Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының тарихы және географиясы

Кіріспе

Австралия штаты, Канаданың тарихи аймағы. Жаңа Оңтүстік Уэльс (көбінесе NSW деп қысқартылады) – Австралияның шығыс жағалауындағы штат. Солтүстікке қарай Квинсленд, оңтүстікке қарай Виктория, батысқа қарай Оңтүстік Австралиямен шектеседі. Оның жағалауы шығысында Коралл және Тасман теңіздерімен шектеседі. Австралия астаналық аумағы және Джервис шығанағы аумағы штаттың ішінде орналасқан. Жаңа Оңтүстік Уэльстің астанасы – Сидней, сонымен қатар Австралияның ең көп халқы бар қаласы. 2023 жылдың желтоқсанында Жаңа Оңтүстік Уэльстің халқы 8,3 миллионнан асты.

Дхаравал тілінің бір түрін сөйлейтін Води-води халқы Сиднейдің оңтүстігіндегі, қазіргі Кемпбелтаун, Шоалхейвен өзені және Мосс Вейлмен шектелген, Иллаварраны қамтитын аймақтың түпкілікті иелері болып табылады. Бунджалунг халқы солтүстік жағалау аймақтарының бір бөлігін қорғаған. Қазіргі Жаңа Оңтүстік Уэльс шегінде Вираджури, Гамилярай, Юин, Нгариго, Гвегал және Нгиямпаа халықтары сияқты басқа да аборигендердің дәстүрлі жерлері бар.

1788 Британдық қоныстар

1770 жылы Джеймс Кук Жаңа Голландияның (қазіргі Австралия) картаға түсірілмеген шығыс жағалауын зерттеп, осы жаңадан ашқан жағалауын британдық территория деп жариялады. Кук бастапқыда бұл жерді Жаңа Уэльс деп атаған, бірақ Ұлыбританияға қайтқан соң Жаңа Оңтүстік Уэльс деп атауға бекітті. 1788 жылдың қаңтарында Артур Филип 11 кемеден тұратын Бірінші флотпен Ботани шығанағына келді. Флотта мыңнан астам жаңа қоныс аударушы, оның ішінде 736 сотталған адам бар еді. Ботани шығанағына келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң флот Порт-Джексонға көшті, онда Филипп 1788 жылдың 26 қаңтарында Сидней шығанағы деп атаған жерде қоныс құрды (Мемлекеттік хатшы лорд Сиднейдің құрметіне). Бұл күн кейіннен Австралияның ұлттық күні – Австралия күніне айналды. Колония губернатор Филипптің 1788 жылдың 7 ақпанында Сиднейде жасаған ресми жарияланыммен құрылды. Жаңа Оңтүстік Уэльстің губернаторы ретінде Филипп 10°37' оңтүстік және 43°39' оңтүстік ендіктері арасындағы 135-ші шығыс бойындағы Австралияның барлық бөлігіне номиналды билік жүргізді. Бұл аймаққа қазіргі Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Виктория және Тасмания кіреді. Ол 1792 жылға дейін губернатор болып қалды. Бұл қоныс бастапқыда өзін-өзі қамтамасыз ететін, ауыл шаруашылығына негізделген жазалау ошағы ретінде жоспарланған. Сотталғандарды оқшаулау үшін сауда және кеме жасауға тыйым салынды. Бірақ губернатор Филипп кеткеннен кейін колонияның әскери шенеуніктері жер сатып алып, кемелерден әкелінген тұтыну тауарларын импорттауды бастады. Бұрынғы сотталғандар да оларға берілген жерлерді өңдеп, саудамен айналысты. Фермалар Параматта, Виндзор және Камден маңындағы құнарлы жерлерге тарады, ал 1803 жылы колония астықпен толық қамтамасыз етілді. Кеме жасау жол жүруді жеңілдету және жағалаудағы елді мекендердің теңіз ресурстарын пайдалану үшін дамытылды. Тюлень аулау және кит аулау маңызды салаларға айналды. 1804 жылдың наурыз айында Касл-Хилл ауданындағы (қазіргі Сидней маңы) Біріккен Ирландиядан жер аударылған бірнеше жүз адам колонияны басып алып, Ирландияға қайту үшін кемелерді тартып алуды жоспарлады. Жақсы қаруланбаған және олардың көшбасшысы Филип Каннингхем тұтқындалғандықтан, көтерілісшілердің басты күші жеңіліске ұшырады. Лоялистер бұл оқиғаны 1798 жылы Ирландиядағы бүлікшілердің жеңілісін еске түсіріп, Екінші Сірке қыраны шайқасы деп атады. 15 адам қаза тауып, 9 адам өлім жазасына кесілді. Лаклан Маккуори (1810–1821 жылдардағы губернатор) жолдар, кемежайлар, шіркеулер және қоғамдық ғимараттар салуды тапсырды, Сиднейден зерттеушілерді жіберді және Сиднейдің көшелерін жобалау үшін жоспаршыны жалдады. Көк таулар арқылы өтетін жол 1815 жылы салынып аяқталды, бұл Ұлы бөліс жотасының батысындағы орманды жайылымдарда кең ауқымды егіншілік пен мал өсіруге мүмкіндік берді. 1825 жылы Ван Дименнің жері (қазіргі Тасмания) жеке колонияға айналды, ал Жаңа Оңтүстік Уэльстің батыс шекарасы 129-шы шығыс бойына дейін (қазіргі Батыс Австралия шекарасы) кеңейтілді. Жаңа Оңтүстік Уэльс 1826 жылы Батыс Австралиядағы Король Джордж шығанағында әскери бекініс құрды, кейіннен ол Суон өзені колониясына көшірілді. 1820 жылдардан бастап, жерсіздер саны артып, ресми шекарадан тыс жерлерге мал өсіруге бастарды. 1836 жылы мал шаруашылығын бақылау үшін жылдық лицензия енгізілді, бірақ жүн бағасының өсуі және қоныстанған аймақтардағы жердің қымбаттауы жерсіздікті одан әрі ынталандырды. Мал шаруашылығының кеңеюі отаршылар мен аборигендер арасында 1838 жылғы Майолл Крик қырғыны сияқты қақтығыстарға әкелді. 1844 жылы колонияның экспорттық тауарларының жартысын жүн құрады, ал 1850 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің шығыс үштен бір бөлігін 2000-нан аз малшы басқарды. 1840 жылы сотталғандарды Жаңа Оңтүстік Уэльске тасымалдау тоқтатылды, ал 1842 жылы Заң шығарушы кеңес құрылды, оның мүшелерінің үштен екісі сайланды, ал үштен бірі губернатор тағайындады. Бұрынғы сотталғандарға дауыс беру құқығы берілді, бірақ мүліктік талаптарға байланысты бес ересек ер адамның біреуі ғана дауыс бере алатын болды. 1850 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің халқы 180 000 адамға жетті, бұл 1851 жылы жеке колония болған Викторияда тұратын 70 000 адамды есепке алмағанда.

