Кіріспе
Түбіртұмсықтардың түрлері
Солтүстік тамыр түйінді нематодасы (Meloidogyne hapla) – 550-ге жуық егістік және арамшөп түрлерінде ұсақ ісіктер тудыратын өсімдік патогендерінің бір түрі. Олар туғаннан кейін бірден тамыр тіндеріне еніп басады. Аналықтары бір ретке 1000-ға дейін жұмыртқаны ірі жұмыртқа массасында салай алады. Қыстың қатал жағдайларын басып өте білу арқасында, олар суық климатта да тіршілік ете алады (сондықтан оны Солтүстік деп атайды).
Ұялы ағзалар мен симптомдар
Мелоидный гапла (солтүстік тамыр түйінді нематодасы) кең түрлі қожайындар спектріне ие. Ол полифагты және 550-ден астам дақылдар мен арамшөптерге зиян келтіреді. Көптеген ауыл шаруашылығы және бағбандық өсімдіктерімен (көкөністер, жемістер, әшекейлік өсімдіктер) қоректенеді, бірақ шөптер мен астық дақылдарына сирек шабады. Белгілі қожайындардың тізімін осы беттің төменгі жағында табуға болады. Симптомдар зарарланған өсімдіктің тамырларында, жапырақтарында және жалпы өсуінде көрінеді. Тамырларда өсудің тежелуі, қурауы және түйіндер деп аталатын аномальды өсімдердің пайда болуы мүмкін. Түйіндер әдетте кішкентай, шар тәрізді және көптеген кішкентай тамырлардың жанында орналасқан. Соңында өсімдіктернің өсуі тоқтап, қурап, сарғаюы (қоректік заттардың жетіспеушілігінің белгісі) және өнімнің азаюы байқалады. Картоптың түйіндерінде (арнайы сабақтарында) аналықтары жұмыртқа салған жерлерде қоңыр дақтар пайда болады. Аталықтары ересек болғаннан кейін еркін қозғалып, тамырдан шығып кетеді, ал аналықтары қозғалмай, тамыр жүйесіне жақын жасушалармен қоректенеді. Салқындау аймақтардағы нематодалардың тіршілік циклы әдетте ұзаққа созады. Жұмыртқалар тамыр тінінде қалуы немесе топыраққа шығарылып, бір жылға дейін тірі қалуы мүмкін. Дегенмен, зиянкестерді басқарудың кешенді жүйесі (IPM) тиімді екені дәлелденді. Қолданылатын басқару әдісіне байланысты тамыр түйінді нематодасының ауру циклінің әртүрлі кезеңдері бұзылады.
Мәдениетті бақылау
Егіс алдында жерді біршама уақытқа бос қалдыру – топырақты жалаңаш ұстап, 4-6 ай бойы жырту және арамшөптерді бақылау арқылы нематодтарды күнге шығарып, құрғатып, аштықтан өлтірудің бір жолы. Егіс маусымы басталар алдында судан шөбі және бархаткүл сияқты жабын дақылдарын қолдануға болады, олар нематодтар үшін улы химиялық заттар шығарады. Бұл дақылдар сондай-ақ топырақтың беткі қабатын тұрақтандырып, топырақтың сапасын жақсартады, нәтижесінде топырақтағы микроорганизмдердің бәсекелестігі артады. Нематодтарға төзімді емес дақылдарды (шөптер, жүгері, арпа, бидай, сұлы, қарабидай, құранай, пияз) кезекпен егу нематодтардың санын азайтуға көмектеседі. Өсімдік өсу кезінде топырақтың құрамын жақсарту және күтім жасау өте маңызды. Тұңғыш, компост және органикалық заттар қосу топырақтың сапасын жақсартады, микроорганизмдердің бәсекелестігін күшейтеді, сондай-ақ өсімдіктердің өсуін күшейтеді және нематодтардың зиянына қарсы тұруға мүмкіндік береді. Арамшөптерді бақылауда ұстау қосымша жұқпа көздерінің пайда болуын болдырмайды. Егер егін жинау кезінде жұққан өсімдіктер кездессе, оларды жою керек және одан әрі жұғудың алдын алу үшін компостқа салуға болмайды. Орақтан кейін өнім қалдықтарын жою қажет, ал топырақ ешқашан бір жерден екінші жерге көшірілмеуі керек.
Химиялық бақылау
Мелоидты hapla-ны бақылау үшін кең ауқымды химиялық заттар қолданылған. Бұған фумиганттар (метилбромид, натрий метам, хлоропиокрин) және сұйықтар мен гранулалар (фенамифос, оксамил, фурадан) жатады. Дегенмен, олардың көптеген түрлері тым улы және қазір қолдануға шектеулер қойылған немесе толығымен тыйым салынған.
Органикалық бақылау өнімдері
Нарықта OMRI (Organic Materials Reviews Institute) өнімдерінің бірнешеуі бар, бірақ ешқайсысы солтүстік тамыр түйінді нематодқа қарсы айқын тиімділік көрсетпейді.
Биоқату
Brassica тұқымдасына жататын кейбір өсімдік түрлері Солтүстік тамыр түйінді нематодасына қарсы тиімді биофумиганттар ретінде қолданылуы мүмкін, алайда олар ЖЖМ (Жалпы жәндіктерді басқару) ішінде биологиялық бақылаудың тиімділігіне бөгет болуы мүмкін.
Биологиялық бақылау
Мелоидты хаплаларды табиғи жаулары арқылы бақылауға болады. Нематодтарға қарсы қолданылатын биологиялық бақылаудың кең таралған түрлері – саңырауқұлақтар мен бактериялар. Кейбір саңырауқұлақтар мицелийлік тұзақтар немесе жабысқақ споралар арқылы нематодтарды ұстайды, ал басқалары жұмыртқалар мен аналықтарына паразит болады. Бактериялар жас нематодтарды қабықшасына жабысып, оны тесіп жейді.
Тұрақты сорттар
Қазірге дейін төзімді сорттар белгілі емес.