жүреді. Мұнай компаниялары соңғы отыз үш жылдан бері Нигерияда газды жағып, қышқыл жаңбырға себеп болып келеді. Бұрын дельтаның нан қамтамасы болған жер қазір толығымен өнімсіз болып қалды. Көзің көріп, жаның сезінетін жалғыз нәрсе – өлім. Қоршаған ортаның нашарлауы Огони халқына қарсы соғыстағы қауіпті қаруға айналды. Shell және Chevron компаниялары Огонилендте мұнай ұңғымаларын пайдаланған. Жергілікті су көздерінің ластануы балықтардың қырылуына және егістік жерлерге зиян келтірді.

Газбен жалын шашу

Нигерия мұнай өндірумен байланысты табиғи газды басқа елдерге қарағанда көбірек жағарды, шамамен 70% ысырапқа жіберіледі. Бұл 2001 жылы Африканың газ тұтынымының 40%-ына тең. Газ жағумен байланысты статистикалық деректер көбінесе сенімсіз, бірақ Нигерия газды жағу арқылы жылына 2 миллиард АҚШ долларын ысырап етуі мүмкін. Газ жағу себебі, коммерциялық мақсатта қолданылатын газды мұнайдан бөлудің қымбатқа түсуі. Нигериядағы компаниялар да табиғи газды коммерциялық мақсатта өндіреді, бірақ оны жеке кен орындарынан, басқа газ ретінде алуды артық көреді. Сондықтан, шығындарды азайту үшін байланысты газ жағылып жіберіледі. Газ жалындары жақын жердегі тұрғындарға зиян келтіруі мүмкін, себебі олар азот диоксидтері, күкірт диоксидтері, ұшпалы органикалық қосылыстар және канцерогендер сияқты улы химиялық заттарды бөліп шығарады. Бұл заттар астманы күшейтеді, тыныс алуда қиындықтар мен ауырсынуға, сондай-ақ созылмалы бронхитке әкелуі мүмкін. Газ жалындары көбінесе елді мекендерге жақын орналасқан және олардың ыстығына қауіп тудыратын ауыл тұрғындары үшін қоршау немесе қорғау шаралары қарастырылмаған. Көптеген тұрғындар жақын маңдағы жалындардың үйлері мен басқа да құрылыстарын тоздыратын қышқыл жаңбырға себеп болатынын айтады, олардың көпшілігі мырыштан жасалған шатырлармен жабдықталған. Кейбіреулер қышқыл жаңбырдың зиянын тоқтату үшін асбест негізіндегі материалдарды қолданады, себебі олар одан жақсы сақтайды. Алайда, асбестке ұшырау өкпе қатерлі ісігі, плевра және перитонеальді мезотелиома, сондай-ақ асбестоз ауруының қаупін арттырады.