In 1770, James Cook charted the unmapped eastern coast of the continent of New Holland, now Australia, and claimed the entire coastline that he had just explored as British territory. Cook originally named the land New Wales, however, on his return voyage to Britain he settled on the name New South Wales. In January 1788 Arthur Phillip arrived in Botany Bay with the First Fleet of 11 vessels, which carried over a thousand settlers, including 736 convicts. A few days after arrival at Botany Bay, the fleet moved to the more suitable Port Jackson, where Phillip established a settlement at the place he named Sydney Cove (in honour of the Secretary of State, Lord Sydney) on 26 January 1788. This date later became Australia's national day, Australia Day. The colony was formally proclaimed by Governor Phillip on 7 February 1788 at Sydney. Phillip, as Governor of New South Wales, exercised nominal authority over all of Australia east of the 135th meridian east between the latitudes of 10°37'S and 43°39'S, an area which includes modern New South Wales, Queensland, Victoria and Tasmania. He remained as governor until 1792. The settlement was initially planned to be a self sufficient penal colony based on subsistence agriculture. Trade and shipbuilding were banned in order to keep the convicts isolated. However, after the departure of Governor Phillip, the colony's military officers began acquiring land and importing consumer goods obtained from visiting ships. Former convicts also farmed land granted to them and engaged in trade. Farms spread to the more fertile lands surrounding Paramatta, Windsor and Camden, and by 1803 the colony was self sufficient in grain. Boat building was developed in order to make travel easier and exploit the marine resources of the coastal settlements. Sealing and whaling became important industries. In March 1804, several hundred United Irish exiles in the Castle Hill area (now a suburb of Sydney) conspired to seize control of the colony and to capture ships for a return to Ireland. Poorly armed, and with their leader Philip Cunningham captured, the main body of insurgents were routed. The encounter was celebrated by loyalists as the Second Battle of Vinegar Hill, recalling the decisive rebel defeat in Ireland in 1798. Fifteen were killed and nine executed. Lachlan Macquarie (governor 1810–1821) commissioned the construction of roads, wharves, churches and public buildings, sent explorers out from Sydney and employed a planner to design the street layout of Sydney. A road across the Blue Mountains was completed in 1815, opening the way for large scale farming and grazing in the lightly wooded pastures west of the Great Dividing Range. In 1825 Van Diemen's Land (now Tasmania) became a separate colony and the western border of New South Wales was extended to the 129th meridian east (now the West Australian border). New South Wales established a military outpost on King George Sound in Western Australia in 1826 which was later transferred to the Swan River colony. From the 1820s, squatters increasingly established unauthorised cattle and sheep runs beyond the official limits of the settled colony. In 1836, an annual licence was introduced in an attempt to control the pastoral industry, but booming wool prices and the high cost of land in the settled areas encouraged further squatting. The expansion of the pastoral industry led to violent episodes of conflict between settlers and traditional Aboriginal landowners, such as the Myall Creek massacre of 1838. By 1844 wool accounted for half of the colony's exports and by 1850 most of the eastern third of New South Wales was controlled by fewer than 2,000 pastoralists. The transportation of convicts to New South Wales ended in 1840, and in 1842 a Legislative Council was introduced, with two thirds of its members elected and one third appointed by the governor. Former convicts were granted the vote, but a property qualification meant that only one in five adult males were enfranchised. By 1850 the settler population of New South Wales had grown to 180,000, not including the 70,000 living in the area which became the separate colony of Victoria in 1851.

1850 - 1890 жылдар

1856 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс тікелей сайланған Заң шығарушы Ассамблея мен тағайындалған Заң шығарушы Кеңес құрамында екі палаталы парламент құру арқылы жауапты үкіметке қол жеткізді. Уильям Чарльз Вентворт осы процесте белгілі болды, бірақ оның мұрагерлік жоғарғы палата құру туралы ұсынысы кеңінен сыналды және қабылданбады. 1851 жылы сайлаушылардың мүліктік талаптары төмендетілді, ал 1856 жылға қарай Сиднейдегі ересек ер адамдардың 95 пайызы және колонияның барлығының 55 пайызы дауыс беруге құқылы болды. 1858 жылы ересек еркектердің толық сайлау құқығы енгізілді. 1859 жылы Квинсленд жеке колонияға айналды. 1861 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс парламенті отбасылық шаруашылықтарды және аралас шаруашылық пен мал өсіру кәсіпорындарын дамытуға бағытталған жер реформаларын заңдастырды. Одан кейін өңделген жерлердің көлемі 1861 жылы 246 000 акрдан 1880 жылдары 800 000 акрға дейін өсті. Жүн өндірісі де өсуін жалғастырды, ал 1880 жылдары Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралияның өндірген жүнінің шамамен жартысын құрады. Көмір қоныс іргесіндегі алғашқы жылдары және алтын 1851 жылы табылған, ал 1890 жылдары жүн, алтын және көмір колонияның негізгі экспорт тауарлары болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс экономикасы да әртараптанды. 1860 жылдардан бастап Жаңа Оңтүстік Уэльсте Австралияның басқа колонияларымен салыстырғанда өндірісте жұмыс істейтін адамдардың саны көп болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі теміржол, телеграф, жолдар, порттар, сумен жабдықтау және кәріз жүйелері сияқты инфрақұрылымға көп инвестиция жасады. 1889 жылға қарай Брисбеннен Аделаидаға Сидней және Мельбурн арқылы пойызбен саяхаттау мүмкін болды. Теміржол желісін ішкі аймақтарға кеңейту аймақтық өнеркәсіпті және бидай өсіру аймағын дамытуға көмектесті. 1880 жылдары кәсіподақтар өсіп, біліктілігі төмен жұмысшыларға да тарады. 1890 жылы кеме саласындағы ереуіл кемежайларға, теміржолдарға, шахталарға және қой қырқу орындарына тарады. Ереуілдің жеңілуі Кәсіптік және Еңбек Кеңесінің саяси партия құруына ықпал етті. Еңбек сайлау лигасы 1891 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс сайлауларында орынның төрттен бірін жеңіп алды және еркін сауда партиясы мен протекционист партиясы арасындағы билік тепе-теңдігін сақтады. Осы кезеңде әйелдердің сайлау құқығы үшін күрес күшейді және 1891 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс әйелдерінің сайлау құқығы лигасы құрылды.

In 1856 New South Wales achieved responsible government with the introduction of a bicameral parliament comprising a directly elected Legislative Assembly and a nominated Legislative Council. William Charles Wentworth was prominent in this process, but his proposal for an hereditary upper house was widely ridiculed and not adopted. The property qualification for voters had been reduced in 1851, and by 1856 95 per cent of adult males in Sydney, and 55 per cent in the colony as a whole, were eligible to vote. Full adult male suffrage was introduced in 1858. In 1859 Queensland became a separate colony. In 1861 the NSW parliament legislated land reforms intended to encourage family farms and mixed farming and grazing ventures. The amount of land under cultivation subsequently grew from 246,000 acres in 1861 to 800,000 acres in the 1880s. Wool production also continued to grow, and by the 1880s New South Wales produced almost half of Australia's wool. Coal had been discovered in the early years of settlement and gold in 1851, and by the 1890s wool, gold and coal were the main exports of the colony. The NSW economy also became more diversified. From the 1860s, New South Wales had more people employed in manufacturing than any other Australian colony. The NSW government also invested heavily in infrastructure such as railways, telegraph, roads, ports, water and sewerage. By 1889 it was possible to travel by train from Brisbane to Adelaide via Sydney and Melbourne. The extension of the rail network inland also encouraged regional industries and the development of the wheat belt. In the 1880s trade unions grew and were extended to lower skilled workers. In 1890 a strike in the shipping industry spread to wharves, railways, mines and shearing sheds. The defeat of the strike was one of the factors leading the Trades and Labor Council to form a political party. The Labor Electoral League won a quarter of seats in the NSW elections of 1891 and held the balance of power between the Free Trade Party and the Protectionist Party. The suffragette movement was developing at this time and the Womanhood Suffrage League of New South Wales emerged in 1891.

