Кіріспе
Албан мәдениеті немесе албандықтар мәдениеті — этникалық албандардың көркемдік, тағамдық, әдеби, музыкалық, саяси және әлеуметтік элементтерін білдіретін термин. Бұл тек Албанияның албандарын ғана емес, сонымен қатар этникалық албандар туған халық болып табылатын Косово, Солтүстік Македония және Черногория албандарын да қамтиды. Албан мәдениеті Албания, Косово, Черногорияның бір бөлігі, Солтүстік Македонияның бір бөлігі және албандардың дәстүрлі отаны — Солтүстік Грекияның географиясы мен тарихымен қалыптасқан. Ол Палео-Балқан мәдениеттерінен, соның ішінде протоалбан, иллириялық, фракиялық, дак және олардың пұтқа табынушылық сенімдерімен, Оңтүстік Еуропаның ормандардағы аймақтарындағы ерекше өмір салтымен өркендеді. Албан мәдениетіне ежелгі гректер, римдіктер, византиялықтар және османдықтар да әсер еткен. «Албан» атауы иллириялық Албаной тайпасынан және олардың елордасы Альбанополистен шыққан. Бұрын албандар өз елін Арбери немесе Арбени деп атаған және өздерін Арбереш немесе Арбенше деп атаған. XVI ғасырға дейін «Албания» немесе «Шкипния» топонимі және «Шкиптар» немесе «Шкиптар» эндоними Арберия мен Арберештің орнын біртіндеп иеленді. «Шкипния» және «Шкиптар» терминдері халық арасында «Бүркіттер елі» және «Бүркіт балалары» / «Бүркіт адамы» ретінде түсіндіріледі. Ортағасырлық латын тіліндегі ел атауы, оны тұрғындары Шкипери деп атаған (сөзбе-сөз «бүркіттер елі», «шқипонйе» — «бүркіттен»), сонымен қатар Ортағасырлық грек тіліндегі «Албаниядан» шыққан деп есептеледі, мүмкін ол *alb — «жота» (Альп тауларының этимологиялық түбірі ретінде ұсынылады) немесе *albho — «ақ» PIE түбірінен шыққан. Сондықтан албандардың жері жоталарға немесе қарлы тауларға байланысты аталған болуы мүмкін. «Албан» және «ақ» сөздерінің этимологиясы арасындағы тағы бір байланысты «alb» сөзінен табуға болады, бұл Рим католиктерінің, англикан, лютеран, методист, пресвитериан/реформатор және конгрегациялық шіркеулердің литургиялық киімі, аяқ-қолға дейін жететін және әдетте белбеумен (монастырлық киіммен қолданылатын бауға ұқсас, мысалы, францискан және капуцин) белделген кең ақ киім. Бұл латын тілінен алынған «albus» — «ақ» дегенді білдіреді. Бұл ежелгі римдіктердің киген ұзын, ақ зығыр киімі. Бірінші ғасырдың қарапайым киімінің тікелей туындысы ретінде альб христиандар, әсіресе діни қызметкерлер Евхаристиялық литургия үшін ерте қабылданды. Орта ғасырлық Еуропаның ерте кезеңінде оны діни қызметкерлер литургиялық емес жағдайларда да киген. Бүгінде альб — бұл барлық діни қызметкерлер мен діндарлар үшін жалпы киім, ол сотукадан жоғары, бірақ штола, далматика немесе хазубль сияқты басқа арнайы киімдердің астына киіледі. Диалект бойынша екі топтың арасын Шкумбин өзені бөліп өтеді, ол Албанияны шығыстан батысқа қарай кесіп өтеді. Албаниядан тыс жерлерде гэгті көбінесе Косово, Солтүстік Македонияның солтүстік-батысы, Черногория және Хорватия (Арбанаси) албандары қолданады. Ал тоск тілінде Грекияның албандары (Арваниттер, Чамдар), Солтүстік Македонияның оңтүстік-батысы және Оңтүстік Италия (Арбереш) сөйлейді. Гегтер мен тосктардың арасындағы айырмашылықтар айтарлықтай болуы мүмкін, екі топ та ортақ ұлттық және этникалық мәдениетпен мықты байланысты. Мұсылман және христиандардың мекені ретінде діни төзімділік — албан халқының дәстүріндегі ең маңызды құндылықтардың бірі. Албандардың осы құндылықтарды жақсы білетіні және елдегі әртүрлі діни қауымдардың өкілдері арасында бейбіт өмір сүретіні кеңінен қабылданған. Ұзақ тарихының арқасында Албанияда Бутринт ескерткіштері, ортағасырлық Берат және Джирокастер қалалары, Дуррес римдік амфитеатры, Иллирия қабірлері және Баштове бекінісі сияқты көптеген құнды ескерткіштер бар. Аполлония, Биллис, Амантия, Финики, Шкодер және тағы да көптеген қалаларда архитектураға маңызды үлес қосылған мысалдарды табуға болады. Кішкентай ел болғанына қарамастан, Албанияда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген үш нысан және бір материалдық емес мәдени мұра элементі бар. Берат кодекстері әлемдік қауымдастық үшін және ежелгі библиялық, литургиялық және агиографиялық әдебиеттің дамуы үшін өте маңызды. Сондықтан ол 2005 жылы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік жад» тізіміне енгізілді.
