Кіріспе

Мұртаза Мұхтаров (1857-1920) – Әзірбайжанның мұнай өнеркәсібіндегі кәсіпкер және миллионер. Бакудегі Мұхтаров сарайын және Владикавказдағы Мұхтаров мешітін салған. Мұхтаров Баку қаласының жанындағы Амиражан ауылында кедей отбасында дүниеге келген. Ол қабілеті мен көп жылдық тәжірибесі арқылы Бакудегі ең беделді бұрғылау мамандарының біріне айналды. 1890 жылы жеке бұрғылау компаниясын құрып, кейін мұнай өндірумен айналысты. Компания мұнай бұрғылау машиналарын жасауға маманданған. Ол бұрғылау жабдықтарына қатысты бірнеше патенттің авторы болды, бұл сол кездегі мұнай өнеркәсібі үшін ерекше жетістік еді. Іскер және кәсіпкер миллионер өзіне сәнді үй салдырып, ол қазір Бакудегі Неке сарайы ретінде белгілі. Оның өмірінен тағы бір қызықты дерек: ол әйелімен бірге жас әнші Фатма Мұхтарованы қаржылап, оның Баку операсының жұлдызы болуына көмектесті. Мұхтаров Баку және айналасындағы аймақтарда мектептер мен мешіттер салуға демеушілік етті. 1911-1912 жылдары архитектор Жозеф Плошконың жобасымен әйелі Лиза Мұхтароваға арнап салған, фантастикалық готикалық стильдегі резиденциясы Баку мұнай өркендеуінің сәулетінің көрнекті үлгісі саналады. 1920 жылдың 28 сәуірінде Бакуді большевиктер басып алғаннан кейін, Мұхтаров бірнеше Қызыл Армия сарбазын өлтірген соң өз үйінде өзін-өзі өлтірді.

Ерте өмір

Муртуза Мұхтаров 1857 жылы Әміржан ауылында (Баку маңы) кедей отбасында дүниеге келген. Балалық шағында Муртуза мен оның інісі Бала Ахмед Бакудан Тифлиске жүк тасыған. 1874 жылы Муртуза өзінің көлігін сатқаннан кейін, Забрат және Балахани ауылдарының (Баку қаласына жақын) маңындағы шахталардың бірінде жұмыс істей бастады. Кәсіпкер Мартов М. Мұхтаровтың қабілетін байқап, оған бұрғылау жабдықтарын пайдалануды үйретті және көп ұзамай оны бригадир етіп тағайындады. Кейіннен ол шахтадағы бұрғылау қондырғысын Муртузаға сатты. Муртуза Мұхтаров өзіне тиген техникада бірнеше өзгерістер енгізді. Сол кезде Әмірхан ауылының барлық халқы оған ақша жинап көмектесті. Оның адалдығы мен еңбегінің арқасында Муртузаның аты кеңінен танылды. Осы кезеңде ол өзімен жұмыс істеген әр түрлі инженерлерден ғасыр талабына сай техникалық білім алды. Бизнес және кәсіпкерлік қабілетімен танымал миллионер техникалық сурет салуды да жақсы үйренді. Құжаттарға қол қойғанда ол көбінесе толық тегін жазбай, әдетте үш әріптен тұратын "Mux" деп қол қоятын. Басқа мұнай миллионерлері сияқты, Муртуза Мұхтаров та қарапайым жұмысшыдан миллиондаған ақшаға ие болған миллионерге айналды. Ұзақ уақыт сылақшы болып жұмыс істегеннен кейін, ол мұнайды арбалармен тасыды, содан кейін шағын келісімшарттармен айналысып, Бакуде және Ресей империясының Майкоп, Грозный сияқты басқа қалаларында мұнай ұңғымаларын бұрғылай бастады. Кедей отбасында туылғанына және формальды білім алмағанына қарамастан, ол жоғары білікті, өзіндік оқыған инженер және Бакудегі ең үздік бұрғылау мамандарының біріне айналды. Оның зор тәжірибесі мен ептілігі 1890 жылы жеке кәсіп ашуға және екі бөлімшеден тұратын, ірі мұнай компаниясын құруға мүмкіндік берді. Бұл компания 2500 жұмыскерді жұмысқа алып, бұрғылау мұнаралары үшін жабдықтар өндірді және жаңа мұнай ұңғымаларын бұрғылады.

Іс-шаралар

Мұхтаров Бакуде мұнай өндіру технологиясын дамытуға белсенді қатысты. Жоғары техникалық білімі болмаса да, ол мұнай бұрғылау технологиялары бойынша сарапшы бола алды. 1890 жылы құрылған "Подрат бұрғылау" орнатылысы Бакудің Балаханы, Сураханы, Рамана және Сабунчу мұнай аймақтарында мұнай ұңғымаларын бұрғылауда маңызды рөл атқарды. Осы аймақтардағы ұңғымалардың көп бөлігі "Podrat Drill" орнатылысымен бұрғыланды. Ол дарынды, өзіндік білім алған ойлап табушы еді. Оның ойлап тапқан бұрғылау құралы әлем бойынша "Мұхтаров" деген атпен белгілі болды және көптеген елдерге экспортталды. ("Мұртаза Мұхтаров" қоғамынан кейін "Шекек", "Рапид", "Вотан" және "Робур" сияқты қоғамдар Ресей империясындағы ірі келісімшарттық бұрғылау компаниялары мен механикалық шеберханалар қатарына жатты). Сол кезде Баку-Бузовна теміржолының бойындағы барлық мұнай ұңғымалары оның меншігінде болды. Сөйтіп, Сабунчудан кейінгі алғашқы станса "Мұхтаровка" деп аталды. 1895 жылы (әлемде алғаш рет) ол металл құбырлармен бұрғылау орнатылысын жасап, мемлекеттен авторлық құқық алды. Ол өзінің бұл өнертабысын "Баку бұрғылау жүйесі" деп атады. 19 ғасырдың соңында Мұхтаров Биби-Ейбатта бұрғылау жабдықтары зауытын ашты, ол сол кездегі алғашқы мұнай жабдықтарымен айналысатын кәсіпорын саналды. Ол сондай-ақ зауыт маңында жұмысшылар үшін үш қабатты тұрғын үйлер салды, осылайша жаңа еңбек ресурстарын және қосымша табыс көзін құрды. Мұнай миллионері 1917 жылы ағаш тілімін жасады. Бұл құрал Санкт-Петербургтегі Кенет институтында сақталып тұр. М. Мұхтаров зауытының өнімдерін шетелге сатты және жабдықтардың көп бөлігін, әсіресе Америкадан импорттады. Ол Бакудегі мұнай бұрғылау процесіне қатысқан ғана емес, сонымен қатар Майкоп пен Грозныйдағы жергілікті мұнай магнаттарымен келісімдер жасады және Солтүстік Кавказдағы зауыттар мен мұнай кен орындарының иелерімен техникалық және іскерлік байланыстарды орнатты.