1901 (Австралия Федерациясы)

1885 жылы Австралия Федералды Кеңесі құрылды, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльс оған қосылудан бас тартты. Австралия колонияларының федерациясына үлкен кедергі болып, Жаңа Оңтүстік Уэльсте басым болатын еркін сауда саясатымен қақтығысқан Викторияның протекционистік саясаты болды. Дегенмен, Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Генри Паркс федерацияның жақтаушысы болды және оның 1889 жылғы Тентерфилд сөйлемі осы мақсатқа қолдау жинауда шешуші рөл атқарды. Паркс сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс Протекционист партиясының басшысы Эдмунд Бартонмен келісімге келді, олар федерация үшін бірлесіп жұмыс істейтін болады және болашақ австралиялық үкіметке қорғау тарифін шешуді қалдырады. 1893 жылдың басында Жаңа Оңтүстік Уэльстің Риверина аймағында алғашқы азаматтардың Федерация лигасы құрылды, одан кейін колонияда көптеген лигалар құрылды. Лигалар 1893 жылдың шілдесінде Коровада конференция ұйымдастырды, онда федерация жоспары жасалды. Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Джордж Рид «Корова жоспарын» мақұлдады және 1895 жылы көптеген премьер-министрлерді оны қабылдауға көндірді. 1897 және 1898 жылдары конституциялық конвенция өткізілді, нәтижесінде федеративтік штаттардың одағы үшін конституция жобасы жасалды. Алайда, конституция бойынша өткізілген референдумда Жаңа Оңтүстік Уэльсте қажетті көпшілік дауыс жиналмады, себебі колонияның Еңбек партиясы оған қарсы науқан жүргізді, ал премьер Рид оған соншалықты шартты қолдау көрсетті, осыдан кейін ол «иә де, жоқ де Рид» деген лақап атын алды. Басқа колониялардың премьер-министрлері Жаңа Оңтүстік Уэльске бірқатар жеңілдіктер беруге келісті (әсіресе болашақ одақтың астанасы Жаңа Оңтүстік Уэльсте орналасады), ал 1899 жылы Батыс Австралияны қоспағанда, барлық колонияларда қосымша референдумдар өтті. Барлығы «иә» деп дауыс берді, ал Жаңа Оңтүстік Уэльсте «иә» дауысы қажетті көпшілікті құрады. 1900 жылы Империялық Парламент қажетті заңдарды қабылдады, ал Батыс Австралия кейіннен жаңа федерацияға қосылуға дауыс берді. Австралия одағы 1901 жылдың 1 қаңтарында құрылды, ал Бартон Австралияның бірінші премьер-министрі болып ант берді.

A Federal Council of Australasia was formed in 1885 but New South Wales declined to join. A major obstacle to the federation of the Australian colonies was the protectionist policies of Victoria which conflicted with the free trade policies dominant in New South Wales. Nevertheless, the NSW premier Henry Parkes was a strong advocate of federation and his Tenterfield Oration in 1889 was pivotal in gathering support for the cause. Parkes also struck a deal with Edmund Barton, leader of the NSW Protectionist Party, whereby they would work together for federation and leave the question of a protective tariff for a future Australian government to decide. In early 1893 the first citizens' Federation League was established in the Riverina region of New South Wales and many other leagues were soon formed in the colony. The leagues organised a conference in Corowa in July 1893 which developed a plan for federation. The new NSW premier, George Reid, endorsed the "Corowa plan" and in 1895 convinced the majority of other premiers to adopt it. A constitutional convention held sessions in 1897 and 1898 which resulted in a proposed constitution for a Commonwealth of federated states. However, a referendum on the constitution failed to gain the required majority in New South Wales after that colony's Labor party campaigned against it and premier Reid gave it such qualified support that he earned the nickname "yes no Reid". The premiers of the other colonies agreed to a number of concessions to New South Wales (particularly that the future Commonwealth capital would be located in NSW), and in 1899 further referendums were held in all the colonies except Western Australia. All resulted in yes votes, with the yes vote in New South Wales meeting the required majority. The Imperial Parliament passed the necessary enabling legislation in 1900 and Western Australia subsequently voted to join the new federation. The Commonwealth of Australia was inaugurated on 1 January 1901, and Barton was sworn in as Australia's first prime minister.

1901 жылдан 1945 жылға дейін

Федерациядан кейінгі алғашқы Жаңа Оңтүстік Уэльс (NSW) үкіметтері прогрессивті немесе либералды реформашыл болды және Еңбек партиясының қолдауымен бірқатар әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды. Әйелдер 1902 жылы NSW сайлауларында дауыс беру құқығын алды, бірақ 1918 жылға дейін парламентке сайлануға құқылы болмады. Еңбек партиясы 1904 жылдан бастап барлық сайлауларда парламенттік өкілдігін арттырып, 1910 жылы бір орындық көпшілікпен билікке келді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, NSW-дегі еріктілердің саны федералды билік органдарының қабылдай алатын мүмкіндігінен асып кетті, бұл жалдамалы әскерлердің шетелге жөнелтілуін күткен кезде лагерьтерде наразылықтарға әкелді. 1916 жылы NSW премьер-министрі Уильям Холман және оның бірнеше жақтастары әскери міндеттемеге қолдау көрсеткені үшін Еңбек партиясынан шығарылды. Холман кейіннен 1920 жылға дейін билікте болған Ұлттық үкіметті құрды. 1917 жылғы наурыз сайлауларында Холманның әскери міндеттемені жақтаған Ұлттық партиясы үлкен жеңіске жеткенімен, сол жылдың желтоқсан айында өткізілген әскери міндеттеме туралы екінші референдум Жаңа Оңтүстік Уэльсте және жалпы ұлттық деңгейде жеңіліске ұшырады. Соғыстан кейін NSW үкіметтері жол салу, теміржол желісін кеңейту және электрлендіру, сондай-ақ Сидней порты көпірін салу сияқты ірі қоғамдық жұмыстар бағдарламаларын іске қосты. Бұл жұмыстар негізінен Лондоннан алынған қарыздар есебінен қаржыландырылды, бұл 1929 жылы Ұлы депрессия басталғаннан кейін қарыз дағдарысына әкелді. Жаңа Оңтүстік Уэльске депрессия басқа штаттарға қарағанда ауыр тиді, ал 1932 жылы штаттың кәсіби одақ мүшелерінің үштен бірі жұмыссыз болды, бұл ұлттық көрсеткіштен (20 пайыз) жоғары болды. 1930 жылғы қарашадағы сайлауда Еңбек партиясы жеңіске жетіп, Джек Лэнг екінші рет премьер-министр болды. 1931 жылы Лэнг депрессиямен күресу жоспарын ұсынды, ол британдық кредиторларға төлемдерді тоқтатуды және ақшаны жұмыссыздыққа жәрдемдеуге бағыттауды қамтыды. Орталық және штат премьерлері бұл жоспарды қабылдамады, ал сол жылы Орталық парламентте Лэнгтің жақтастары Джеймс Скуллинның федералды Еңбек үкіметін құлатты. NSW Lang үкіметі кейіннен шетелдегі қарыздық төлемдерді тоқтатып, 1932 жылдың мамырында губернатор сэр Филипп Гейм оны қызметтен босатып жіберді. Келесі сайлауда Біріккен Австралия партиясы Ауылдық партиямен коалицияда жеңіске жетті. Бертрам Стивенс премьер-министр болып, 1939 жылға дейін қызмет етті, содан кейін оны Александр Мейр алмастырды. Социолог А. П. Элкиннің сол кездегі зерттеуі көрсеткендей, Жаңа Оңтүстік Уэльс халқы 1939 жылы соғыс басталғанда пессимизммен және бейжайлықпен қарсы алды. Бұл 1941 жылдың желтоқсан айында соғысқа кірген Жапонияның басып алу қаупімен өзгерді. 1942 жылдың мамырында үш жапондық шағын су асты кемесі Сидней портына кіріп, әскери кемені батырып, оның ішінде 29 адам қаза болды. Келесі айда Сидней мен Ньюкасл қалалары жапондық әскери кемелерімен бомбаланды. Американдық әскерлер штатқа көптеп келе бастады. Соғысқа байланысты өнеркәсіп, болат өндіру, кеме жасау және теміржол көлігі дамыды, ал жұмыссыздық дерлік жойылды. 1941 жылдың мамырында Уильям МакКелл басқаратын Еңбек партиясы сайланды. МакКелл үкіметі толық жұмыспен қамту, бюджеттік артықшылықтар мен Джон Кертиннің федералды Еңбек үкіметімен ынтымақтастық қарым-қатынасынан пайда тапты. МакКелл толық мерзімге қызмет еткен және екінші мерзімге қайта сайланған алғашқы Еңбек партиясының басшысы болды. Еңбек партиясы 1965 жылға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльсті басқаратын болды.