Огони халқына әсері

Осы экологиялық зиянның өз халқына тигізген әсерін сипаттағанда, MOSOP президенті доктор Гаррик Барил Летон 1991 жылы былай деді: «Жерлер, өзендер мен арналар толығымен және үнемі ластанған; атмосфера көмірсутектерге, көміртек монооксидіне және көміртек диоксидіне толы; көптеген ауылдар 33 жыл бойы күні-түні жанып тұрған газ факелдерінің қорқынышты діріліне тап болады; қышқыл жаңбыр, мұнайдың төгілуі мен ағып шығуы жиі кездеседі. Мұндай бақытсыз экологиялық ластану мен құлдыраудың салдары мыналар: (i) Огони халқы енді сәтті шаруашылық жүргізе алмайды. Бұрын Шығыс Нигер дельтасының азық-түлік қоймасы болған Огони халқы қазір азық-түлік сатып алады (мүмкіндігі болғанда); (ii) Балық, бұрынғыда ақуыздың маңызды көзі болған, қазір сирек кездеседі. Өзендер мен арналардың үнемі ластануына байланысты балықты тек терең және жағалау суларында ғана ұстауға болады, бірақ Огони халқының мұндай мүмкіндіктері жоқ. (iii) Барлық жабайы жануарлар қырылды. (iv) Экология тез өзгеріп жатыр. Мангр ағашының ауа тамырлары, әдетте көптеген теңіз өнімдеріне – крабтарға, иттіктерге, балшыққа, коклестерге, мидияларға, креветкаларға және т.б. – табиғи және қолайлы ортаны қамтамасыз етеді, бірақ қазір біртіндеп белгісіз және пайдасыз өсімдіктермен алмастырылуда. (v) Көмірсутек буларына, көміртек монооксидіне және көміртек диоксидіне толы атмосфераның тудырған денсаулық қатері өлшеусіз. Бұл ақпаратты жергілікті әскери губернаторға Shell компаниясына қарсы ресми шағым ретінде жолдады, ол BP компаниясымен бірлескен кәсіпорынды басқарды. Шағымда компания Огони халқының «әл-ауқатын, тіпті өмірлерін қауіпке тікелей төндіріп отырғаны» айтылды. Shell компаниясының жауабында петиция компанияны дамыту және басқа да жауапкершіліктерге тартуға бағытталған әрекет екендігі, ал «айтылған мәселелер шындықта болып жатқан оқиғалармен онша байланысты емес» делінді. 1987 жылы Ико халқы тағы да Shell компаниясына қарсы бейбіт митинг өткізген кезде, Мобильді полиция күштері (MPF) 40 үйді қиратты, 350 адам үйсіз қалды. Огони халқының Ұлттық жастар кеңесінің (NYCOP) президенті Гудлак Дигбо MOSOP құрамына кіретін он филиалдың жетісін құрды. Басшы Э. Н. Кобани MOSOP вице-президенті болды. MOSOP-тың алғашқы қадамы – 1990 жылғы Огони құқықтарының манифесі, ол федералды үкіметке, Нигерия халқына және халықаралық қауымдастыққа үндеу ретінде жолданды.

Қабықшаны алу

1993 жылдың қаңтар айында ұлттық үкімет жария жиналыстарға тыйым салып, мұнай өндірісіне кедересі келтіруді мемлекетке қарсы қылмыс деп жариялады. Тыйымға қарамастан, МОСОП 1993 жылдың 4 қаңтары күні жаппай халықтық жұмылдыруды өткізді. Бұл шараны «Огони күні» деп атап, оған шамамен 300 мың адам қатысып, кең ауқымды той-думандар ұйымдастырылды. Саро-Вива және басқа МОСОП жетекшілері тұтқындалды. Куәгерлердің сөзіне қарағанда, Риверс штатының ішкі қауіпсіздік қызметкерлері төрт Огони жетекшісін өлтіргендерді іздеу сылтавымен Огони халқына қарсы қорқыту және зорлық-зомбылық операцияларын жүргізді. Amnesty International бұл саясатты әдейі жасалған терроризм деп бағалады. Маусымның ортасына қарай 30 ауыл толығымен қиратылып, 600 адам қамауға алынды, ал кем дегенде 40 адам қаза тапты. Соңында шамамен 100 000 ішкі қашқын тіркелді және 2000-ға жуық бейбіт азамат қаза болды.

Огони тоғызыншысының тұтқындалуы және жазасын өтеу

Кен Саро Вива, Н. Г. Дубе және Кобари Нвилевас 1993 жылғы 21 маусымда Порт-Харкорт қаласында тұтқындалды. Үшеуі 1993 жылғы 13 шілдеде заңсыз жиналу, бүлікшілдік ниет және бүлікшілдік жарияланым жасау туралы алты айып тағылды. Кепілдік мөлшері белгіленбеді және үшеуі де 20 қыркүйекке дейін қамауға алынды. 1995 жылғы 10 қарашада қозғалыстың тоғыз белсендісі – Баринем Киобел, Джон Кпуниен, Барибор Бера, Сэбби Доби, Феликс Нвате, Норду Эаво, Пол Левура және Дэниел Гбокоо, Кен Саро Вивамен бірге, Нигерия үкіметі төрт Огони көшбасшысын "өлтіруге қоқан-қастер жасады" деген айыппен айыптағаннан кейін 10 күннен соң дарға асылды. Әскери тағайындалған сотқа соңғы сөзінде Саро Вива Shell корпорациясының әрекеттерін Огони халқына қарсы соғыс қылмысы деп сипаттады:

