Кіріспе

Берат қаласы (албанша Berat) – Албаниядағы халық саны бойынша тоғызыншы қала және Берат округі мен Берат муниципалитетінің орталығы. Әуемен өлшенеді, ол Джирокастерден солтүстікке қарай, Корчеден батысқа қарай, Тиранадан оңтүстікке қарай және Фиерден шығысқа қарай орналасқан. Берат елдің оңтүстігінде жатыр. Оны таулар мен төбелер қоршап тұрады, оның ішінде шығысында ұлттық парк деп жарияланған Томорр тауы бар. Осум өзені (жалпы ұзындығы) қаладан өтіп, кейін Мызеке жазығында Семан өзеніне құяды. Берат муниципалитеті 2015 жылғы жергілікті басқару реформасы кезінде бұрынғы Берат, Отлак, Рошник, Синье және Велабишт муниципалитеттерінің бірігуі арқылы құрылды, олар муниципалдық бірліктерге айналды. Муниципалитет орталығы – Берат қаласы. Жалпы ауданы 2011 жылғы халық санауы бойынша бұрынғы муниципалитетте 32 606 адам тұрды. Бұл қала ежелгі Антипатрия (Ἀντιπάτρεια, «Антипатр қаласы») немесе латын тілінде Антипатрея қаласының орны болған деп саналады, ал ерте Византия империясы кезінде қаланың атауы Пулхериополис (Византия грекше: Πουλχεριόπολις, «Пулхерия қаласы») болды. Бүгінде ароман тілінде Берат Бират деп аталады.

Ерте дамуы

Біздің заманымызға дейінгі VII ғасырдағы керамикалық табылар, бастапқыда, Бераттың тасты төбесінде иллириялықтардың қоныстануын куәландырады. Берат ежелгі Антипатриямен теңестірілген. Құрылған күні белгісіз, бірақ егер Кассандр негізін қалаушы болса, онда ол 314 жылы оңтүстік Иллирияны басып алғаннан кейін құрылған болар. Антипатрея Иллирия соғыстары мен Македония соғыстарына қатысқан. Антипатрея маңызды қабырғалары бар ең ірі елді мекен ретінде сипатталды және басқа елді мекендермен салыстырғанда, кастелла немесе оппида деп аталған аймақтағы жалғыз қала ретінде танылды. Рим тарихшысы Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, б.з.д. 200 жылы римдік легаты Луций Апустий "Антипатрияны күшпен басып алып, әскери жастағы ер адамдарды өлтіріп, олжаның барлығын сарбаздарға бергеннен кейін, қабырғаларын қиратқан және қаланы өртеп жіберген". Рим дәуірінде ол Македония провинциясының Эпир Нова аймағына енген. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін қала Византия империясының тұрақсыз шекарасының бір бөлігіне айналды және Балқан түбегінің көп бөлігі сияқты, славяндардың қайта-қайта шабуылдарына ұшырады. Рим және ерте Византия кезеңінде қала Пулхериополис деп аталды. Персия I басшылығымен Бірінші Болгар империясы 9-шы ғасырда қаланы басып алды, содан кейін қала славян тілінде Бельград ("Ақ қала") деп атала бастады, грек тілінде Белеграда (Βελέγραδα) деп белгіленді, бұл атау орта ғасырлар бойы сақталды және Осман билігі тұсында Бератқа өзгерді. Қала Болгардың Кутмичевица аймағындағы ең маңызды қалалардың біріне айналды. Болгар губернаторы Элемаг 1018 жылы қаланы император Василий II-ге тапсырды, және қала Византияның қолында қалды. 13-шы ғасырда ол Епир деспотының билеушісі Михаил I Дукасқа тиесілі болды. Византия императоры Михаил VIII Палеолог 1272 жылы Берат пен Дуррес қалаларының албандық көшбасшыларына хат жолдап, олардан Албания Корольдігінің басшысы Неапольдің Карл I-мен одағын тоқтатуды сұрады. Бірақ олар Карлға адалдығын білдіретін хаттарды жіберді. 1274 жылы Михаил VIII Бератты қайта басып алды және Византия империясын қолдаған албандар қосылғаннан кейін, Анжу астанасы Дурреске қарсы сәтсіз жорық жасады. 1280-1281 жылдары Сицилиялық Хью де Сулли басқаратын әскерлер Бератты қоршауға алды. 1281 жылдың наурыз айында Константинопольден келген Михаил Тарханейот басқаратын көмекші күштер Сицилиялық әскерді қоршаудан ығыстырып шығарды. Кейінірек 13-шы ғасырда Берат тағы да Византия империясының бақылауына көшті. 14-шы ғасырдың басындағы Томорр бекінісі Византияның бақылауында Тиморо(н) деп белгіленген. 1337 жылы Белегрита (Бератқа жақын Томорр тауының аймағы) және Канина аудандарында тұратын албан тайпалары көтеріліс жасап, Томорр бекінісін басып алды. Бастапқы дереккөздерде көтеріліс туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жоқ. Иоанн VI Кантакузен осы аймақтардағы албандардың Андроник III Палеолог берген жеңілдіктерге қарамастан көтерілгенін айтады. 1355 жылы таратылғаннан кейін Берат өзінің бұрынғы губернаторлары Иоанн Комненос Асеннің (1345-1363), Александр Комненос Асеннің (1363-1372) және Бальша II Зетаның (1372-1385) билігіне көшті. 1385 жылы Бератты Османдықтар Савра шайқасынан бұрын басып алды. Кейбір деректерге сәйкес, Османдықтар Валонаны басып алу үшін Бератты тірек пункті ретінде пайдалану ниетімен біраз уақыт қалада қалды. 1396 жылы албандық Музака әулеті Бератты бақылауға алды, ол Берат княздығының астанасы болды. 1417 жылы Берат Осман империясының бір бөлігіне айналды. 1455 жылы Скандербег 14000 албандық және аздаған каталондық сарбаздармен 40000 османдық әскерден Бератты басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады.

