Кіріспе
Әзірбайжанның жергілікті жануарлары Әзірбайжанның фаунасы немесе Әзірбайжанның жануарлар әлемі - Әзірбайжанда белгілі бір жер бетінде немесе су аумағында тұратын және мекендейтін жануарлардың әртүрлі түрлерін білдіреді. Әзірбайжандағы жануарлар дүниесінің байлығы мен әртүрлілігі туралы алғашқы мәліметтерді шығыс саяхатшыларының сапар жазбаларынан табуға болады. Архитектуралық ескерткіштерде, ежелгі жартастар мен тастарда жасалған жануарлардың ою-өрнектері қазіргі уақытқа дейін сақталған. Әзірбайжанның жануарлар әлемі туралы алғашқы мәліметтер 17 ғасырда табиғат зерттеушілерінің Әзірбайжанға сапары кезінде жиналды. Жануарлар дүниесінен айырмашылығы, жануарлар әлемі ұғымы жануарлардың түрлерін ғана емес, сонымен қатар жеке түрлердің санын қамтиды. Әзірбайжандағы фаунаның символы - бұл тек Әзірбайжанда ғана кездесетін тау даласының жарыс және салт атты атты Қарабақ аты (азербайджанша: Qarabağ atı). Қарабақ жылқысы өзінің жақсы мінезі, жылдамдығы, сәнділігі мен ақыл-ойымен танымал. Бұл ең көне тұқымдардың бірі, оның ата-бабалары ежелгі әлемге жатады. Жылқылар алғаш рет V ғасырда Әзірбайжанның Қарабақ аймағында дамыған және осы ат есімімен аталған.
Fauna of Azerbaijan or animal kingdom of Azerbaijan refers to the diversity of various types of animals, which inhabit and populate a defined ground or water area in Azerbaijan. The first reports on the richness and diversity of animal life in Azerbaijan can be found in travel notes of Eastern travelers. Animal carvings on architectural monuments, ancient rocks and stones survived up to the present times. The first information on the animal kingdom of Azerbaijan was collected during the visits of naturalists to Azerbaijan in the 17th century. Unlike fauna, the concept of animal kingdom covers not only the types of animals, but also the number of individual species. The symbol of Fauna in Azerbaijan is the Karabakh horse (Azeri: Qarabağ atı) which is a mountain steppe racing and riding horse which can only be found in Azerbaijan. The Karabakh horse has a reputation for its good temper, speed, elegance and intelligence. It is one of the oldest breeds, with ancestry dating to the ancient world. The horse was originally developed in the Azerbaijani Karabakh region in the 5th century and is named after it.
Жалпы ақпарат
Жануарлар ресурстары негізінен азық-түлік (ет, жұмыртқа, май консервілері) үшін, өнеркәсіпте шикізат ретінде (құйрық, былғары, мүйіз және техникалық май) қолданылады. Адамдар малдарды ауыл шаруашылығында жұмыс күші ретінде пайдаланады. Сонымен қатар, дәрі-дәрмектер, хош иісті заттар, тыңайтқыштар мен мал азығы жануарлардан өндіріледі. Әзірбайжандағы кейбір жануарлар қоршаған ортаның өзгеруінен немесе жыртқыш аңдардан қауіп төндіреді. Бұл жануарлар Әзірбайжанның Қызыл кітабына енгізілген. Қазіргі уақытта Қызыл кітапқа жануарлардың 108 түрі (14 сүтқоректілер, құстардың 36 түрі, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің 13 түрі, құстардың 5 түрі және жәндіктердің 40 түрі) кіреді. Жануарлардың әртүрлі түрлерінің табиғи мекендеу аймағы ел ішінде әр түрлі. Кейбір түрлер арнайы шектеулер қойылған аймақтарда (көлдер, таулы аймақтардың кей бөліктері) мекендейді, ал басқалары бүкіл ел бойынша таралған. Мысалы, Әзірбайжан аумағында кез келген жерде құсқұйрықтарды кездестіруге болады. Сонымен қатар, Protozoa паразиттері тасымалдаушы жануарлардың табиғи мекен-жайына (қоралар, құс және т.б.) байланысты елдің барлық аймақтарында тіркеледі. сүтқоректілер арасында жайпақ жерлерде герандық қазылдар мекендейді, Кавказдық ешкі Кавказдың негізгі аймақтарында мекендейді, құстардың көпшілігі ормандарда, кейбіреулері су бассейндерінде кездеседі. Жәндіктер әр түрлі ауыл шаруашылығы өнімін алып жүреді, ал басқалары белгілі бір биотоптарды ғана мекендейді. Әзірбайжанда терілі және тырналы жануарларды қорғау үшін бірқатар табиғи қорықтар құрылды және аң аулау ережелері күшіне енді.