Мен қайталап айтамын, біздің бәріміз тарих алдында тұрмыз. Мен және менің әріптестерім ғана сотталып отырған жоқ. Shell де осы сотта отыр және оны қорғауға бақылаушы адвокат тағайындалған. Компания шынымен де осы соттан қашып шықты, бірақ оның күні әрине келеді және мұнда алынған сабақтар оған пайдалы болуы мүмкін, өйткені менің ойымша, Компанияның Дельтада салған экологиялық соғысы ерте не кеш сұраққа тартылады және осы соғыстың қылмыстары лайықты жазаға ие болады. Компанияның Огони халқына қарсы жасаған лас соғысының қылмысы да жазаланады. Анонимді сұхбатта сол күннің оқиғалары туралы бірінші қолдан айтылған әңгіме жарияланды: Барлық жерде тыныштық болды. Таңғы сағатта оянғанда Огонидің көптеген ауылдары қарулы сарбаздар мен мобильді полициямен толы болды. Олар не үшін келгенін білмейміз, тек сол күні түстен кейін төрт көрнекті Огони азаматы өлтірілгеннен кейін ғана Огониде үкіметке көбірек әскер жіберу үшін тәртіпсіздіктер туғызудың жоспары бар екенін білдік.

Халықаралық жауап

Саро Виваның өлімі халықаралық ашу-ызаны тудырды және Нигерия бірден Ұлттар Достастығынан шеттетілді, сондай-ақ көптеген шетелдік дипломаттар Нигериядан қайтарылып алынды. Нигерия медицина қауымдастығының президентінің айтуынша, бұл Батыс Африка елі тарихындағы ең жылдам орындалған өлім жазасы болды. Нигериялық құқық қорғаушылар мен оппозициялық топтар бұрыннан бері Ұлттар Достастығы мен АҚШ-ты Нигерия үкіметіне экономикалық санкциялар салуға шақырып келді. Олар, бұл Нигерияның әскери үкіметіне қарсы қысымды күшейтуге, оның мұнайын бойкоттау арқылы әрекет етудің тиімді уақыты деп есептеді. Нигерия мұнайының жартысын сатып алатын АҚШ баспасөз хабарламасы арқылы бас тартты.

1997-қазіргі уақыт

1998 жылдың 4 қаңтарында, Огони ұлттық күнінде, Ривер штатының ішкі қауіпсіздік жөніндегі жедел тобы (RVISTF) ондаған белсендіні қамауға алып, бірнеше ауылға шабуыл жасады.

Саро-Вива мен Шелл

Вива - Роял Датч Шелл компаниясы

Саро-Виваның айыпсыздығынан босату туралы талап

2014 жылдың 10 қарашасында MOSOP президенті Легборси Саро Пьяггара Порт-Харкорт қаласында өткен "Огони шейіттерінің" 19 жылдығын еске алу шарасында федералды үкіметке белгілі белсенді Кен Саро Виуа мен генерал Сани Абача үкіметінің тағы тоғыз Огони халқының өлімін тудырған қылмыс бойынша ақталуын талап етті. Пьяггара Саро Виуа мен Огони тоғызының сот процесін бақылаған БҰҰ-ның бұл үкімнің ешқандай белгілі жергілікті немесе халықаралық стандартқа сәйкес келмегенін мәлімдегенін еске салды. Жаңа мәліметтерге сәйкес, Нигерия армиясы 1995 жылы драматург және белсенді Кен Саро Виуаның өліміне себеп болған Огони ақсақалдарының төртеуін өлтірген. Сондай-ақ, бұл қылмыстар кезінде "Шелл" компаниясының жалақысында болған және "Шелл" көлігімен жүрген әскери командир Пол Окунтимоның басқа да қылмыстарға қатысы бар екені анықталды.