Кіріспе

Баку қаласының тарихи орталығы, Баяғы қала немесе Ішкі қала - Баку қаласының тарихи орталығы, Әзірбайжанның астанасы. Ескі қала - Бакудің ең көне бөлігі, оны қабырғалар қоршап тұр. 2007 жылы Ескі қалада шамамен 3000 адам тұратын. 2000 жылдың желтоқсан айында Бакудің ескі қаласы, оның ішінде Ширваншахтар сарайы мен Қыз мұнарасы, Әзірбайжанда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы ретінде жіктелген алғашқы орын болды.

Тарих

Ескі қала, оның ішінде оның Қыз мұнарасы, кем дегенде 12 ғасырда пайда болған деп кеңінен танылған, кейбір зерттеушілер құрылыс 7 ғасырда басталған деп санайды. Бұл мәселе әлі толық шешілген жоқ. Бакудің ортағасырлық кезеңінде Сынық-Гала мұнарасы (11-ғасыр), бекініс қабырғалары мен мұнаралары (11-12-ғасырлар), Қыз мұнарасы, Мултани кервансараи және Хаджи Гайиб моншайы (15-ғасыр), Ширваншахтар сарайы (15-16-ғасырлар), Бұхара кервансараи және Гасимбей моншайы (16-ғасыр) сияқты ескерткіштер салынған. 1806 жылы, Баку орыс-парсы соғысы (180413) кезінде Ресей империясы басып алған кезде, Ескі қалада 500 үй шаруашылығы мен 707 дүкен, 7000 адам тұратын (ол кезде Бакудің жалғыз маңы) болды. Олардың барлығы дерлік этникалық таттар болды. 1807 - 1811 жылдары қала қабырғалары жөнделіп, бекіністер кеңейтілді. Қаланың екі қақпасы болды: Салян және Шемахқа қақпалары. Қала қабырғаларына орнатылған ондаған оқпен қорғалған. Порт сауда үшін қайта ашылды, ал 1809 жылы кеден кеңсесі құрылды. Осы кезеңде Баку қала қабырғасынан тыс жерлерге кеңейе бастады және жаңа аудандар пайда болды. Осылайша ішкі қала және сыртқы қала деген терминдер пайда болды. Бакулік актер Хусейнгулу Сарабский өзінің естеліктерінде орыс билігінің алғашқы кезеңін атап өтіп былай деп жазды: Орыстардың келуімен ескі қаланың дәстүрлі сәулет көрінісі өзгерді. Көптеген еуропалық ғимараттар 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында барокко және готика сияқты стильдерді қолдана отырып салынған. 1865 жылы теңізге қарап тұрған қала қабырғасының бір бөлігі қиратылды, ал тастар сатылып, Сыртқы қаланың құрылысында пайдаланылды. Бұл сатудан түскен ақша (44 000 рубль) Баку бульвары құрылысына жұмсалды. 1867 жылы Бульварда Бакудің алғашқы фонтандары пайда болды. Осы кезеңде тағы екі қақпа ашылды, олардың бірі атақты Тагиев қақпасы (1877). Жаңа қақпалар мен өткелдер кеңестік дәуірге дейін ашылды. Хусейнгулу Сарабский атап өткен шіркеу - Персия билігі кезінде 1797 және 1799 жылдар аралығында Қыз мұнарасының көлеңкесінде салынған Арменияның Қасиетті Қарындас шіркеуі, 1984 жылдан бері жұмыс істемей, 1992 жылы қиратылған.

Көршіліктер

Ескі қала бірнеше кварталға бөлінді, олар әлеуметтік бөліністер ретінде де қызмет етті. Кейде ескі қаланың бөлімдері мешіттерінің атымен аталды: мысалы, Джума мешіті, Шал мешіті, Махаммадьяр мешіті және т.б.

Жер асты инфрақұрылымы

2008 жылы Вахид саябағында реконструкция кезінде 19 ғасырға жататын көне жер асты өткелі табылды. Жұмысшылар туннель бойымен жүріп, су мен балшық массаларымен кездескеннен кейін тоқтады. Үңгірдегі суреттерден көрінетіндей, туннель өте мұқият салынған, оның қабырғалары, төбелері мен едені ақ пішенді таспен қапталған. Жұмысшылар сондай-ақ, кеңес дәуіріндегі бірнеше монетаны тапты, бұл олардың алдында туннелде біреу бар екенін көрсетеді, бірақ белгісіз адам кем дегенде 20 жыл бұрын құлаған. Ғалым Виталий Антоновтың айтуынша, XVIII ғасырдың аяғында Баку Кавказдағы революциялық қозғалыстың орталығы болды, ал табылған жер асты өткелі қаладағы жаппай тәртіпсіздіктер жағдайында губернаторды құтқару үшін қазылған. Басқа нұсқа бойынша, бұл жол Каспий теңізі суға батып кеткен ежелгі Сабайыл қамалына алып баратын бірнеше жолдың бірі. Ичери-Шехерде орналасқан Ширваншахтар сарайы мен Синьх-Галадан теңізге қарай бірнеше туннель бар. Сындық-Гала мешіті 15 ғасырда, Шах Исмаил Хатайдың тұсында, Петр I әскерлерімен қиратылған. Яғни, ашылған жол Сабайыл қаласын құрлықпен байланыстыратын жер асты желісінің бөлігі болып табылады.

Білім

Ескі қаладағы алғашқы медресе 12 ғасырда ашылған, оның танымал оқытушыларының бірі Баба Кухи Бакуви болды. Төрт жүз жылдан кейін тағы бір атақты ғалым Сеид Яхья Бакуви (1403 жылы туған) Ширваншахтар сарайында Дарулфунунды (Қазіргі заманғы университеттердің үлгісі - Өнер және ғылымдар үйі) құрды. Бірақ Ширваншахтар мемлекетінің құлдырауымен Бакудегі білім беру біртіндеп төмендеді. 1806 жылы Ескі қалада тек он екі моллахана (мешіттермен ұсталатын бастауыш және орта мектептер) қалды, олардың үшеуі ғана 20-шы ғасырға дейін сақталды. Кейіннен мұндай мектептердің барлығы жабылып, орнына заманауи балабақшалар мен мемлекеттік мектептер салынды.

Қасиет және мұра

Ұзақ уақыт бойы Ескі қаланың айқын символы Джума мешітінің артында орналасқан шөптесін ағашы болды. Бұл ағаш бірнеше жүз жыл бұрын өскен деп есептеледі. Бұл ағаш ескі қалада көп айтылып, ән-жырларда кеңінен тараған. Бұл ағаш тұрған жерді "Молбери-три-сквер" деп атады. Алайда, 1970 жылдары, қалың бұта ағашы, жақын маңдағы құрылыс жұмыстарының салдарынан кесілді. Ескі қаланың тағы бір танымал белгісі - жергілікті кітап дүкені, ол негізінен екінші қолды, сонымен қатар жаңа кітаптарды сатады. Бұхара мен Мультани караван-сарайларының, Қыз мұнарасының және Хажинский сарайының арасында орналасқан (басқаша айтқанда, Шарль де Голль үйі деп аталады, өйткені ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сол жерде тұрған), бұл Баку студенттері мен библиофильдерінің танымал бағыты, негізінен оның төмен бағасына байланысты. Бакудің ескі қаласы 2006 жылдан бері шығарылған 10 манат банкнотының бет жағында бейнеленген.