Жануарлар әлемі
Әзірбайжанның жануарлар әлемі өте бай, оның бір себебі - табиғи кешендердің әртүрлілігі. Әзірбайжанда сүтқоректілердің 106 түрі, құстардың 357 түрі, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің 67 түрі, балықтардың 97 түрі және омыртқасыздардың 15 мыңнан астам түрі бар.
Сүтқоректілер
Әзірбайжанда сүтқоректілердің 107 түрі тіркелген, оның ішінде үшеуі бірегей. Халықтың көпшілігі Кавказ ешкілері мен Батыс Кавказ муфлондары болып табылады. Олар Нахчыван мен Балакан, Қабала, Закатала және Исмайилли аймақтарында Кавказдың батыс беткейлерінде мекендейді. Жейран газельдері Кавказдағы ең сирек және жылдам жануарлар түрлерінің бірі. Олар тек Ширван табиғи қорығында, Әзірбайжанның Бендован және Корчай аймақтарында кездеседі. 2014 жылы "Кавказдағы тарихи мекендерінде газельдерді қайтару" төрт жылдық жобасының аясында 150 газель өздерінің тарихи аумақтарына қайтарылды. Кавказ ешкесі әдетте Кавказдың биік жерлерінде кездеседі, онда ауа өте жұқа және жыртқыш жануарлар сирек кездеседі. Үйреншікті ешкілермен салыстырғанда, Кавказ ешкінің терісі өте қалың, сондықтан ол таудың төменгі температурасына жақсы бейімделген. Қауқас муфлоны - үй қойларына қарағанда үлкен әрі мықты қой. Мұфлондар жыл бойы жайылатын жазықты ұнатады. Бұл шапшаң таушаңдардың аяқтары ұзын әрі мықты. Осы қасиеттің арқасында олар өте тез жүгіре алады. Кавказдық барс (Panthera pardus tulliana) - әлемдегі ең сирек кездесетін жануарлардың бірі. Кавказдық барс заңсыз аң аулау, адам тарапынан орын алған жағдайларға байланысты жойылып кету қаупі төнген. Дүниежүзілік жануарлар қоры бұл жануарларды Кавказ тауларында өте қауіпті түрлердің бірі деп атады. Каспий жолбарысы, сондай-ақ Гиркан жолбарысы деп аталады, 1950 жылдардың аяғына дейін Әзірбайжанда табылды. Бірақ ол 40 жыл бұрын жойылып кеткен. Осы саладағы ғылыми зерттеулер Каспий жолбарысы мен Сібір жолбарысының тек бір генетикалық кодты әріппен ғана ерекшеленетінін дәлелдеді. Азербайжанның оңтүстігінде орналасқан Талыш тауларының етегінде және Ленкоран өзенінің алабында соңғы Каспий жолбарыстары 1964 жылы көрінді. Әзірбайжанның солтүстігіндегі табиғи шекарасы болып табылатын Үлкен Кавказдың фаунасы өте бай. Бұған мысық, Кавказ қоңыр аюы, Азия жабайы мысығы, еуропалық барс, тас мартен, қызыл және қара елік, шамы, Шығыс Кавказдық ибекс, Кавказдық бөрік, далалық тышқандар, Дагестанның қарағайлы құсбауыры сияқты сүтқоректілер кіреді. Әзірбайжанның Гебеле ауданындағы Исмайилли табиғи қорығы - жабайы ешкілерді көруге болатын жерлердің бірі. Азиялық жабайы мысық, жабайы мысық және жабайы шошқа Ресей шекарасына жақын Каспий жағалауында орналасқан Самур орманында тұрады. Абшерон түбегінде орналасқан Абшерон ұлттық паркі өзінің газельдері мен Каспий теңізінің тұмсықтарын аулаумен танымал. Бес аяқты еркек, әлеуметтік құс, сұр жұлдызды хомстер Әзірбайжанның астанасы Баку аумағында кең таралған. Гобустан, Қызылағаш және Ширван ұлттық парктерінің табиғи тұрғындары - шакалдар, қасқырлар, түлкілер, марморлы құс, қоян, алып арық бақалары, қоныс аударатын құстардың үлкен үйірлері, орман мысығы, алтын шакал, кабалан, Еуразиялық су құсы және т.б. Гобустан тас суреттерімен де танымал. Әзірбайжанның Талыш таулары тығыз орманмен қамтылған, онда Каспий шыбығы, Шелковиковтың қарағай құйрығы және Гиркан далалық тышқан, оңтүстік ақ көк боталы тұяқ, Левант түтігі, батыс барбастель, дала және Қара теңіз далалық тышқандары және үнділік қыранды бұғылар кең таралған. Хиркан ұлттық паркі осы жерде орналасқан. Нахчеван Автономиялық Әзірбайжан Республикасында сирек кездесетін сүтқоректілер мен бауырымен жорғалаушылар бар. Македониялық тышқан, Виноградов және парсы жирдтері, әлеуметтік құрт және Транскавказдық түлкі құрт сияқты жиі кездесетін түрлер. Палас мысығы - бұл аймақтағы ең сирек кездесетін жануар.