The first post federation NSW governments were Progressive or Liberal Reform and implemented a range of social reforms with Labor support. Women won the right to vote in NSW elections in 1902, but were ineligible to stand for parliament until 1918. Labor increased its parliamentary representation in every election from 1904 before coming to power in 1910 with a majority of one seat. The outbreak of the First World War in 1914 saw more NSW volunteers for service than the federal authorities could handle, leading to unrest in camps as recruits waited for transfer overseas. In 1916 NSW premier William Holman and a number of his supporters were expelled from the Labor party over their support for military conscription. Holman subsequently formed a Nationalist government which remained in power until 1920. Despite a huge victory for Holman's pro conscription Nationalists in the elections of March 1917, a second referendum on conscription held in December that year was defeated in New South Wales and nationally. Following the war, NSW governments embarked on large public works programs including road building, the extension and electrification of the rail network and the construction of the Sydney Harbour Bridge. The works were largely funded by loans from London, leading to a debt crisis after the onset of the Great Depression in 1929. New South Wales was hit harder by the depression than other states, and by 1932 one third of union members in the state were unemployed, compared with 20 per cent nationally. Labor won the November 1930 NSW elections and Jack Lang became premier for the second time. In 1931 Lang proposed a plan to deal with the depression which included a suspension of interest payments to British creditors, diverting the money to unemployment relief. The Commonwealth and state premiers rejected the plan and later that year Lang's supporters in the Commonwealth parliament brought down James Scullin's federal Labor government. The NSW Lang government subsequently defaulted on overseas interest payments and was dismissed from office in May 1932 by the governor, Sir Phillip Game. The following elections were won comfortably by the United Australia Party in coalition with the Country Party. Bertram Stevens became premier, remaining in office until 1939, when he was replaced by Alexander Mair. A contemporary study by sociologist A. P. Elkin found that the population of New South Wales responded to the outbreak of war in 1939 with pessimism and apathy. This changed with the threat of invasion by Japan, which entered the war in December 1941. In May 1942 three Japanese midget submarines entered Sydney harbour and sank a naval ship, killing 29 men aboard. The following month Sydney and Newcastle were shelled by Japanese warships. American troops began arriving in the state in large numbers. Manufacturing, steelmaking, shipbuilding and rail transport all grew with the war effort and unemployment virtually disappeared. A Labor government led by William McKell was elected in May 1941. The McKell government benefited from full employment, budget surpluses, and a co operative relationship with John Curtin's federal Labor government. McKell became the first Labor leader to serve a full term and to be re elected for a second. The Labor party was to govern New South Wales until 1965.

Соғыстан кейінгі кезең

1944 жылы Еңбек үкіметі NSW жұмысшыларының көпшілігі үшін екі апталық төленетін жылдық демалысты енгізді, ал 40 сағаттық жұмыс аптасы 1947 жылға қарай іске асырылды. Соғыстан кейінгі экономикалық өркендеу толық жұмыспен қамту мен тұрмыс деңгейінің өсуіне әкелді, ал үкімет тұрғын үйлерді, су тоғандарын, электр энергиясын өндіруді және басқа да инфрақұрылымды салуға ірі қаржылық бағдарламалар жүргізді. 1954 жылы үкімет Беннелонг Пойнтта опера театрын салу жоспарын жариялады. Үсыныс байқауының жеңімпазы – Юрн Утзон. Сидней опера театрының құны және құрылыстың кешігуі саяси мәселеге айналды және 1965 жылы Роберт Аскин басқаратын консервативті Либералдық партия мен Оңтүстік партия коалициясының Еңбек партиясын жеңуіне ықпал етті. Аскин үкіметі жекеменшік дамуды, қоғамдық тәртіпті және мемлекеттік емес мектептерге мемлекеттік қолдауды күшейтті. Алайда, бұрынғы букмекер Аскин заңсыз ставкалармен, құмар ойындарымен және полициядағы сыбайлас жемқорлықпен байланысты болды. 1960 жылдардың соңында штаттың Жаңа Англия аймағындағы сепаратистік қозғалыс 1967 жылы осы мәселе бойынша референдум өткізуге әкелді, ол аз айырмамен жеңіліске ұшырады. Жаңа штаттың құрамына Ньюкасл қаласымен қоса, Солтүстік NSW-дің көп бөлігі кіретін еді. Аскин 1975 жылы отставкаға кеткеннен кейін Либералдық партия басшылары бірнеше қысқа мерзімді премьер-министрлік қызметтерін атқарды. 1976 жылы өткен жалпы сайлауда Невилл Вран басқаратын Еңбек партия билікке келді. Вран бұл тар жеңісті 1978 және 1981 жылдары «Вранслайдтар» деп аталған үлкен жеңіске айналдыра алды. 1984 жылы жеңіске жеткеннен кейін Вран премьер-министр лауазымынан кетіп, парламенттен шықты. Оның орнына келген Барри Унсворт Вранның ықпалынан шығуға тырысты және 1988 жылғы сайлауда Ник Грейнер басқаратын қайта жанданған Либералдық партияға жеңілді. Грейнер үкіметі мемлекеттік сектордың шығындарын қысқартуды, мемлекеттік органдарды корпоративтендіруді және кейбір мемлекеттік қызметтерді жекешелендіруді қамтитын тиімділік бағдарламасын іске қосты. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуелсіз комиссия (ICAC) құрылды. Грейнер 1991 жылы либералды партияның жеңіске жетуі күтілген кезектен тыс сайлауды жариялады. Алайда, Еңбек партия өте жақсы нәтиже көрсетті, либералды партия көпшілігін жоғалтып, билікті сақтап қалу үшін тәуелсіздердің қолдауына мұқтаж болды. 1992 жылы Грейнер ICAC-та бұрынғы либералды депутатқа мемлекеттік қызмет орнын ұсыну бойынша сыбайлас жемқорлыққа қатысты тергелді. Грейнер отставкаға кетті, бірақ кейіннен сыбайлас жемқорлықтан тазартылды. Оның орнына либералды партияның басшысы және премьер-министр болып Джон Фейи тағайындалды, оның үкіметі 1995 жылғы сайлауда Боб Карр басқаратын Еңбек партиясына аз айырмамен жеңілді, ол штаттың ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі болды. Карр үкіметі (1995–2005) негізінен денсаулық сақтау, білім беру, көлік және электр энергиясы сияқты мемлекеттік қызметтерді тиімді жеткізуге бағытталған алдыңғы үкіметтердің саясатын жалғастырды. Автомобиль жолдары, туннельдер және теміржол сияқты инфрақұрылымды салу үшін мемлекеттік-жекеменшік серіктестіктерге басымдық берілді. Карр үкіметі 2000 жылғы Сидней Олимпиадасын табысты ұйымдастырғаны үшін танымал болды, бірақ Карр федералды үкіметтің жоғары иммиграция деңгейіне сын айтты, Сиднейге пропорционалды түрде көп көшіп келушілер келіп, мемлекеттік инфрақұрылымға артық жүктеме салғанын айтты. Карр 2005 жылы күтпеген жерден отставкаға кетті, оның орнына наурыз айында 2007 жылғы сайлауда қайта сайланған Моррис Иемма келді. Кейін желтоқсан айында 2009 жылы Рис орнына Кристина Кенелли келді, ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің бірінші әйел премьер-министрі болды. Кенелли үкіметі 2011 жылғы сайлауда жеңілді, ал Барри О'Фаррелл 28 наурызда премьер-министр болды. 2014 жылдың 17 сәуірінде О'Фаррелл ICAC тергеуін шараптың бір бөтелкесін сыйлық ретінде алған фактіні жасырғаны үшін премьер-министр лауазымынан кетті. Либералдық партия содан кейін қазынашы Майк Бэрдті партия басшысы және премьер-министр етіп сайлады. Бэрд 2017 жылдың 23 қаңтарында премьер-министр лауазымынан кетті, оның орнына Глэдис Бережиклян тағайындалды. 2019 жылдың 23 наурызында Бережиклян коалицияны үшінші мерзімге басқарды. Ол жаңбырлы өрт және COVID-19 пандемиясын басқаруда жоғары жеке мақұлдау рейтингтерін сақтады. Алайда, Бережиклян 2012 және 2018 жылдар аралығындағы әрекеттеріне қатысты ICAC тергеуін бастағаннан кейін 2021 жылдың 5 қазанында отставкаға кетті. Оның орнына Доминик Перроттет тағайындалды.

