Кіріспе
Картоп тамырларында тіршілік ететін дөңгелек құрттар туысы Картоп тамырлы нематодтар немесе картоп цистасы нематодтары (PCN) - Globodera тұқымдасына жататын 1 мм ұзын дөңгелек құрттар, оның ішінде шамамен 12 түрден тұрады. Олар картоп пен қызанақ сияқты Solanaceae тұқымдасына жататын өсімдіктердің тамырларында тіршілік етеді. PCN өсімдіктердің өсуін тежеп, өте жоғары тығыздықта тамырларына зақым келтіреді және өсімдіктердің ерте қартаюына әкеледі. Бұл тұқымдық ауру Еуропаға тән емес, Анд тауларынан тараған. Егістік жерлер PCN-ден таза болады, ол жерлерге енгенше, содан кейін егістік жерлерінде типтік жапсырмалар немесе ыстық нүктелер пайда болады. Бұл жерлер бақылаусыз қалған жағдайда толық далалық залалға ұшырауы мүмкін. Халық тығыздығы жоғары жерлерде өнімділік 60% -ға дейін төмендейді.
Potato root nematodes or potato cyst nematodes (PCN) are 1 mm long roundworms belonging to the genus Globodera, which comprises around 12 species. They live on the roots of plants of the family Solanaceae, such as potatoes and tomatoes. PCN cause growth retardation and, at very high population densities, damage to the roots and early senescence of plants. The nematode is not indigenous to Europe but originates from the Andes. Fields are free from PCN until an introduction occurs, after which the typical patches, or hotspots, occur on the farmland. These patches can become full field infestations when unchecked. Yield reductions can average up to 60% at high population densities.
Биология және өмірлік цикл
Жұмыртқалар Solanoeclepine A, басқаша айтқанда тамыр эксудаттары деп аталатын, қосқыш өсімдіктердің тамырларынан бөлінген затпен бірге шығарылады. Нематодтар екінші сатыдағы жас бөлікке (J2) айналғанда ұрықтандырылады. Бұл кезеңде J2 нематодасы қоректенуші жасушаларды табады. Картоптың цисталы нематодалары эндопаразиттер, яғни олар тамақтану үшін тамырдың ішіне түседі. Тамыр жасушаларына қол жеткізу үшін нематодтың стилеті арқылы жасуша қабырғасын тесу қажет. Тамақтандыру түтігі орнатылғаннан кейін, бір-біріне іргелес бірнеше жасуша қабырғаларының ыдырауы арқылы синцитий пайда бола бастайды. J2 нематодалары үшінші сатыдағы (J3) жасөспірімдерге, содан кейін төртінші сатыдағы (J4) жасөспірімдерге, ақырында ересекке дейін тамақтануды жалғастырады. J3 аналықтардың пішіні аналық J4 нематодаға өскен сайын, қапшық тәрізді болып көріне бастайды. J4 сатысында әйел нематодтың денесі тамырдан тыс жерде, ал басы жасушаның ішінде болады. Бұл кезеңде аталы-қызылжапырақтар қайтадан қозғалыс қабілетіне ие болады да, содан кейін аналы-қызылжапырақтарды ұрықтандыруға қабілетті болады, бұл әйелдің денесінде дамып келе жатқан эмбриондарға әкеледі. Аналық ұрықтанғаннан кейін, аналық өліп, 200 500 жұмыртқадан тұратын қорғаныш цистасын қалдырады. Кисталар бастапқы қожайындарынан бөлініп шыққаннан кейін, олар циклді қайта бастайтын басқа қолайлы қожайынды тапқанға дейін топырақта қалады. Цисталық нематодалар моноциклді, өйткені олардың өмір сүру циклі бір маусымға тең. Картоптың цисталы нематодаларын олардың даладағы біршама таралуы арқылы анықтауға болады. Бұл тұқымның таралуы осы тұқымсыздардың таралуының шектеулі болуымен байланысты. Картоптың цисталы нематодаларының көпшілігі тамақтану үлгілеріне байланысты егістікте өте алыс жерлерге көшіп бармайды. Картоптың сезімтал және төзімді сорттары төмен және орташа тығыздықтағы популяцияларда өсуінің баяулауынан зардап шегеді. Халықтың өте көп болуы тамыр жүйесінің механикалық зақымдануына әкеледі. Аналық тұқымдар тамыр бетінде ірілеп, цисталар түрінде пайда болады. Ыстық аймақтарда жылына бір ғана ұрпақ пайда болады. Жерорта теңізі елдерінде кейде екінші буынның пайда болғаны туралы хабарланады. Кейінгі кезде цисталар түбіршектердің терісінде де кездеседі. Жыл сайын қожайынсыз жұмыртқалардың белгілі бір бөлігі ұрықтайды (салттандырылған ұрық). Жұмыртқалар цистаның ішінде 20 жылға дейін өмір сүре алады.
Жәндіктерді жою
Нематодалардың бір алаңнан екінші алаңға таралу жылдамдығын орын ауыстырудан бұрын ықтимал зақымдалған топырақты тазалау жабдықтарын қолдану және тек қана сертификатталған ПЦН-сіз тұқымдық түбіршектерді пайдалану арқылы азайтуға болады. Мүмкіндігінше картоптың цисталы тұқымдас ауруы жоқ деп танылған егістіктерде өсірілген тұқымдық картоп сұраңыз. Пестицидтерді қолдануға болады, бірақ олар өрісті нематодасыз қалдырмайды. Олар өнімділікті арттырады және халық тығыздығы жоғары жерде ғана тиімді, онда қосымша өнімнің қаржылық пайдасы пестицидтерді қолданудың шығынынан асып түседі. Тұқым алмастыру кезінде тұқымдарды себуге бейім өсімдіктерді себуге кемінде 6 жыл уақыт бөлу - бұл тұқымның зияндылығы деңгейінен төмен тұқымның тығыздығын азайтудың тиімді тәсілі. Алайда картоптың цисталы нематодтарын басқарудың ең жақсы жолы - (ішінара) төзімді картоп сорттарын пайдалану. Соңғы 10 жылда пестицидтерді қолданбай, картоптың цисталы нематод түрлерін зақымданудан және анықталудан төмен ұстайтын бірнеше сорттар әзірленді. Өртке қарсы басқа да әдістерге топыраққа қолданылатын фостиазат (Нематорин), альдикарб (Темик), оксамил (Видат) және флуопирам сияқты нематицидтер жатады. Қолдану кезінде токсикалық деңгейді ескеру маңызды және ол өндірушіге және қолданудың нақты нұсқауларына байланысты. Сондай-ақ, сертификатталған аурудан азат тұқымдарды пайдалану картоптың цисталы нематодаларының зақымдалған түбіршектерді отырғызудан пайда болмайтындығын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, картоптың цисталы тұқымсыздарының таралуын бақылау үшін топырақты тексеру өте маңызды. Нематодалардың санын бақылау эпидемияның алдын алуға мүмкіндік береді. Соңында, Solanum acaule тұқымдасында картоп цистасы тұқымдасына қарсы төзімділік анықталды. Картоптың цисталы нематодалары егіннің өнімділігін едәуір төмендетуі мүмкіндігіне байланысты экономикалық жағынан маңызды. Globodera pallida өңдеусіз қалған жағдайда картоп өсіруден 80%-ға дейін шығын келтіреді. Әлемдік масштабта Австралия картоп өнеркәсібі жылына шамамен 500 миллион австралиялық долларға тең, бұл 340 миллион АҚШ долларына тең.