Кіріспе
Helicoverpa zea, әдетте жүгері құлақ құрты деп аталатын, Noctuidae тұқымдасына жататын (бұрын Heliothis туысына жататын) көбелек түрі. Helicoverpa zea көбелегінің дернәсілі ауыл шаруашылығындағы маңызды зиянкес болып табылады. Дернәсіл кезеңінде көптеген түрлі өсімдіктермен қоректенетіндіктен, бұл түрге мақта құрты және томат жеміс құрты сияқты көптеген жалпы атаулар берілген. Ол сонымен қатар, көптеген басқа да егістерді тұтынуы мүмкін. Бұл түр Солтүстік Канада мен Алясканы қоспағанда, Америка құрлыңында кеңінен таралған. Ол көптеген пестицидтерге төзімділік танытқан, бірақ оны зиянкестерді комплексті басқару техникалары арқылы бақылауға болады, оның ішінде терең жырту, тұзақ дақылдары, минералды майларды қолдана отырып химиялық бақылау және биологиялық бақылау. Бұл түр маусымдық түрде, түнде көшіп-қонып, желдің бағытымен 400 км-ге дейін алыстауы мүмкін. Құрттар, әсіресе жоғары ендіктерде және құрғақшылық жағдайында, қолайсыз қоршаған орта жағдайларын күту үшін диапаузадан пайдалана алады.
Helicoverpa zea, commonly known as the corn earworm, is a species (formerly in the genus Heliothis) in the family Noctuidae. The larva of the moth Helicoverpa zea is a major agricultural pest. Since it is polyphagous (feeds on many different plants) during the larval stage, the species has been given many different common names, including the cotton bollworm and the tomato fruitworm. It also consumes a wide variety of other crops. The species is widely distributed across the Americas with the exception of northern Canada and Alaska. It has become resistant to many pesticides, but can be controlled with integrated pest management techniques including deep ploughing, trap crops, chemical control using mineral oil, and biological controls. The species migrates seasonally, at night, and can be carried downwind up to 400 km. Pupae can make use of diapause to wait out adverse environmental conditions, especially at high latitudes and in drought.
Тарату
Жүгері құлағының құрты Солтүстік Американың қоңыржай және тропикалық аймақтарында таралған, бірақ Канаданың солтүстігі мен Аляскада кездеспейді, себебі олар мұнда қыстай алмайды. 2002 жылы Қытайдан мақта құлағының құртының да табылуы туралы хабарлар болды. Геликоверпаның таксономиясы көп жылдар бойы жақсы зерттелмеген. Көптеген ескі жұмыстарда "Heliothis obsoleta" деп, H. armigera-ның синонимі деп көрсетілген нәрсе, шындығында H. zea туралы айтылған.
Жұмыртқа
Жұмыртқалар жеке-жеке жапырақ түктеріне және жүгері жібіне (дереккөз көрсетілмеген) түсіріледі. Олар 66-ден 72 сағатқа дейін дамығаннан кейін шатырлайды.
Ұрықтар
Ұялағаннан кейін личинкалар өсімдіктің репродуктивтік құрылымдарымен қоректенеді және әдетте төрттен алтыға дейін жас кезеңдерден өтеді. Жетілу кезінде үлкен личинкалар агрессивті болып, бір-бірін жей бастайды, сондықтан әр тамақтану орнында бір немесе екі личинка қалады (Отбасыаралық Жыртқыштыққа қараңыз). Олардың басы көбінесе қызғылт сары, көкірегі қара, ал денесінің басым бөлігі қара түсті болады. Жетілген личинкалар топыраққа көшіп, 12-16 күнге дейін қуыршаққа айналады.
Құйрық
Құрттар топырақ бетінен 5-10 см тереңдікте қуыршаққа айналады.
Ересектер
Ересектердің алдыңғы қанаттары сарғыш қоңыр түсті болып келеді және денелерінің ортасында қара дақ орналасқан. Ересек көбелектер көптеген өсімдіктерден нектар немесе басқа өсімдік шырындарын жинап, 12-16 күнге дейін өмір сүреді. Ұрғашылары өмірі бойына 2500-ге дейін жұмыртқа салады. H. zea Солтүстік Америкада алма күбәләгінен кейін екінші ең маңызды экономикалық зиянкес түрі болып табылады.