Albanian culture or the culture of Albanians ( ) is a term that embodies the artistic, culinary, literary, musical, political and social elements that are representative of ethnic Albanians, which implies not just Albanians of the country of Albania but also Albanians of Kosovo, North Macedonia and Montenegro, where ethnic Albanians are a native population. Albanian culture has been considerably shaped by the geography and history of Albania, Kosovo, parts of Montenegro, parts of North Macedonia, and parts of Northern Greece, traditional homeland of Albanians. It grew from that of the Paleo Balkan cultures, including Proto Albanian, Illyrian, Thracian, Dacian, with their pagan beliefs and specific way of life in the wooded areas of far Southern Europe. Albanian culture has also been influenced by the Ancient Greeks, Romans, Byzantines and Ottomans. The name 'Albanian' derived from the Illyrian tribe of the Albanoi and their capital in Albanopolis that was noted by Ptolemy in ancient times. Previously, Albanians called their country Arbëri or Arbëni and referred to themselves as Arbëreshë or Arbëneshë until the sixteenth century as the toponym Shqipëria or Shqypnia and the endonym Shqiptarë or Shqyptarë gradually replaced Arbëria and Arbëresh. The terms Shqipëria and Shqiptarë are popularly interpreted respectively as the "Land of Eagles" and "Children of Eagles" / "Eagle Men". Medieval Latin name of the country called by its inhabitants Shqipëri (literally "land of eagles", from shqiponje "eagle") is also believed to come from Medieval Greek 'Albania', possibly stemming from a pre IE word *alb "hill" (also proposed as the source of Alps) or from the PIE root *albho "white". Therefore, the lands of the Albanians might be named after the hills or mountains, or white snow peaked mountains. Another connection between the etymology of 'Albanian' and the word "white" might be found in 'alb', one of the liturgical vestments of the Roman Catholic, Anglican, Lutheran, Methodist, Presbyterian/ Reformed and Congregational churches, an ample white garment coming down to the ankles and is usually girdled with a cincture (a type of belt, sometimes of rope similar to the type used with a monastic habit, such as by Franciscans and Capuchins), from the Latin albus, meaning white. It is simply the long, white linen tunic used by the ancient Romans. As a simple derivative of ordinary first century clothing, the alb was adopted very early by Christians, and especially by the clergy for the Eucharistic liturgy. In early Medieval Europe it was also normally worn by secular clergy in non liturgical contexts. Nowadays, the alb is the common vestment for all ministers at Mass, both clerics and laypersons, and is worn over the cassock, but underneath any other special vestments, such as the stole, dalmatic or chasuble. The line of demarcation between both groups, based on dialect, is the Shkumbin River that crosses Albania from east to west. Outside of Albania, Gheg is mostly spoken by the Albanians of Kosovo, northwestern North Macedonia, Montenegro and Croatia (Arbanasi). On the other hand, Tosk is spoken by the Albanians of Greece (Arvanites, Chams), southwestern North Macedonia and southern Italy (Arbëreshë). The diversity between Ghegs and Tosks can be substantial, both sides identify strongly with the common national and ethnic culture. Home of Muslims and Christians, religious tolerance is one of the most important values of the tradition of the Albanian people. It is widely accepted, that Albanians are well known about those values, about a peaceful coexistence among the believers of different religious communities in the country. Thanks to its long history, Albania is home to many valuable monuments such as among others the remains of Butrint, the medieval cities of Berat and Gjirokastër, the Roman amphitheatre of Durrës, the Illyrian Tombs and Fortress of Bashtovë. Other examples of important contributions to architecture may be found in Apollonia, Byllis, Amantia, Phoenice, Shkodër and many others. Despite being a small country, Albania has three sites on the UNESCO World Heritage Site List and one Intangible Cultural Heritage element. The Codices of Berat are eminently important for the global community and as well the development of ancient biblical, liturgical and hagiographical literature. Therefore, it was inscribed on the UNESCO's Memory of the World Register in 2005.