The Labor government introduced two weeks of annual paid leave for most NSW workers in 1944, and the 40 hour working week was implemented by 1947. The post war economic boom brought near full employment and rising living standards, and the government engaged in large spending programs on housing, dams, electricity generation and other infrastructure. In 1954 the government announced a plan for the construction of an opera house on Bennelong Point. The design competition was won by Jørn Utzon. Controversy over the cost of the Sydney Opera House and construction delays became a political issue and was a factor in the eventual defeat of Labor in 1965 by the conservative Liberal Party and Country Party coalition led by Robert Askin. The Askin government promoted private development, law and order issues and greater state support for non government schools. However, Askin, a former bookmaker, became increasingly associated with illegal bookmaking, gambling and police corruption. In the late 1960s, a secessionist movement in the New England region of the state led to a 1967 referendum on the issue which was narrowly defeated. The new state would have consisted of much of northern NSW including Newcastle. Askin's resignation in 1975 was followed by a number of short lived premierships by Liberal Party leaders. When a general election came in 1976, the ALP under Neville Wran came to power. Wran was able to transform this narrow one seat victory into landslide wins (known as Wranslides) in 1978 and 1981. After winning a comfortable though reduced majority in 1984, Wran resigned as premier and left parliament. His replacement Barrie Unsworth struggled to emerge from Wran's shadow and lost a 1988 election against a resurgent Liberal Party led by Nick Greiner. The Greiner government embarked on an efficiency program involving public sector cost cutting, the corporatisation of government agencies and the privatisation of some government services. An Independent Commission Against Corruption (ICAC) was created. Greiner called a snap election in 1991 which the Liberals were expected to win. However the ALP polled extremely well and the Liberals lost their majority and needed the support of independents to retain power. In 1992, Greiner was investigated by ICAC for possible corruption over the offer of a public service position to a former Liberal MP. Greiner resigned but was later cleared of corruption. His replacement as Liberal leader and Premier was John Fahey, whose government narrowly lost the 1995 election to the ALP under Bob Carr, who was to become the longest serving premier of the state. The Carr government (1995–2005) largely continued its predecessors' focus on the efficient delivery of government services such as health, education, transport and electricity. There was an increasing emphasis on public private partnerships to deliver infrastructure such as freeways, tunnels and rail links. The Carr government gained popularity for its successful organisation of international events, especially the 2000 Sydney Olympics, but Carr himself was critical of the federal government over its high immigration intake, arguing that a disproportionate number of new migrants were settling in Sydney, putting undue pressure on state infrastructure. Carr unexpectedly resigned from office in 2005 and was replaced by Morris Iemma, who remained premier after being re elected in the March 2007 state election, until he was replaced by Nathan Rees in September 2008. Rees was subsequently replaced by Kristina Keneally in December 2009, who became the first female premier of New South Wales. Keneally's government was defeated at the 2011 state election and Barry O'Farrell became Premier on 28 March. On 17 April 2014 O'Farrell stood down as Premier after misleading an ICAC investigation concerning a gift of a bottle of wine. The Liberal Party then elected Treasurer Mike Baird as party leader and Premier. Baird resigned as Premier on 23 January 2017, and was replaced by Gladys Berejiklian. On 23 March 2019, Berejiklian led the Coalition to a third term in office. She maintained high personal approval ratings for her management of a bushfire crisis and the COVID 19 pandemic. However, Berejiklian resigned as premier on 5 October 2021, following the opening of an ICAC investigation into her actions between 2012 and 2018. She was replaced by Dominic Perrottet.