Қазіргі заман

Осман империясының алғашқы кезеңінде Берат күрт құлдырап кетті. 16 ғасырдың соңында онда бар болғаны 710 үй болды. Бірақ, 17 ғасырда жаңаруына басталып, ағаш өңдеуге мамандалған маңызды қолөнер орталығына айналды. 16 ғасырдың бірінші жартысында Берат христиан қаласы болған және мұсылман үй шаруашылықтары болмаған. Осы кезеңдегі қала халқы (1506-1583 жж.) 17 үйдің қосылуымен аздаған ғана өсті. Мұсылман қала шеберлеріне әскери қызмет үшін салық жеңілдіктері сияқты факторлар, көптеген ауылдық мұсылман халқының бірінші буынын Бератқа тартты. 17 ғасырдың ортасында Бератта еврейлер арасында Саббатай Зевидің ізбасарлары болды. 1670 жылдан бастап Берат мұсылман халқы басым қалаға айналды және оның 30 ауданының 19-ы мұсылмандармен қоныстанды. 18 ғасырда Берат Осман империясы кезеңіндегі ең маңызды албан қалаларының бірі болды. Жаңа заманның басында қала, Ахмет Курт-паша құрған Берат пашалығының астанасы болды. 1809 жылы Бераттың Ибрахим пашасын Әли паша жеңгеннен кейін, қала Янина пашалығының құрамына кірді. 1867 жылы Берат Янина вилаятындағы санджаққа айналды. 19 ғасырда Берат, құлдырап бара жатқан Влораның орнын алып, санджақтың (облыстың) орталығы болды. Грек мектебі қалада 1835 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Осман империясының соңғы кезеңінде Бераттың халқы 10-15 мың адамды құрады, оның ішінде православиелік христиандардың саны шамамен 5000-қа жуық болды, олардың 3000-ы ароман тілінде, ал қалғаны албан тілінде сөйледі. 19 ғасырда Берат албан ұлттық жаңаруында маңызды рөл атқарды. Бераттағы христиан саудагерлері албан қозғалысын қолдады. 1833-1839 жылдардағы албан көтерілістері қалаға үлкен әсер етті, әсіресе 1833 жылдың қазан айындағы көтеріліс. Қаланың қамалы 10 мың адаммен қоршалды. Бераттың мутеселлимі, Эмин Ага, қаланы көтеріліс басшыларының қолына беруге мәжбүр болды. 1833 жылдың 22 қазанында көтеріліс басшылары Жоғарғы Портаға талаптарын жолдады: олар Бераттың Осман үкіметіне сарбаз беруіне енді рұқсат бермейтінін қабылдады. Олар сондай-ақ Албанияның жергілікті басқаруын албандықтар жүргізуін талап етті. Осман үкіметі көтерілісшілердің талаптарын қабылдап, қаладағы бірнеше албандық шенеуніктерді тағайындады және кешірім жариялады. 1839 жылдың тамызында Бератта жаңа көтеріліс болды. Тұрғындар Осман әскеріне шабуыл жасап, қамалды қоршауға алды. Бұл уақытта көтеріліс Влора санджағының аймақтарына тарады. Көтерілісшілер басшылары сұлтан Абдулмежидке албандық шенеуніктерді әкімшілікке тағайындау және Әли Пашаның жүйесі Исмаил Пашаны генерал-губернатор етіп тағайындау туралы петиция жолдады. 1839 жылдың қыркүйегінде көтерілісшілер қамалды басып алды, бірақ Осман үкіметі Албаниядағы реформаларды тағы да кейінге шегерді. Берат 19 ғасырдың соңындағы албан ұлтшыл альянсы Призрен лигасының маңызды тірегіне айналды, ал қала лиганың оңтүстік тармағының Гжирокастерде құрылуына да қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыста Аустрия-Мажарстанның оккупациялық әскерлері жүргізген санақ бойынша Берат аймағында 6745 православиелік христиан және 20 919 мұсылман тіркелді.