Қаңун
Албандықтардың дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен мәдени тәжірибелерінің толық жинағы – Канун орта ғасырларда Леке Дукаджинимен кодификацияланды. Ғалымдар Канунның Иллирия тайпаларының заңдарынан туындаған болуы мүмкін деп болжайды, ал басқалары оның Үнді-Еуропалық тарихқа дейінгі дәуірлердің іздерін сақтағанын айтады. Канун албандардың қырлы тарихы арқылы дамыған тарихи жолын көрсетеді және Албаниядағы әдет-ғұрыптар, дәстүрлер мен даналықты қамтитын, өмірдің түрлі салаларын реттейтін нақты заң жинағы болып табылады. "Уәдені орындау" деген мағынаны білдіретін Беса – албандықтардың ар-ұятының кодексі және албан мәдениетінің маңызды құрамы. Герман Бернштейн.
Фис (клан)
Албандықтардың дәстүрлі әлеуметтік құрылымы ортақ мәдениетке, көбінесе ортақ ата-тегіне және ортақ әлеуметтік байланыстарға ие кландарға негізделген. Бұрын олардың көпшілігі өздерінің аумағы мен мүдделерін басқа кландар мен сыртқы күштерге қарсы қорғаған. Албан тайпалық қоғамы Солтүстік Албания мен Черногорияның іргелес аймақтарында айқын қалыптасып, Оңтүстік Албанияда одан аз дамыған жүйеде де кездесетін. Албан тайпалық құрылымының ең ерекше ерекшеліктерінің бірі – Леке Дукаджинидің қанунына (заң жинағына) тәуелділігі. Бұл әлеуметтік құрылым ежелгі иллириялықтардан мұра болып келген, 20 ғасырдың басына дейін гүлденген және 1944 жылы коммунистік режим билікке келгенге дейін көбінесе өз сақталған күйінде қалған.
Ода
Ода – албандық дәстүрлі үйлердегі қонақтарды қабылдау және күтіп-қою үшін үй иесі пайдаланатын әдеттегі үлкен бөлме. Дәстүр бойынша, одаға қарттар мен үйленген ер адамдар ғана кіреді. 20-шы ғасырдың соңына дейін әйелдер мен жас жігіттерге бұл бөлмеге кіруге тыйым салынған. Одада ерлер әңгімелесіп, саяси мәселелерді талқылап, түн жарымына дейін қаһармандық жырлар айтады. Одадағы "кездесулер" барысында тарихи оқиғалар мен дәстүрлер ауызша түрде әңгімелер мен әндер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіледі.
Демалыс күндері
Албанияның ұзақ және оқиғалы тарихын ескере отырып, елдің барлық аймақтарында бірнеше мәдени және діни мерекелер тойланады. Албандар, Албанияда, Косовода және басқа елдерде 28 қарашада Тәуелсіздік және Ту күнін атап өтеді. Тирана мен Приштина сияқты ірі қалаларда тарихи күнге арналған түрлі салтанаттар, фестивальдер мен концерттер өтеді, сондай-ақ мерекелік және әскери шерулер ұйымдастырылады. Рождествоны христиан дінін ұстанатындар тойлайды. Мұсылмандар Бажрамды кешірім, рухани жеңіс, бейбітшілік, достық және бірлік мерекесі деп санайды. Олар осы мерекеде қой шалып, етін отбасыларына, достарына және мұқтаж жандарға таратып береді. Тағы бір ежелгі мереке – Дита е Верес, ол әсіресе Эльбасан мен Джирокастерде кең таралған. Ол 14 наурызда тойланады және қыстың аяқталуын, табиғаттың қайта жаралуын және албан халқының рухын жаңартуды еске түсіру мақсатында өткізіледі. Мерекеге дайындық алдыңғы күні ағаш пеште пісірілген балокуме сияқты тәттілерді дайындаудан басталады. Кешкі уақытта балокуме, құрғақ інжір, жаңғақ, түйе еті, қайнатылған жұмыртқа және симит отбасы мүшелеріне таратылады. Дита е Месуэти 1887 жылдан бері 7 наурызда тойланады және көптеген албандықтар үшін елдің ең маңызды мерекелерінің бірі саналады. Ол Корчада албан тілінде сабақ оқыған алғашқы мектептің ашылуын құрметтейді.