География

Жаңа Оңтүстік Уэльс солтүстігінде Квинслендпен, батысында Оңтүстік Австралиямен, оңтүстігінде Викториямен, шығысында Коралл және Тасман теңіздерімен шектеседі. Австралия астаналық аумағы мен Джервис шығанағы аумағы бөлек басқарылатын, толығымен Жаңа Оңтүстік Уэльспен шектесетін бірлік құрайды. Штат географиялық тұрғыдан төрт аймаққа бөлінеді. Жаңа Оңтүстік Уэльстің үш ірі қаласы – Сидней, Ньюкасл және Вуллонгонг, Квинсленд шекарасына жақын субтропикалық аймақтарға дейін созылған, оңтүстік жағалаудағы салқын қоңыржай аймақтардағы тар жағалау жолағының ортасында орналасқан. Оңтүстік жағалаудағы Гулага ұлттық паркі штаттың ең оңтүстік субтропикалық жаңбырлы орман зонасына ие. Иллаварра аймағы Волонгонг қаласының төңірегінде орналасқан, оңтүстігінде Шоалхейвен, Еврободалла және Сапфир жағалауы жатыр. Орталық жағалау Сидней мен Ньюкасл арасында, ал Орта Солтүстік жағалау және Солтүстік өзендер аймақтары солтүстікке қарай Квинсленд шекарасына дейін созылады. Туризм Коффс-Харбор, Лисмор, Ноура және Порт-Маккуари сияқты жағалау қалаларының экономикасы үшін маңызды, бірақ аймақ сонымен қатар теңіз өнімдерін, сиыр етін, сүт өнімдерін, жемістерді, қант құрабын және ағаш өнімдерін де өндіреді. Ұлы бөлгіш жотасы оңтүстіктегі Викториядан басталып, Жаңа Оңтүстік Уэльс арқылы Квинслендке дейін, тар жағалау жазығына параллель созылады. Бұл аймаққа Қарлы таулар, Солтүстік, Орталық және Оңтүстік үстірттер, Оңтүстік жоталар және Оңтүстік-Батыс беткейлер кіреді. Өте тік болмаса да, жотаның көптеген шыңдары теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі, ең биігі – Косьюшко тауы. Австралияда шаңғы спорты осы аймақта, Киандрада 1861 жыл шамасында басталған. Қысқы шаңғы маусымы Қарлы таулардың туристік индустриясын қолдайды. Ауыл шаруашылығы, әсіресе жүн өндірісі, жоталардың барлық аймақтарында маңызды. Ірі орталықтарға Армидейл, Батерст, Боурал, Гулберн, Инверл, Оранж, Квинбейан және Тамворт жатады. Жаңа Оңтүстік Уэльсте көптеген орман бар, онда Red Gum Eucalyptus және Crow Ash (Flindersia australis) сияқты ағаш түрлері өседі. Орман төсегінде әртүрлі бұталар мен саңырауқұлақтар кездеседі. Көп тараған саңырауқұлақтың бірі – Witch's Butter (Tremella mesenterica). Батыс беткейлер мен жазықтар штаттың ауданының үлкен бөлігін құрайды және жағалауға жақын аймақтарға қарағанда халық тығыздығы төмен. Ауыл шаруашылығы батыс беткейлердің экономикасы үшін орталық болып табылады, әсіресе Риверина аймағы және штаттың оңтүстік-батысындағы Муррумбидж суару аймағы. Албери, Дуббо, Гриффит және Вагга Вагга сияқты аймақтық қалалар, сондай-ақ Дениликин, Литон және Паркс сияқты қалалар негізінен осы ауыл шаруашылығы аймақтарын қамтамасыз ету үшін құрылған. Батыс беткейлер баяу төмендеп, штаттың үштен екі бөлігін құрайтын батыс жазықтарына ұласады, олар көбінесе құрғақ немесе жартылай құрғақ. Брокен Хилл кен қаласы осы аймақтың ең ірі орталығы болып табылады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің орталығының орны ретінде Тоттенхэмнің батысы-солтүстік-батысындағы нүкте қарастырылады.

New South Wales is bordered on the north by Queensland, on the west by South Australia, on the south by Victoria and on the east by the Coral and Tasman Seas. The Australian Capital Territory and the Jervis Bay Territory form a separately administered entity that is bordered entirely by New South Wales. The state can be divided geographically into four areas. New South Wales's three largest cities, Sydney, Newcastle and Wollongong, lie near the centre of a narrow coastal strip extending from cool temperate areas on the far south coast to subtropical areas near the Queensland border. Gulaga National Park in the South Coast features the southernmost subtropical rainforest in the state. The Illawarra region is centred on the city of Wollongong, with the Shoalhaven, Eurobodalla and the Sapphire Coast to the south. The Central Coast lies between Sydney and Newcastle, with the Mid North Coast and Northern Rivers regions reaching northwards to the Queensland border. Tourism is important to the economies of coastal towns such as Coffs Harbour, Lismore, Nowra and Port Macquarie, but the region also produces seafood, beef, dairy, fruit, sugar cane and timber. The Great Dividing Range extends from Victoria in the south through New South Wales to Queensland, parallel to the narrow coastal plain. This area includes the Snowy Mountains, the Northern, Central and Southern Tablelands, the Southern Highlands and the South West Slopes. Whilst not particularly steep, many peaks of the range rise above , with the highest Mount Kosciuszko at Skiing in Australia began in this region at Kiandra around 1861. The relatively short ski season underwrites the tourist industry in the Snowy Mountains. Agriculture, particularly the wool industry, is important throughout the highlands. Major centres include Armidale, Bathurst, Bowral, Goulburn, Inverell, Orange, Queanbeyan and Tamworth. There are numerous forests in New South Wales, with such tree species as Red Gum Eucalyptus and Crow Ash (Flindersia australis), being represented. Forest floors have a diverse set of understory shrubs and fungi. One of the widespread fungi is Witch's Butter (Tremella mesenterica). The western slopes and plains fill a significant portion of the state's area and have a much sparser population than areas nearer the coast. Agriculture is central to the economy of the western slopes, particularly the Riverina region and Murrumbidgee Irrigation Area in the state's south west. Regional cities such as Albury, Dubbo, Griffith and Wagga Wagga and towns such as Deniliquin, Leeton and Parkes exist primarily to service these agricultural regions. The western slopes descend slowly to the western plains that comprise almost two thirds of the state and are largely arid or semi arid. The mining town of Broken Hill is the largest centre in this area. One possible definition of the centre for New South Wales is located west north west of Tottenham.

Климат

Мемлекеттің жартысынан көбі құрғақ және жартылай құрғақ климатқа ие, мұнда жауын-шашынның орташа мөлшері осы климаттық аймақтың көп бөлігінде бір жыл ішінде бастап бір жылға дейін құрайды. Жазғы температура өте ыстық, ал қысқы түндер осы аймақта суық болуы мүмкін. Жаңбыр мөлшері штаттың әр жерінде әртүрлі. Солтүстік-батыс аймақта жаңбырдың ең аз мөлшері түседі, ал шығыста жаңбырдың орташа мөлшері түседі. Жағалаудағы жазық, шығыс жағалаудағы климат оңтүстіктегі мұхиттықтан штаттың солтүстік жартысындағы ылғалды субтропиктікке дейін, Волонгонгтан жоғары. Жауын-шашын мөлшері осы аймақта ең жоғары; дегенмен, ол әлі де шамамен ең ылғалды аймақтардағыдай, мысалы, Дорригодағыдай жоғары. Мемлекеттің оңтүстігінде, Ұлы бөлгіш жотасының батыс жағында, қыста ең көп жауын-шашын түседі, себебі оңтүстік Австралияда қозғалатын суық майдандар, ал солтүстікте, Лисмордың айналасында жазда жаңбыр ең көп жауады, тропикалық жүйелер және кейде тіпті циклон болады. Тау жотасы Оңтүстік мұхитінен келетін ылғалды, батыс суық майдандарды бөгеп, солтүстік жағында жалпы таза жағдайды қамтамасыз етеді. Мемлекеттің оңтүстік жартысындағы климат әдетте жазғы ыстыққа дейін жылы, ал қысқы салқын. Маусымдар штаттың оңтүстік жартысында көбірек анықталған, әсіресе адам оңтүстік-батыс беткейлерге, Орталық батысқа және Риверина аймағына қарай ішкі аймаққа қарай қозғалғанда. Штаттың солтүстік-шығыс аймағындағы климат, яғни Квинслендпен шекаралас Солтүстік жағалауда, жазғысын ыстық және ылғалды, ал қысы жылы болады. Солтүстік жағалауда орналасқан Солтүстік тақталар, Ұлы бөлгіш жотасында жоғары биіктікке ие болғандықтан, жаз айлары салыстырмалы түрде жұмсақ және қыстары суық. Ұлы бөлгіш жотасының шыңдары теңіз деңгейінен бастап жоғарыдан жоғарыға дейін. Қыста ауа температурасы суық, жиі қату және қар жаууы мүмкін, ал жазда биіктіктен қатты ыстық болмайды. Литгоу аймақтық Оранж, Кума, Оберон және Армидейл қалалары сияқты аймаққа тән климатқа ие. Мұндай жерлер субтропикалық биік жерлер (Cwb) түріне жатады. Бұл аймақта жауын-шашын орташа, қар жауудан бастап, тау жиектерінің биік бөліктерінде жиі кездеседі, кейде Квинсленд шекарасына дейін солтүстікке дейін болады. Қарлы таулардың ең биік шыңдарында климат субполярлық мұхиттық, ал биік шыңдарда тіпті альпілік, өте суық температура және қатты қар болуы мүмкін. Ұлы бөлгіш жотасында орналасқан Көк таулар, Оңтүстік тақталар және Орталық тақталар, қарлы таулар сияқты қатал болмаса да, жайдан жылыға дейін және суық қыстарға ие.

