Кіріспе
Солсбери соборының көне сағаты Солсбери соборының сағаты - Англияның Солсбери соборында орналасқан үлкен темірмен қоршалған, циферблатсыз мұнара сағаты. Бұл шамамен 1386 жылдан бастап пайда болған, бұл ең ерте механикалық сағаттың жақсы сақталған үлгісі, оны Verge және foliot сағаттары деп атайды және әлемдегі ең көне жұмыс істейтін сағат деп саналады, бірақ басқа сағаттар үшін де осындай талаптар қойылады. Бұрын 1790 жылы қиратылған қоңырау мұнарасында орналасқан сағат 1956 жылы жұмыс істеу күйіне келтірілді және собордың батыс маңына жақын Солтүстік собордың жолағында көрініс тапқан.
The Salisbury Cathedral clock is a large iron framed tower clock without a dial, in Salisbury Cathedral, England. Thought to date from about 1386, it is a well preserved example of the earliest type of mechanical clock, called verge and foliot clocks, and is said to be the oldest working clock in the world, although similar claims are made for other clocks. Previously in a bell tower which was demolished in 1790, the clock was restored to working condition in 1956 and is on display in the North nave aisle of the cathedral, close to the West front.
Тарих
Сағат 1928 жылы собор мұнарасында сақталып, қайтадан табылды. Сол кезде оның маятнигі болған, ол кейін орнатылған сияқты, ол шеті мен табанын алмастырды. Сағат 1956 жылы қалпына келтіріліп, репродукция шеті мен фолио орнатылды. Бұл жерде ешқандай сурет немесе құжат табылмады, ал бастапқы фолио және жиектік саңылаулар дәл қазір сағатта орнатылғанға ұқсамауы мүмкін. Сағаттың таңбалау жүйесі түпнұсқа деп есептеледі. Көптеген басқа құралдар сияқты, оның да басты мақсаты - дәл уақытында қоңырау шалу еді. Мүмкін, оның циферблаттары болмаған шығар. Доңғалақтар мен дөңгелектер төрт бағаналы темірден жасалған рамаға орнатылған. Кеме құралы (осы кезде ойлап табылмаған) бұрандалар мен гайкалар емес, металл кесілген тіректермен бірге ұсталады. Табылған кезде, құтылу орны маятник болған, ол алмастыру болуы керек, өйткені бұл жастағы сағаттар үшін тым ерте, онда шегі мен жапырағы болуы керек еді. Қуатты екі үлкен тас салмақ қамтамасыз еткен. Ауырлықтар төмен түсіп бара жатқанда, ағаш баррельдерден арқандар шешіледі. Бір баррельде қозғалатын пойыз қозғалады, ол тоқ түтігімен реттеледі; екіншісі соққы беретін пойызды қозғалтады, оның жылдамдығы ұшпен реттеледі (ауа тежегіш). Сағат қазір "бір шабулы" сағат, ол тек сағатта соқтырады. Ол күннің әр сағатына бір рет (мысалы, түскі уақытта бір рет) соққы береді. Сағаттың сол жағы (жоғарыдағы суреттегідей) - соққы беретін пойыз, оң жағы - жүріп бара жатқан пойыз. Ол салынған кезде төрт адам жиналған халық үшін қоңырау соғылған болуы мүмкін. 17 ғасырдың соңында Солсбери сағаты, басқалары сияқты, бүйір және жапырақтан маятник пен зәкірге ауыстырылды. Бұл әдетте сағаттарды әлдеқайда дәл етті, тіпті 1990 жылдардың басында Майкл Мальтиннің сынақтары егер баррельдегі арқан бір қабатта сақталса, сағат күніне екі минут ішінде жүретінін көрсетті. Екі қабат болғаннан кейін, салмақ баррельге көбірек айналым кернеуін тигізеді және сағат жылдам жүреді. Сағаттың бір қабатты орамы 12 сағат бойы жұмыс істеуге жеткілікті болғандықтан, оны күніне екі рет ораған жағдайда, ол күніне екі минут ішінде дәл ұсталуы мүмкін еді. 1790 жылы сағат орналасқан 1386 жылғы актіде аталған шіркеудің канондары жақындаған жердегі ескі қоңырау мұнарасы қиратылды, сондықтан сағат собордың орталық мұнарасына көшірілді. 1884 жылы жаңа сағат орнатылып, ескісі қапталына қалдырылды.