Ас мәзірі
Жерорта теңізі асханасының өкілі саналатын албан асханасы ғасырлар бойында әлеуметтік және экономикалық өзгерістер арқылы қалыптасқан. Ең бастысы, бір-бірімен тығыз байланыста болатын әртүрлі факторлардың әсерінен дамыды: елдің кішкентай, таулы аумағы, табиғи ормандар, тар шатқалдар, кең далалар және әртүрлі көкөністер, шөптер мен жемістердің өсуіне қолайлы жағдай жасайтын жақсы климат. Албандықтар үшін тағам – олардың мәдениетінің маңызды бөлігі және елдің тарихында, дәстүрлерінде және құндылықтарында терең тамырланған. Албания халқының тағам дайындау дәстүрлері алуан түрлі, бірақ албан тағамдарында зәйтүн майы ең көп қолданылатын өсімдік майы болып табылады. Ол ежелгі заманнан бері елдің барлық аймақтарында, әсіресе жағалау бойында өндіріледі. Албан асханасында баклажан, бұрыш, помидор, қияр, картоп, капуста, шпинат сияқты көптеген көкөністер, сондай-ақ бидай, жүгері, арпа, қарабидай сияқты дәнді дақылдар қолданылады. Дәмдеуіштерге ақшөп, жалбыз, сарымсақ, пияз және базилик жатады. Ет тағамдарында қой еті, ешкі еті, сиыр еті, бұзау еті, тауық және басқа да құс еттері жиі қолданылады. Теңізге жақын орналасқандықтан, Адриатика және Ион теңізінің жағалауында теңіз өнімдері ерекше танымал. Қонақжайлылық – албан қоғамының негізгі қағидасы, ал қонақтарға тағам ұсыну – оларды қабылдаудың маңызды бөлігі. Көптеген жағдайларда, қонақтар жергілікті тұрғындармен бірге тамақтанып, сусын ішуге шақырылады. Орта ғасырлық албандық ар-ұяты кодексі – Беса, қонақтар мен бейтаныс адамдарға құрмет көрсетуді және оларға ризашылық білдіруді талап етеді.
Дін
Христиандық, ислам және иудаизм – Албанияның дәстүрлі діндері. Конституция барлық азаматтарға дін бостандығын кепілдейді және үкімет бұл құқықты іс жүзінде құрметтейді. Албания әрқашан дін саласында ерекше ел ретінде танылған, ал діни төзімділік – албандардың маңызды қасиеттерінің бірі. Христиандық дінінің елде ұзақ және құрамы бар тарихы бар, осы арқылы ол христиан дінінің ең ежелгі елдерінің біріне жатады. Елшілер дәуірінде Дуррес қаласында шамамен 70 христиан отбасы болған деген болжам бар. Елші Пауыл Иллирия мен Эпирде уағыз айтқан кезде Дуррес архиепископтығын құрды. Албандар алғаш рет 11 ғасырда Византия деректерінде кездеседі, сол кезде олар толыққанды христиан дініне өткен еді. Албанияның бірінші белгілі епископы – 387 жылы Шкодерде құрылған Скутари епископы. 17 ғасырдың соңында Папа Климент XI 1700 жылдан 1721 жылға дейін Папа қызметін атқарды. Ол Албанияның Малеси-э-Маде аймағынан шыққан асыл Албани әулетінен тараған албан әкесінің ұлы болды. Елдегі иудаизм тарихы классикалық дәуірге дейін жетеді. Рим империясынан еврейлердің көшіп келуі ел аумағындағы алғашқы еврейлердің ең мүмкін көзі саналады. Олар бірінші рет б.з.д. 1 ғасырда Албанияға келген болуы мүмкін. Олар 5 ғасырдың басында Сарандада алғашқы синагоганы салады. 16 ғасырда еврейлер Берат, Эльбасан, Влора, Дуррес және Косово аймағындағы ірі қалаларда қоныстанды. Албания – Холокост кезінде еврей халқының саны өскен Еуропадағы жалғыз ел болды. Коммунистік режим құлағаннан кейін Израильге жаппай көшіп кеткеннен кейін бүгінде елде 200-ге жуық албан еврейі қалды. 