Балық
Еліміздің тұщы су бассейндері мен Каспий теңізінде 97 балық түрі бар, оның сегізін әкелді, ал оның жетуі кең таралған. Көбінесе Кура өзенінен, оның айналасындағы көлдерден, сондай-ақ Мингечевир су қоймасынан кездеседі. Балықтардың көпшілігі анадромалық немесе жартылай анадромалық (жас балықтар тұщы суда өсіп, жетілгеннен кейін тұщы суға көшіп, көбейеді). Анадромалық балықтардың ең құндылары - ласось, есерог, жұлдызды есерог және белуга. Aspius, Chalcalburnus және балық - анадромалық балықтар. Ащы балық пен икраның бағасы өте жоғары. Сонымен қатар, Әзірбайжан су бассейндерінде көкбалық, сазан, рутилус кутум және басқалар сияқты құнды балық түрлері бар. Каспий теңізінде селинг сияқты балық түрлері ұсталады. 1959 жылдан кейін Кура өзенінде бірқатар гидротехникалық зауыттар салынуына байланысты өзен суының ағысын реттеу, сондай-ақ Каспий суының ластануы құнды балық түрлерінің санын едәуір азайтуға әкелді. Балық қорларын қалпына келтіру және балық түрлерінің санын арттыру үшін мелиорация және балық өсіру мақсатында үш ұрықхана (Курагзи, Алибайрамли және Кур эксперименталды есек ұрықханасы) іске қосылды. Әзірбайжанның балық шаруашылығы мекемелері мен ұрықтауыштары 20 миллион ащы, 600 мың лосось, 800 мыңнан астам балық өсіреді. 2000 жылы Кхайлиде 20 миллион астерионды қабылдай алатын жаңа ұрықхана пайдалануға берілді. 1970 жылдары Әзірбайжанда екі жаңа балық түрі (Тас морокко (Pseudorasbora parva) және корейлік балық (Hemiculter leucisculus)) табылды. Тас марокко Әзірбайжанның барлық ішкі суларында тіршілік етеді. Кореялық балық - Ланкара аймағы мен Мингачевир су қоймасындағы Кура және Араз өзендерінде тіршілік ететін өзен балығы. Екеуі де Каспий теңізінің Әзірбайжан секторында Абшерон түбегінен Астара облысына дейін кездеседі. Өзендерде табылған ең көне корей балықтарының ұзындығы 150 мм, салмағы 25,4 грамм, жасы 5 жыл.
Құс тіршілік иелері
Әзірбайжан құс-құстан өте бай. Құстардың шамамен 60 туысынан 363 түрі тіркелді, олар бүркіт, бүркіт, фламинго, пеликан, жұлдызшалар сияқты ірі құстардан бастап, ара жегіштер, гуппи, шырша, кішкентай стинт, сондай-ақ қаз, қаз және қарлығаштар сияқты түрлі түсті кішкентай құстарға дейін. Түрлердің 40%-ы Әзірбайжанда жыл бойы тұрады, 27% -ы қыстайды, ал 10% -ы көшіп-қонып өтеді. Ең әсерлі құстардың бірі - Нахчыван сияқты таулы аймақтарда мекендейтін алтын бүркіт. Алтын бүркіт Әзірбайжанның ондаған маркалары мен открыткаларында басылған. Әзірбайжанда қыс суық емес, салыстырмалы түрде жұмсақ. Сондықтан да солтүстіктен келген құстардың көбі қыста мұнда көшіп келеді. Су құстары, мысалы, қарлығаштар, қаздар, қаздар, фламинголар, қара құйрықты құс, құсқұйрықты құс және құсқұйрықты құс сияқты құстар Әзірбайжанның сулы-сулы жерлерінде, жағалау және ішкі аймақтарында жиналады. Жағалауда қара және қара баслы мелтистерді кездестіруге болады. Қыста солтүстіктен келген кейбір кішкентай құстар қыстауға Әзірбайжанды таңдады. Алпі аймақтағы құстардың көпшілігі, мысалы Гулденштадт қызылшасы мен үлкен розалы құс қыста өзен аңғарларына көшіп кетеді. Ақпан айында су құстары мен жағалау құстары солтүстікке қарай көшетін болады. Құс мен құсқұйрық оңтүстіктен ерте келеді.
Басқа
Әзірбайжанда бес отбасынан екі жүзділердің он түрі тіркелген. Әзірбайжанда 52 түрдің бауырымен жорғалаушылар бар. Бұл түрлердің көпшілігі Шамахи мен Нахчыванның жартылай шөлді аймақтарында кездеседі. Басқа жазық жерлер мен таулы аймақтарда аз кездеседі. 1937 жылы елде Опилио лепидус түрінің мүшелері табылды.