A little more than half of the state has an arid to semi arid climate, where the rainfall averages from a year throughout most of this climate zone. Summer temperatures can be very hot, while winter nights can be quite cold in this region. Rainfall varies throughout the state. The far north west receives the least, less than annually, while the east receives between of rain. The climate along the flat, coastal plain east of the range varies from oceanic in the south to humid subtropical in the northern half of the state, right above Wollongong. Rainfall is highest in this area; however, it still varies from around to as high as in the wettest areas, for example Dorrigo. In the state's south, on the westward side of the Great Dividing Range, rainfall is heaviest in winter due to cold fronts which move across southern Australia, while in the north, around Lismore, rain is heaviest in summer from tropical systems and occasionally even cyclones. the mountain range block the moist, westerly cold fronts that arrive from the Southern Ocean, whereby providing generally clear conditions on the leeward side. The climate in the southern half of the state is generally warm to hot in summer and cool in the winter. The seasons are more defined in the southern half of the state, especially as one moves inland towards South West Slopes, Central West and the Riverina region. The climate in the northeast region of the state, or the North Coast, bordering Queensland, is hot and humid in the summer and mild in winter. The Northern Tablelands, which are also on the North coast, have relatively mild summers and cold winters, due to their high elevation on the Great Dividing Range. Peaks along the Great Dividing Range vary from to over above sea level. Temperatures can be cool to cold in winter with frequent frosts and snowfall, and are rarely hot in summer due to the elevation. Lithgow has a climate typical of the range, as do the regional cities of Orange, Cooma, Oberon and Armidale. Such places fall within the subtropical highland (Cwb) variety. Rainfall is moderate in this area, ranging from
Snowfall is common in the higher parts of the range, sometimes occurring as far north as the Queensland border. On the highest peaks of the Snowy Mountains, the climate can be subpolar oceanic and even alpine on the higher peaks with very cold temperatures and heavy snow. The Blue Mountains, Southern Tablelands and Central Tablelands, which are situated on the Great Dividing Range, have mild to warm summers and cold winters, although not as severe as those in the Snowy Mountains.

Демография

2021 жылдың желтоқсан айының соңында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының халық саны 8,095,430 адамды құрады, бұл еліздің жалпы халықтың шамамен 31,42 пайызын білдіреді.

Қалалар мен қалалар

+Халық саны Статистикалық Аймақ деңгейі 4 және 3 NSW рейтингі Статистикалық Аймақ деңгейі 2 Халық саны (2014 жылдың 30 маусымы) 10 жылдық өсім көрсеткіші Халық тығыздығы (адам/км2) 1 Үлкен Сидней 4,940,628 15.7 397.4 2 және Лейк Маккуари 368,131 9.0 423.1 3 Иллаварра 296,845 9.3 192.9 4 Хантер аймағы, Ньюкаслдан басқа 264,087 16.2 12.3 5 Ричмонд Твид 242,116 8.9 23.6 6 Астаналық аймақ 220,944 10.9 4.3 7 Орталық Солтүстік жағалау 212,787 9.2 11.3 8 Орталық Батыс 209,850 7.9 3.0 9 Жаңа Англия және Солтүстік-Батыс 186,262 5.3 1.9 10 Риверина 158,144 4.7 2.8 11 Оңтүстік Таулы аймақ және Шоалхейвен 146,388 10.4 21.8 12 Коффс Харбор Графтон 136,418 7.6 10.3 13 Алдыңғы Батыс және Орана 119,742 0.3 0.4 14 Мюррей 116,130 4.0 1.2 Жаңа Оңтүстік Уэльс 7,518,472 10.4 13.0

+Халық саны Маңызды қалалық аймақтар бойынша NSW рейтингі Маңызды қалалық аймақ Халық саны (2018/2021 жылдың 30 маусымы/халық санауы) Австралия рейтингі 10 жылдық өсім көрсеткіші 1 Сидней 4,835,206 1 19.3–Голд Кост – Твид Хедс654,0736– 2 – 505,489 7 11.3 3 Госфорд (Орталық жағалау) 338,567 9 19.5 4 Уолонгонг 312,167 11 11.2 – Албури – Уодонга 97,274 20 14.9 5 Коффс Харбор 71,822 25 11.8 6 Вагга Вагга 67,609 28 6.77Албури56,0933014.9 8 Порт Маккуари 47,973 33 15.6 9 Тамворт 42,872 34 10.9 10 Оранж 40,493 36 12.9 11 Боврал – Миттагонг 39,887 37 13.5 12 Даббо 38,392 39 12.2 13 Новра – Бомадери 37,420 42 14 14 Батерст 33,801 43 15.0 15 Лизмор 28,720 49 −0.9 16 Нельсон Бэй 28,051 50 13.217Твид Хедс– Твид Хедс Оңтүстік 18 Тари 26,448 55 2.3 19 Баллина 26,381 55 10.1 20 – 25,309 57 15.1 21 Армидейл 24,504 58 7.0 22 Гулбурн 23,835 59 12 23 – 21,159 65 7.3 24 Гриффит 20,251 66 11.5 25 – 19,251 68 19.1 26 Графтон 19,078 69 3.5 27 Кэмден Хейвен 17,835 73 12.4 28 Броукен Хилл 17,734 74 −9.5 29 Батеманс Бэй 16,485 78 4.4 30 Синглтон 16,346 79 −0.6 31 Улладулла 16,213 81 11.8 32 Кемпси 15,309 84 5.8 33 Литгоу 12,973 93 4.8 34 Мадж 12,410 95 21.5 35 Масвеллбрук 12,364 96 5.0 36 Паркс 11,224 98 2.1 Жаңа Оңтүстік Уэльс 7,480,228 17.6

Түп ата-бабалары мен көші-қон

+ Туған елі (2021) Бұл кестеде тек ең көп кездесетін 12 туған жер ғана көрсетілген. Туған жері Австралия Статистика бюросының деректеріне сәйкес, Англия, Шотландия, Қытай және Гонконг пен Макаоның арнайы әкімшілік аймақтары бөлек тізімделген. Австралия халқы Норфолк аралы және басқа Австралияның сыртқы территорияларын қамтымайды. 5,277,497 Қытай 247,595 Англия 231,385 Үндістан 208,962 Жаңа Зеландия 118,527 Филиппин 106,930 Вьетнам 97,995 Непал 64,946 Ливан 63,293 Ирак 55,353 Оңтүстік Корея 53,046 Оңтүстік Африка 42,347