2010 жылы Тиранадағы еврей қауымына қызмет көрсету үшін «Хекал Шломо» жаңа синагогасы ашылды. Ислам діні алғаш рет 9 ғасырда бұл аймаққа келді, мұсылман арабтары Адриатика теңізінің шығысына шабуыл жасаған кезде. 15 ғасырда Осман империясының билігі кезінде ислам діні басым дінге айналды, бірақ маңызды христиан азшылығы сақталды. 1912 жылдың 28 қарашасында тәуелсіздік жарияланғаннан кейін албандық республика, монархиялық және кейін коммунистік режимдер дінді ресми функциялардан және мәдени өмірден бөлу саясатын жүйелі түрде ұстанды. Албанияда республика немесе монархия ретінде ешқашан ресми мемлекеттік дін болған жоқ.
Сурет
Албания өнерінің ұзақ және есте қаларлық тарихы бар, ол көптеген формаларда бейнеленген, мысалы, сурет салу, мүсін, мозаика және сәулет. Бұл түрлі аймақтар мен кезеңдердегі стильдің үлкен әртүрлілігін көрсетеді. Дегенмен, елде көркем өнерде де, әсіресе фрескаларда, фрескалар мен иконаларда, елдегі көптеген ескі құрылымдарда жиі көрінетін мұра бар. Іллириялық, ежелгі грек және рим өнерінің сақталған ескерткіштері адам бейнесін және сәндік бұйымдарды назарға алған дәстүрімен ерекшеленеді. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Албанияның әр түрлі аймақтарында иллириялықтарға жататын көптеген қыш құмыралары, терракота және металл өңдеу бұйымдары, сондай-ақ ежелгі гректер мен римдіктерге жататын бірнеше мүсіндер мен мозаикалар табылды. Албан ортағасырлық өнері Албания мен Балқан түбегінің басым бөлігін билеген Византия империясымен басталды. Алғашқы суреттер иконалар мен фрескалар болды, олар таңғажайып түстер мен алтыннан жасалған. Албанияның ортағасырлық өнерінің ең танымал өкілі Онуфри бояуларды және сәндік реңктерді бай қолдануымен ерекшеленді, оның кейіпкерлері Давид Селеница, Костадин Шпатараку және Зографи ағайындарымен көбірек көрінетін белгілі этнографиялық ұлттық элементтер бар. Ал, ортағасырлық албан өнерінің тағы бір ерекшелігі - жарық қолжазбалар. Берат кодексі - бұл Бераттан алынған VI - IX ғасырларға жататын екі ежелгі Ізгі хабар. Олар 2005 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік естелік тізіліміне енгізілген албан мәдени мұрасының ең құнды қазыналарының бірі болып табылады. Он бесінші ғасырда Османдықтардың басып алуы кезінде көптеген албандар әртүрлі әлеуметтік-саяси және экономикалық қиындықтардан құтылу үшін аймақтан көшіп кетті. Олардың арасында ортағасырлық суретшілер Марко Басаити мен Виктор Карпачи, мүсінші және сәулетші Андреа Николле Алекси және Альбани отбасынан өнер жинаушы Алессандро Альбани бар. Осман империясы бұл ел мен Балқанның көп бөлігін бес ғасырға жуық уақыт бойы биледі. Бұл әсерлер мешіттердің кең көлемді құрылысымен сіңіріліп, қайта түсіндірілді, бұл ислам өнерінің жаңа бөлімін ашты. XIX ғасырда албан өнерінің маңызды кезеңі басталады. 1878 жылы Призрен лигасынан басталған ұлы азаттық актілері 1912 жылы тәуелсіздікке әкелді, бұл өмір мен тарихын көбірек шынайы түрде бейнелейтін жаңа көркемдік қозғалысқа жағдай жасады. Импрессионизм мен реализм үстемдікке келді. Елдің сәулет өнерінде әр түрлі сәулет стильдері бар, оның тарихы, мәдениеті мен дініне негізделген. Алғашқы ғасырларда әртүрлі әлеуметтік, діни және экзотикалық қауымдастықтардың әсері Албанияның сәулет пейзажының әртүрлілігіне ықпал етті. Бұл әртүрлілік археологиялық