Кіріспе
Сатурнның серігі Эпиметей /ɛ//p//ə/'/m//iː//θ//iː//ə//s/ – Сатурнның ішкі серігі. Ол сондай-ақ Сатурн XI ретінде де белгілі. Оның аты грек мифологиясындағы Прометейдің інісі Эпиметейдің құрметіне берілген.
the asteroid
Epimetheus /ɛ//p//ə/'/m//iː//θ//iː//ə//s/ is an inner satellite of Saturn. It is also known as Saturn XI. It is named after the mythological Epimetheus, brother of Prometheus.
Ашылу
Эпиметей Ай Жануспен шамамен бірдей орбитада орналасқан. Астрономдар бастапқыда сол орбитада бір ғана дене бар деп есептеген, екі айдың дерлік бірдей орбитаны бөлісіп, соқтығыспай қалуына күмәнданды. Сондықтан олардың орбиталық ерекшеліктерін анықтау қиын болды. Байқаулар фототүсірілім арқылы жасалған және уақыт бойынша үлкен аралықта болғандықтан, екі нысанның болуы анық болмаса да, байқауларды ұтымды орбитамен сәйкестендіру қиындық тудырды. Одуан Доллфус 1966 жылдың 15 желтоқсанында бір айды байқады және оны "Янус" деп атауды ұсынды. 18 желтоқсанда Ричард Уокер осыған ұқсас байқау жасады, қазір бұл Эпиметейдің табылуы деп есептеледі. Алайда сол кезде бұл орбитада тек бір ғана ай бар деп саналды, ол "Янус" деп ресми емес атаумен белгілі болды. Он екі жыл өткен соң, 1978 жылдың қазан айында Стивен М. Ларсон мен Джон В. Фонтейн 1966 жылғы байқаулардың екі бөлек нысан (Янус және Эпиметей) өте ұқсас орбиталарды бөлісуімен жақсы түсіндірілетінін анықтады. Бұл 1980 жылы "Вояджер-1" ғарыш кемесімен расталды, сондықтан Ларсон мен Фонтейн Эпиметейді ресми түрде Уокермен бірге тапқан болып саналады. Эпиметей болуы мүмкін ай "Пионер-11" аппаратының екі суретіне түскен және 1979S1 деп белгіленген, бірақ екі сурет орбитаны анықтау үшін жеткіліксіз болғандықтан белгісіздік сақталады. Эпиметей 1983 жылы өз атын алды. "Янус" атауы IAU бір уақытта бекітілді, бірақ бұл атау 1966 жылғы жаңалығынан кейін көп ұзамай Доллфус ұсынғаннан бері бейресми түрде қолданылып келді.
Орбиталық
Эпиметейдің орбитасы Янус орбитасымен бірдей орбитада орналасқан. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес (жақын жердегі суретте жасыл түспен көрсетілгендей), Янус орбитасының Сатурннан орташа радиусы Эпиметейден 50 км-ге ғана кем, бұл екі айдың орташа радиусынан да кішідірек. Кеплердің планеталар қозғалысы заңдарына сәйкес, жақын орбита тезірек толық аяқталады. Айырмашылық шамалы болғандықтан, ол шамамен 30 секундқа тез аяқталады. Әр күні ішкі ай Сатурн айналысында сыртқы айдан 0,25°-қа артық қозғалады. Ішкі ай сыртқы айға жеткенде, олардың өзара тартылыс күші ішкі айдың импульсін арттырып, сыртқы айдың импульсін азайтады. Бұл қосымша импульс ішкі айдың Сатурннан қашықтығы мен орбиталық периодын ұлғайтады, ал сыртқы айдың қашықтығы мен периодын азайтады. Импульс алмасуының уақыты мен мөлшері осылай болып, айлар тиімді түрде орбиталарын ауыстырады, бірақ ешқашан шамамен 10 000 км-ден жақын келмейді. Әр кездесуде Янус орбитасының радиусы шамамен 20 км-ге, ал Эпиметейдікі шамамен 80 км-ге өзгереді: Янус орбитасы Эпиметейге қарағанда төрт есе массивті болғандықтан, оған аз әсер етеді. Алмасу шамамен әр төрт жылда бір рет жүзеге асады; соңғы жақын кездесулер 2006 жылдың қаңтарында, 2010, 2014 және 2018 жылдары болды. Бұл Күн жүйесіндегі айлардың осындай орбиталық конфигурациясының жалғыз мысалы (дегенмен астероидтар аттың ініне ұқсас орбиталарға қатысатыны белгілі). Янус пен Эпиметей арасындағы орбиталық қатынасты шеңберлік шектеулі үш дене проблемасы тұрғысынан қарастыруға болады, онда екі ай (үшінші дене Сатурн) бір-біріне шамамен бірдей мөлшерде жақын.
Физикалық сипаттамалары
Епиметте диаметрі 30 км-ден асатын бірнеше кратерлер, сондай-ақ үлкен және кіші қырқалар мен ойыстар бар. Епиметейдің көптеген кратерлері оның өте ескі екенін көрсетеді. Янус пен Эпиметей бір ғана ата-аналық дененің бұзылуынан пайда болып, бір-бірімен орбитадағы серіктерді құраған болуы мүмкін, бірақ егер осылай болса, бұл бұзылу серіктер жүйесінің тарихының алғашқы кезеңінде болған болуы керек. Оның өте төмен тығыздығы және салыстырмалы түрде жоғары альбедосы Эпиметейдің өте кеуекті мұзды дене болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, бұл мәндерде үлкен белгісіздік бар, сондықтан бұл әлі расталмады. Оңтүстік полюсі айдың оңтүстік жарты шарының көп бөлігін қамтитын орталық төбесі бар үлкен, тегіс алаппен ерекшеленеді, бұл үлкен соқтығыс кратерінің қалдықтары болуы мүмкін. Жер беті екі түрлі болып көрінеді: қараңғы, тегіс аймақтар және ақшыл, сәл сарғыш, жарықшақтарға толы аймақтар. Бір түсіндірме бойынша, қараңғы материал беткейлермен сырғып төмен жылжып, ақшыл материалға қарағанда мұздың мөлшері аз, ол көбінесе "тасқа" ұқсайды. Дегенмен, екі аймақтың материалдары да су мұзына бай болуы мүмкін.
Сақиналармен өзара әсерлесуі
2006 жылы Кассини ғарыш аппараты алға шашыраған жарықпен түсірген суреттерде көрсетілгендей, Эпиметей мен Янустың орбиталары орналасқан аймақтың айналасында әлсіз шаң сақинасы байқалады. Сақинаның радиалды кеңдігі шамамен 5000 км-ге жетеді. Оның пайда болуына метеориттердің соққысынан беттерінен ұшып шыққан бөлшектер себеп, олар орбиталық жолдарының бойында жұқа сақинаны құрайды. Януспен бірге Эпиметей де А сақинасының өткір сыртқы жиегін 7:6 орбиталық резонанс арқылы сақтайтын қойшы ай қызметін атқарады. Бұл әсері, егер Янус резонанстық (ішкі) орбитада болса, одан да анық көрінеді.