Бақылау
Бақылау шараларының екі түрі 19 ғасырдан бері қолдау көрсетіп келеді. Пестицидтер – жүгері құрттарының популяциясын бақылаудың бір жолы; алайда, олар кеңінен қолданылғандықтан, жәндіктер көптеген пестицидтерге төзімділік таныта бастады. Жүгерінің түрлері бактерия өндіретіндей токсинді шығару үшін генетикалық түрлендірілді және олар Bt жүгері деп аталады.
Табиғи жаулар
100-ден астам жәндік түрі H. zea-ны жемдейді, көбінесе жұмыртқаларымен және дернәсілдерімен қоректенеді. Кейбір өсімдіктер H. zea-дан зардап шеккен кезде, паразиттік жәндіктерді тартатын химиялық заттар қоспасын бөліп шығарады. Осы егеуқұйрықтар зақымдалған өсімдіктерді тапқанда, олардың үстінде айналып, содан кейін антенналарымен қонақ иесін іздейді. Аналықтары жемтігін тапқан соң, өздерін дұрыс бағыттау үшін антенналарын қолданып, қонақ иесіне жұмыртқа салады. Көбелектер жел бағытымен қашып кететіндіктен, мұндай ұшуларда 400 км-ге дейін көшіп кетуі жиі кездеседі. Көбінесе олар тек түнде белсенді болады. Қоршаған орта жағдайларындағы үлкен өзгерістерге дайындалу арқылы олар өрбу мүмкіндігін арттырады.
Қонақ өсімдіктер
Helicoverpa zea кең ауқымды қоректік өсімдіктерге ие, жүгері, қызанақ, артишок, аспаржа, капуста, канталупа, қара қоңыр, бұршақ, қияр, баклажан, салат, лима бұршағы, қарбыз, окра, безендіргіш бұршақ, қалампир, картоп, тықырлық, жасыл бұршақ, шпинат, қабақ, тәтті картоп және қарбыз сияқты көкөністерге зиян келтіреді. Осы көбелектердің болуын көрсететін әртүрлі белгілер бар.
Жүгері
Helicoverpa zea көбінесе жүгері егістеріне зиян келтіргендігі үшін «жүгері құрты» деген атқа ие болған.
Соя бұршағы
Helicoverpa zea Вирджиния штатындағы соя өсімдігінің ең көп таралған және зиянды жәндігі болып табылады.
Феромон өндірісі
Аналық көбелектердің миында түзілетін гормон жыныстық феромондарды басқарады. Гормон феромон өндірісін ынталандыру үшін гемолимфаға шығарылады. Феромон биосинтезін белсендіретін нейропептид (PBAN) – көбелектерде феромон өндірісін реттейтін пептид. Ол феромон безі жасушаларына кальций мен циклдік АМФ арқылы әсер етеді. Фотопериод ПБАН бөлінуін белгілі бір деңгейде реттесе де, қожайын өсімдіктің химиялық сигналдары күнің уақытынан басым түседі. Аналық көбелектер көбінесе жұптасқаннан кейін, еркектен 2 сағат ішінде жыныстық феромондарынан толық айырылады. Феромоностаздық пептид (PSP) – еркек қосалқы безінде кездесетін 57 аминқышқылынан тұратын ақуыз, ол аналықтың жыныстық феромонының азаюына себеп болады. Бұл қабілет еркектерде оны иеленушілердің өрбуге қабілеттілігін арттыру үшін таңдалған, себебі жыныстық феромоны жоқ аналыққа басқа еркектер тартылмайды; демек, аналық тек бірінші еркектің ұрпағын туады. Helicoverpa zea nudivirus 2 вирусымен жұққан аналықтар, жұқпаған аналықтарға қарағанда 5-7 есе көп жыныстық феромон өндіреді.
Өлім-жітім
Спермамен бәсекелесу және жұптасу кезінде ұрғашыларға енгізілген химиялық заттар ұрғашылардың денсаулығына және өмір сүру мерзіміне зиян келтіреді.
Ұшу тәртібі
Еркектер әйелдің феромондарын сезінгенге дейін оны таба алмайды.