табылғандардың байлығын көрсетеді, алайда тарих бойына белгілі бір сабақтастықты сақтайды. Ең ертедегі кейбір туындылар, әсіресе иллирий, ежелгі гректер мен римдіктерден, бүкіл елге шашырап таралған. Ежелгі сәулет өнерінің ең жақсы жинағын оңтүстік-батыстағы Бутринтте, батыстағы Аполония, Дуррес және Биллис, оңтүстіктегі Амантия мен Финикиде табуға болады. Сол кездегі қалаларды жоспарлауда дін мен патшалық маңызды рөл атқарған жоқ. Орта ғасырларда әртүрлі сәулет стильдері тұрғын үй, қорғаныс, ғибадат және инженерлік құрылымдар түрінде дамыды. Албан княздіктерінің бірігуі қала қабырғаларынан тыс орналасқан Варошалар деген атауды берді. Мұндай дамудың мысалдары феодалдық қамалдан шыққан Петреле, Кружа, Тепелене және Лежеде орналасқан. Кейбір мұрагерлік тарихи құрылымдар Осман әскерлерінің шабуылынан зақымдалды. Айта кетерлігі, Али Паше Тепелена бүкіл Эпирде ірі қамал салу науқанын бастады. Алғашында христиан дінінің пайда болуымен шіркеулер мен монастырлар пайда болды, олар елдегі қалалардың басым көпшілігінің орталығы болды. Византиялық шіркеулер мен Осман мешіттері де Византия мен Османның ең жақсы мысалдары мен мұралары, олар Берат, Джирокастер және Корче аймақтарында айрықша көрінеді. XVIII-XIX ғасырларда албан ортағасырлық қалалары әртүрлі австро-венгерлік және итальяндық сәулетшілермен қалалық трансформацияларға ұшырап, оларға Батыс Еуропа қалаларының келбеті берілді. Бұл әсіресе Тирана мен Корче қалаларында байқалады. Олар тарихилық, модерн, нео-реенессанс және неоклассицизм сияқты сәулет стильдерін енгізді.
Киім-кешек
Албандықтардың дәстүрлі киімдері ұзақ дамыған процестердің нәтижесінде басқа елдерден ерекшеленді. Киім тарихы классикалық дәуірге дейін жетеді. Ол Албанияның барлық аймақтарында және көрші елдерде – Косоводағы, Солтүстік Македонияның батыс бөлігіндегі, Черногорияның оңтүстігіндегі, Италия мен Грекиядағы албандарды қоса алғанда, екі жүзден астам түрлі киім үлгілерін қамтиды. Албанияның әр мәдени және географиялық аймағы өзіне тән, әсем әрі егжей-тегжейлі киімге ие. Киімдер көбінесе иллирийліктерге тән, күн, бүркіт, ай, жұлдыздар, жыландар сияқты ежелгі символикалық элементтермен безендіріледі, бірақ ең бастысы – зигзаг және концентрлі шеңберлер өрнектері, олар ежелгі заманнан бері Балқанда және басқа Балқан халықтарының ұлттық киімдерінде кездеседі. Бұл киімдер көбінесе мерекелік шараларда, этникалық фестивальдарда, діни мерекелерде, тойларда және би тобының өнер көрсетулерінде тағылады. Солтүстік және оңтүстік аймақтарының кейбір консервативті қарттары мен әйелдері күнделікті өмірінде дәстүрлі киімдерін киеді. Олар негізінен жергілікті ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдерінен – былғары, жүн, зығыр, қарасора талшықтары және жібектен жасалған. Бүгінгі күндегі маталар да әлі де өте күрделі ежелгі өрнектермен кестеленеді. Киімнің маңызды бөліктеріне Qeleshe, сондай-ақ Plis деп те аталатын албандық бас киімі, Qylafë, Fustanella, Xhubleta, Xhamadan, Brez, Çorape, Opinga және тағы да басқалары жатады. Гег, Тоск және Чам албандарының ортақ мәдени ерекшеліктерінің бірі – ұлттық киімдерінде ақ түстің басымдығы (пішіндері мен дизайндары әртүрлі болғанымен – Гег албандары дәстүрлі түрде ақ шалбар кисе, ал Тоск және Чам албандары ақ килт киген). Ақ түс албан мәдениетінде ерекше орынға ие, көптеген тіркестерде "ақ" (алб. "bardh") сөзі тура және ауыспалы мағынада қолданылады ("fatbardh" – "ақ тағдыр", яғни "бақыт", "faqe bardh" – "ақ бет", яғни "таза ар-намыс", "rrofsh sa male te bardha" – "ақ таулардай ұзақ өмір сүр", "қарлы таулардай биік" және т.