Қайырымдылық іс-әрекеттер

М. Мұхтаров көптеген қайырымдылық жұмыстарына қатысты. Әміржан ауылында (1910 жылы салынған) мешіт пен мектеп, Абшеронда 17 ғимарат, Пирхасанда (Мәрдақан, Баку) Ахунд Мирза Әбу Турабтың қабіріндегі күмбез, Владикавказдағы мешіт оның қамқорлығымен салынды. Әміржан мешіті, оның минареттері, екі қабатты балкондары және әшекейлері 46 метр биіктікке көтеріліп, ерекше көзге түседі. Тас кесу өнері Бакудегі, айналасындағы қалалардағы, тіпті бүкіл елдегі басқа мешіттерден де жоғары деңгейде. Кеңес кезеңінде көптеген мешіттер қиратылды немесе мұражай сияқты басқа мақсаттарға пайдаланылды, бірақ Әміржан мешіті бүгінге дейін сақталған және ғибадат ету орны ретінде қолданылуда. Муртуза Мұхтаров Баку Реалды колледжінің және Темірхан Шура әйелдер гимназиясының демеушісі болды, сондай-ақ тау халқы арасында сауаттылық пен білім тарату қоғамының мүшесі еді. Ол Санкт-Петербург мұсылмандық қайырымдылық қоғамының мүшесі және жоғары және кәсіптік білім беру оқу орындарының студенттері үшін 40 стипендияны құрған адам. Муртуза Мұхтаров, ізгі ниетті, мейірімді және адал кәсіпкер ретінде танымал болды, ол көптеген сәнді ғимараттарды мұра етіп қалдырды. Баку мен оның маңындағы, Ресейдің көптеген қалаларындағы және бірнеше еуропалық елдердегі көптеген ғимараттар оның есімімен байланысты. Владивосток қаласындағы мешіт, Кисловодскідегі әдемі және сәнді ғимараттар, Италиядағы Флоренция оның қаржысына салынған. Муртуза Мұхтаров дерлік барлық қайырымдылық қоғамдарының жұмысына белсенді қатысып, қаржылай көмек көрсетті. Әйелі Лиза Ханыммен бірге, қайырымдылығымен белгілі болған ол, сарай ішінде кедей және жетім қыздарға арналған пансион ұйымдастырды. 1914 жылы Мұхтаровтар сарайы Лиза Ханым құрған алғашқы әйел мұсылмандық қайырымдылық қоғамының резиденциясына айналды. Олар көптеген қыздарға Мәскеу мен Санкт-Петербургте білім алуларына көмектесіп, қаржылай қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ балалар арасындағы өлім-жітіммен күресу қоғамының белсенді мүшесі болды.

Отбасы

Ресейдің оңтүстігіндегі Владикавказ қаласына сапар барған Мұхтаров осетин ақсүйек Лиза Ханум Тагановаға ғашық болды. Бірақ Мұхтаров оған ұсыныс жасағанда, оның ата-анасы бас тартты. Оның өте бай екені маңызды болған жоқ. Олар үшін ол ақсүйектерге туысты болмаған және олардың әлеуметтік деңгейіне сай келмеген. Содан кейін ол Терек өзенінің жағасында сұлу мешіт салуға кірісті. Әрине, одан кейін Тагановтар оған бас тарта алмады. Еңбек етіп балалары болмағандықтан, олар қайырымдылыққа өмірін арнады.

Мұхтаровтың үйі

Мұхтаровтар сарайы Тәуелсіздік даңғылының орталығында орналасқан. 1910 жылдардың басында Әзірбайжан мұнай миллионері Мұртаза Мұхтаровтың Венецияға жасаған саяхатынан шабыттандырылып салынған. Атақты сәулетші Жозеф Плошко бұл француз готикалық ғимаратты қаладағы тамаша ғимараттардың бірі ретінде жобалаған. 1914-1920 жылдар аралығында мұсылман әйелдердің қайырымдылық қоғамы ұйымдастырған кедей немесе жетім қыздарға арналған пансион мұнда орналасқан. Кеңес кезеңінде Баку қаласының Неке сарайына айналған резиденция өзінің жаңа өмірін және ерекше сипатын алды, ол бір жағынан өзінің бұрынғысын еске салады. Бүгінгі күнге дейін ол сол мақсатта қызмет етеді, жұбайлар осы ұлы сәулеттік ескерткішке келіп, бір-біріне адал болуге ант етеді және өзара адалдыққа берілгендіктерін жариялайды.