"Ең ескі жұмыс істейтін сағат" деген талап
Әлемдегі ең көне жұмыс істейтін сағат деп танылған басқалары Франциядағы Бове кафедральді соборында (қазіргі 1305 жылдан бастап, оның сәулетшілері сақталған), Италиядағы Чиоггияның сағаттық мұнарасы және Гондурастағы Комаягуа кафедральді соборының сағаты. (Бұл ғимаратты Испанияда 12 ғасырда маврлар салған, бірақ оның деректері жоғалған). Әлемдегі ең көне, күні (1463) жазылған сағат - Германияның Форхтенберг қаласында орналасқан Турмухр Форхтенберг. Бұл сағат 14-16 ғасырлардағы Англияның батысында Уэллс, Эксетер, Касл Комб, Оттерри Сент-Мэри және Уимборн монастырында орналасқан сағаттардың бірі. Бұл сағатты 1386 жылы Т. Р. Робинсонның өзі жасаған. Оның бұл болжамды күнін басқалар да растады. Еуропада механикалық сағаттар 14 ғасырда кеңінен тарала бастады. Сол ғасырдағы басқа сағаттар, мысалы Руандағы (Грос-Грож), Париждегі (Генрих фон Вик сағаты) немесе Дижондағы (Филипп Батылдың 1382 жылы Кортрейден алған сағаты) сағаттары жоғалып кетті, жойылды немесе едәуір өзгертілді. Уэллс соборындағы сағатты Солсбери сағаты сияқты шеберлер жасаған болуы мүмкін, бірақ әдетте 1392 жылы жасалды және қазір Лондондағы Ғылым мұражайында орналасқан, ол жұмыс істеуді жалғастыруда. Солсбери соборында көрсетілген сағаттың 1386 жылы аталған сағат екендігіне күмән бар, өйткені құрылыс өте дамыған және 14-ғасырдағы сағаттармен салыстырғанда 16 және 17-ғасырларда жасалған сағаттармен салыстыруға болады. Бұл 1386 жылғы сағат па деген сұрақ өте маңызды, өйткені Уэллс соборындағы сағат бұрын 16 ғасырда, бірақ 1928 жылы Солсбери сағатының ашылуынан кейін 1392 жылы. Ескі мұнаралы сағаттардың уақытын анықтау қателігі жиі кездеседі. Довер замогының сағаты бастапқыда 14 ғасырда жасалған, кейін 1600 жыл шамасында қайта қаралған. 1993 жылы Кристофер Маккей Антикварлық сағат жасау қоғамымен бірге сағат 1386 жылы жасалғанын анықтау үшін симпозиум ұйымдастырды. Қатысушылардың көпшілігі оның түпнұсқасы екеніне дауыс берді, бірақ қатысушылардың шамамен 1/3-і сағаттың әлдеқайда кейінгі уақытқа қатысты екеніне дауыс берді.
Жаңғыру
Сағатты 1928 жылы сағаттық аспапты тамашалаған Т. Р. Робинсон сағаттық мұнараға жаңа сағатты көру үшін (1884 жылы орнатылған) көтерілген. Ескі сағаттың бар екендігі көпшілікке белгілі болған, бірақ оған ешкім аса мән бермеген. Тек Т. Р. Робинсон ғана бұл 1386 жылы аталған сағат деп сенді. 1928 жылы түсірілген суреттерден ол толықтай көрінді. Ақырында оның тарихи маңызы анықталды. Ол алғаш рет собордың солтүстік трансептісінде қойылған. 1956 жылы сағат қайта қалпына келтіріліп, қайтадан жұмыс істей бастады. Шатыр мен керілудің шығысы жаңа шегі мен табақшасы арқылы алмастырылды, осылайша сағаттың бастапқы дизайнына ұқсас нәрсе қалпына келтірілді. Бүгінгі таңда, құтылу жұмыс істейді, бірақ соққы механизмін іске қосуға кедергі келтіретін қыстырғыш қолданылады, оны демонстрациялық мақсаттар үшін алып тастауға болады.
Қалқа
Кесте биіктігі 1,24 м, ені 1,29 м, тереңдігі 1,06 м.
Пойыз жүріп бара жатыр
Үлкен дөңгелектің шетке шығу дөңгелегіне: 100-10 тіс. Ұлы доңғалақ 3600 секундта бір рет (1 сағат) айналады, сондықтан қашып құтылу доңғалағы 360 секундта бір рет айналады. Бір толық фолиоттық серуендеу 8 секунд немесе жарты серуендеуге 4 секунд кетеді. Жүргізуші пойыздың жағынан қарағанда, орамалы барреллі үлкен дөңгелек сағат тіліне қарсы, ал шығыс дөңгелек сағат тіліне қарай айналады.
Соққыға ұшыраған пойыз
Ұшу үшін үлкен дөңгелек: 64 тіс 8 тісті құс қақпағын қозғалтады; екінші (құбыр) дөңгелек 64 тіс 8 жапырақты тіректі ұшып бара жатқанда қозғалтады. Сонымен, үлкен дөңгелектің әрбір айналуы 64 рет айналады, немесе сағат ұшыраған сайын 8 айналады (себебі үлкен дөңгелекте 8 ұшырағыш шына бар). Үлкен дөңгелекті санау дөңгелегіне: 8 тісті тістегі ішкі 78 тісті санау дөңгелегіне, үлкен дөңгелекте 8 соққы шынайы. Бұл сағат 12 сағат ішінде 78 рет соққы беретін уақытқа тікелей сәйкес келеді (1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9 + 10 + 11 + 12 = 78). Санау дөңгелегі 12 сағат сайын айналады, сондықтан үлкен дөңгелек 9,75 рет айналады, соққы рычагын іске қосу 9,75 × 8 = 78 рет. Пойыздың соққыға ұшыраған жағынан қарасақ, үлкен дөңгелек сағаттық бағытта, дөңгелек сағаттық бағытта, санау дөңгелегі сағаттық бағытта, ал ұш сағаттық бағытта айналады. Санау дөңгелегінің тек 11 ойығы бар, бірақ сағат әр айналымда 12 рет соғады. Себебі, бірінші соққы (сағат бірге соққы бергенде) рычаг әлі де бірінші, кеңірек, ойықта болған кезде орындалады. Қалқалау бөлшегі дөңгелектің дөңгелегінен шығарылады, содан кейін дөңгелек бір рет айналады, бұл үлкен дөңгелектің 1/8 айналуына және бір рет соққыға әкеледі. Содан соң бұғаттауыш қайтадан дөңгелекке түседі. Ұш өздігінен бірте-бірте тоқтағанша айналып жүреді, өйткені оның ұшқыш механизмі бар, ол ұшқышқа арналған құс қақпағын қорғайды.