б.). Халық арасында qeleshe немесе plis деп танымал албандық бас киімі этимологиялық тұрғыдан грек тіліндегі Pilos немесе Pileus бас киімімен байланысты және албан мәдениетінің танымал брендтерінің бірі болып табылады.
Музыка
Албан музыкасы өте алуан түрлі және оның түпкілікті дыбыстары мен мұрасынан туындайды. Халық музыкасы ұлттық есімділіктің маңызды бөлігі болып табылады, солтүстік Гегтер мен оңтүстік Лабтар мен Тосктардың дәстүрлі музыкасы арасында елеулі стильдік айырмашылықтар бар. Солтүстік және оңтүстік дәстүрлері солтүстіктің қатал және батырлық тонмен, ал оңтүстіктің жеңіл мінезімен қайшы келеді. Албан халық музыкасы Косово, Грекия, Болгария және Түркия сияқты көршілес аймақтарға әсер еткен, олардың барлығында албан халқы көптеп қоныстанған. Гегтер ерекше эпикалық поэзия түрлерімен танымал. Әндердің көп бөлігі елдің ежелгі тарихы мен албандықтарға тән құрмет, қонақжайлық, опасыздық және кек алу тақырыптарына арналған. Ал Тоск музыкасы жұмсақ, нәзік және полифониялық сипатқа ие. Ерекше айта кетерлік жайт, оңтүстіктегі албан изополифониясы ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы ретінде жарияланды. Солтүстікте дефпен қатар шифтели және шарки би және малшылар әндерінің стилінде қолданылады. Солтүстік Албаниядағы қойшылар дәстүрлі түрде қолмен жасалған үрмелі аспаптарды пайдаланады, олардың ішінде зумар және лахута бар. Оңтүстік халқы скрипка, кларнет, лахута және дефтен тұратын ансамбльдермен де танымал. Албаниядағы музыка ежелгі Иллирия мен Грекияға дейін жетеді, сонымен қатар Рим, Византия және Осман империяларының да ықпалы бар. Бұл Албанияның барлық аймақтарындағы ареналар, одеондар, театрлар мен амфитеатрлар сияқты археологиялық жаңалыстарда айқын көрінеді. Ежелгі иллирийлер мен гректер қоныстанған аумақтарда храмдардың, кітапханалардың, ежелгі бишілердің, әншілердің және музыкалық аспаптардың мүсіндері мен суреттері табылды. Албаниядағы орта ғасырларда хор музыкасы мен дәстүрлі музыка дамыды. Албания тағы да Батыс мәдениетінің әсерін сезінді, бұл бұрын белгісіз болған жаңа құбылыстардың пайда болуына әкелді. Ең жарқын мысалы – албандық рок, хип-хоп және поп музыкасы, оның кейбір орындаушылары халықаралық деңгейде танылды, мысалы, Action Bronson, Ava Max, Bebe Rexha, Dua Lipa, Era Istrefi, Elvana Gjata, Dafina Zeqiri, Albert Stanaj, G4SHI, Ermal Meta, Enca, Noizy және Rita Ora. Классикалық музыка XIX және XX ғасырларда үлкен танымалдылыққа ие болды және тіпті елдің ең шалқары аудандарында да белгілі болды. Ол классикалық композитор Мартин Гёка, сондай-ақ ұлттық есімділікті қабылдаған және шығармаларына діни және халықтық элементтерді қосып, Fan Noli және Mikel Koliqi арасындағы тартыс арқылы сипатталады. Ең танымал албандық сопрано және тенорлары да халықаралық деңгейде танылды, олардың ішінде Inva Mula, Marie Kraja, Saimir Pirgu және Ermonela Jaho есімдері ерекше аталады.