20 және 21 ғасырлар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлер Бераттағы мұсылман және христиан қауымдастықтарынан 60 отбасының үйлерінде және жертөлелерінде жасырынған. 1944 жылдың 23-30 қазанында Берат қаласында Албанияның Ұлттық азаттық кеңесінің екінші сессиясы өтті, онда Ұлттық азаттық қозғалысы бақылаған Антифашистік Ұлттық азаттық комитеті Албанияның Уақытша демократиялық үкіметіне айналды, оның премьер-министрі және қорғаныс министрі ретінде Энвер Ходжа тағайындалды. Коммунистік дәуірде Берат халық жауы деп саналғандар мен олардың отбасылары үшін ішкі жер аудару орталығына айналды. 1950 жылдан бастап ауыл саяси интернат ретінде пайдаланылды, ондағы адамдар рұқсатсыз шығуға құқығы болмады. Күн сайын интернаттағылар қауіпсіздік басқармасына немесе полицияға тіркелуге міндетті болды. Шетелге қашқандардың немесе Титоның Югославиясына жақындық танытқандардың туыстары да Бератқа жер аударылды. Қазіргі кезде Берат және оның айналасында 200-300 адамнан тұратын рома қауымы тұрады, ал басқалары жақын маңдағы бірнеше ауылда, кейде қиын экономикалық жағдайда өмір сүреді, соның ішінде маусымдық жұмыс табу үшін Грекияға көшіп жұмыс істейтіндер де бар. Қала мен жақын маңдағы ауылдарда араман және грек тілінде сөйлейтін адамдар кездеседі.

География

Берат Осум өзенінің оң жағалауында, Молишт өзені қосылатын жерге жақын орналасқан. Ескі қала орталығы үш бөліктен тұрады: Калажа (қала төбесінде), Мангалем (қала төбесінің етегінде) және Горица (Осум өзенінің сол жағалауында). Мұнда архитектуралық және тарихи маңызы бар көптеген ғимараттар бар. Қаланың үстіндегі, биік Томорр тауларының беткейіндегі қарағай ормандары, керемет фон құрайды. Осуми өзені аңғардың батыс жағындағы әктас арқылы 915 метр тереңдікте шағыр ойыс жасап, қала салынған бірнеше өзен террасаларымен жартасты табиғи бекініс құрады. Албан жырларында айтуынша, Томорр тауы бұрын бір алып болған, ол жас қыз үшін Шпираг аталған таумен шайқасқан. Олар бір-бірін өлтіріп, қыздың көз жасы Осум өзеніне айналған. Екінші алыптың атымен аталған Шпираг тауы, Горица ауданынан жоғары, ойыстың сол жағалауында орналасқан. Албандықтар Бератты "Бір-біріне жапсысқан терезелер қаласы" (осы сипат Гирокастраға да қолданылады) немесе Екі мың қадам қаласы деп біледі. 1961 жылдың маусым айында диктатор Энвер Ходжа оны "музей қаласы" деп жариялаған.