Билеу
Албандардың би өнерінің бай дәстүрі бар, хореографиясы мен стильдері әртүрлі. Бұл, негізінен, Албанияның географиялық құрылысының сан алуандығына байланысты, соның нәтижесінде бидің түрлі-түрлі нұсқалары қалыптасқан. Кейбір билер ежелгі заманнан жетіп, белгілі бір деңгейде бүгінге дейін сақталған. Албандардың билері, әсіресе солтүстіктегі гегтердің билері, жеке би сипатына ие, ал оңтүстіктегі тосктардың билері көбірек әлеуметтік сипатта болады, олар тізім және жартылай шеңбер билер түрінде көрініс береді.
Тіл
Албанияда албан тілі ең көп таралған тіл. Оның екі негізгі ерекше диалектісі бар: оңтүстікте сөйленетін тоск және солтүстікте сөйленетін гег. Бұл диалектілерді географиялық түрде Шкумбин өзені бөліп тұрады. Сонымен қатар, албан диалектілері – дәстүрлі жергілікті түрлері және олардың тамыры әртүрлі албан тайпаларына жетеді. Албан тілі – үнді-еуропалық тілдер отбасының жекеленген тармағы. Ғалымдар мен тіл білімі мамандары албан тілінің ежелгі иллирия тілінен шыққандығын айтады, бұл тіл Балқан түбегінің батыс бөлігінде иллирия тайпалары тарапынан қолданылған. Бүгінде бұл тілде негізінен Косово, Солтүстік Македония, Грекия және Черногорияда сөйлейді. Әлемдегі албан диаспорасының кең таралуына байланысты, албан тілінің диалектілерінде сөйлейтін ғасырлар бойы қалыптасқан қауымдарды, әсіресе Грекияда (Арванитика, Чам), Италияда (Арбереш), Оңтүстік Сербияда және Хорватияда (Арбанаси) кездестіруге болады. Дегенмен, жалпы сөйлейтіндердің саны Оңтүстік Еуропадағы туған тілінде сөйлейтіндерден әлдеқайда көп. Төрт диалектіге тоск албан тілі, гег албан тілі, арбереш және арванитика жатады. Көптеген албаниялықтар көп тілді, грек, итальян, серб-хорват, ағылшын және басқа да көптеген аймақтық және шетел тілдерін біледі.
Мифология
Албания мифологиясы албан халқының мифтерінен, аңыздарынан, фольклорынан, ертегілерінен және құдайларынан тұрады. Оның мифологиясындағы көптеген кейіпкерлер Шекара жауынгерлерінің әндеріне (албан тілінде: Këngë Kreshnikësh немесе Cikli i Kreshnikëve) енгізілген. Ол метаморфоза туралы аңыздар және тарихи аңыздар сияқты екі негізгі топқа бөлінеді. Албан мифологиясының бастауы ежелгі иллирийлерге дейін жетеді, олар классикалық дәуірде қазіргі Албания аумағында қоныстанған. Кейбір аңыздар, әндер мен кейіпкерлерге Барда, Балуз, Е Букура е Дехут, Е Букура е Киеллит, Эн, Перенди, Пренде, Томор және Зана е Малит кіреді.
Спорт
Албанияда спорт кең таралған мәдени құбылыс және халық арасында өте танымал. Албаниялықтар 19 ғасырдан бері түрлі спорт түрлерімен айналысып келеді.
Футбол
Албанияда футбол ең танымал спорт түрі. Оның тарихы 20 ғасырдың басына дейін жетеді. Албания Футбол Федерациясы 1930 жылдың маусым айында құрылды. 1932 жылы ФИФА-ға қабылданды және 1954 жылы УЕФА-ның негіз қалаушы мүшесі болды.