Ең көп аталатын тегілдер: (Сауалға жауап бермегендердің немесе түсініксіз жауап бергендердің үлесі ескерілген) Ирландтық (9,1%) Шотландтық (7,7%) Қытайлық (7,2%) Итальяндық (3,7%) Үнділік (3,2%) Жергілікті (3,0%) Австралияның аборигендері немесе Торрес бұғазы аралдарының тегі бар деп есептейтіндерді қамтиды. Жергілікті тұрғындарды анықтау Австралия халық санағындағы тегіл сұрағынан бөлек, ал өзін абориген немесе Торрес бұғазы аралдарының тұрғыны деп танытқан адамдар кез келген тегін көрсетуі мүмкін. Неміс (3,0%) Ливандық (2,2%) Филиппиндік (1,9%) Грек (1,8%) Вьетнамдық (1,5%) Голландтық (1,1%) Мальталық (1,0%)

Жаңа Оңтүстік Уэльсте 2,794,666 адам шетелде туған, бұл халықтың 34,6% құрайды. Халықтың 43,7% ғана ата-анасының екеуі де Австралияда туған. Адамдардың 6,0% ата-анасының қайда туғанын көрсетпеген. Қазіргі губернатор – Маргарет Бизли. Губернатор парламенттік саяси партияның көпшілік дауысқа ие болатын басшысын премьер-министр етіп тағайындайды. Премьер-министр жауапты немесе Вестминстер үкіметі қағидалары бойынша екі палатаның басқа мүшелерін Министрлікке тағайындауды ұсынады. Вестминстер жүйелеріндегідей, Жаңа Оңтүстік Уэльсте үкіметті парламенттен құру үшін конституциялық талап жоқ – тек конвенция ғана бар. 2023 жылдың шілде айының басындағы премьер-министр – Еңбек партиясының Крис Минс.

Конституция

Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің нысаны 1856 жылдан бастап, қазіргі кезде 1902 жылғы Конституция Заңында (ЖОУ) белгіленген. 1901 жылдан бері Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралия Ұлттық Одағының штаты болып табылады, ал Австралия Конституциясы Одақпен арақатынасын реттейді. 2006 жылы Конституцияға өзгеріс енгізу туралы 2006 жылғы №6 Заң қабылданды, ол ЖОУ Конституциясы туралы 1902 жылғы Заңға өзгеріс енгізу мақсатында, Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентінің мүшелері мен министрлері Елизавета II-ге және оның мұрагерлеріне адалдық ант берудің орнына, Австралияға және Жаңа Оңтүстік Уэльс халқына адалдық ант беруді міндетті ету үшін, сондай-ақ Атқару кеңесінің мүшелерінің қабылдаған антын қайта қарау үшін жасалды. Адалдық Ант Заңына 2006 жылдың 3 сәуірінде ресми түрде қол қойылды. 2012 жылдың маусым айында патшайымға адалдық ант беру мүмкіндігі қайта жаңартылды. Австралия Конституциясына сәйкес, Жаңа Оңтүстік Уэльс белгілі бір заң шығару және сот билігін Одаққа өткізді, бірақ қалған барлық салаларда тәуелсіздігін сақтап қалды. Жаңа Оңтүстік Уэльс Конституциясында былай делінген: «Заң шығарушы орган, Австралия Ұлттық Одағы Конституциялық Актісінің ережелеріне бағынып, Жаңа Оңтүстік Уэльстің тыныштығы, игілігі және жақсы басқаруы үшін барлық жағдайларда заңдар шығаруға құқылы».

Парламент

Жаңа Оңтүстік Уэльстің алғашқы жауапты өзін-өзі басқаруы 1856 жылдың 6 маусымында құрылды. Губернатор сэр Уильям Денисон Сэр Стюарт Александр Дональдсонды бірінші отаршыл хатшысы етіп тағайындады, ол сол кезде Премьер-министр де болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламенті Мемлекеттік билік және екі палатадан тұрады: Заң шығарушы жиналыс (төменгі палата) және Заң шығарушы кеңес (жоғарғы палата). Сайлаулар төрт жыл сайын наурыз айының төртінші сенбісі күні өткізіледі, соңғысы 2019 жылдың 23 наурызында болды. Әр сайлауда Заң шығарушы жиналысқа 93 сайлау округінен бірден өкіл сайланады, ал Заң шығарушы кеңестің 42 мүшесінің жартысы бүкіл штат бойынша сайлаушылармен сайланады.

Жергілікті билік

Жаңа Оңтүстік Уэльс 128 жергілікті басқару аймағына бөлінген. Сонымен қатар, сирек қоныстанған Алыс Батыста жергілікті басқару аймағына кірмейтін, құрамына кірмейтін Алыс Батыс аймағы және Лорд Хоу аралы бар, ол да құрамына кірмейді, бірақ Лорд Хоу аралы кеңесімен өздігінен басқарылады.

Тез жәрдем қызметі

Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты Жаңа Оңтүстік Уэльс полиция күштерімен қамтамасыз етіледі, ол заңмен құрылған мемлекеттік орган. 1862 жылы құрылған Жаңа Оңтүстік Уэльс полиция күштері Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының барлық аймақтарында жеңіл және ауыр қылмыстарды тергейді. Штатта екі өрт сөндіру қызметі бар: штаттың көп бөлігіне жауапты ерікті Жаңа Оңтүстік Уэльс ауылдық өрт сөндіру қызметі және қалалық аймақтарды қорғауға жауапты мемлекеттік агенттік – Өрт сөндіру және құтқару NSW. Қала маңындағы жерлердің кеңеюіне байланысты олардың қызметтерінің арасында белгілі бір үйлесімділік бар. Жедел жәрдем қызметтерін Жаңа Оңтүстік Уэльс жедел жәрдем қызметі көрсетеді. Құтқару жұмыстары (яғни тік құламадан құтқару, жол-көлік оқиғалары, тұтқындалғандарды босату) барлық төтенше жағдайлар қызметтерінің бірлескен күш-жігерімен жүзеге асырылады, оған Жедел жәрдем құтқарушылары, Полиция құтқару отряды және Өрт сөндіру-құтқару бөлімшелері қатысады. Ерікті құтқару ұйымдарына Жаңа Оңтүстік Уэльс теңіз құтқару қызметі, Мемлекеттік төтенше жағдайлар қызметі (SES), NSW Surf Life Saving және Ерікті құтқарушылар қауымдастығы (VRA) кіреді.

Бастапқы және екіншілік

Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының мектеп жүйесі балабақшадан 12-сыныпқа дейінгі білім беру жүйесін қамтиды, онда бастауыш білім беру 6-сыныпқа дейін, ал орта білім беру 7-ден 12-сыныпқа дейін жүзеге асырылады. Мектепке бару 6 жасқа дейін басталып, 17 жасқа дейін міндетті болып табылады (егер 10-сынып ертерек аяқталмаса). 1990 мен 2010 жылдар аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында білім алу 15 жасқа дейін міндетті болды. Бастауыш және орта мектептерге мемлекеттік және мемлекеттік емес мектептер кіреді. Мемлекеттік мектептер жалпы білім беретін және іріктеу арқылы қабылдайтын мектептер болып бөлінеді. Мемлекеттік емес мектептерге католик мектептері, басқа діни мектептер және діни емес тәуелсіз мектептер кіреді. Әдетте, бастауыш мектеп балабақша деңгейінен бастап 6-сыныпқа дейін білім береді. Орта мектеп, көбінесе "орта мектеп" деп аталады, 7-ден 12-сыныпқа дейін білім береді. Орта білім беру колледждері – 11- және 12-сыныптарға ғана арналған орта мектептер. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Білім беру стандарттары басқармасы бастауыш және орта білім берудің 13 жылын алты кезеңге бөледі, 1-кезеңнен (балабақша) бастап 6-кезеңмен (11- және 12-сыныптар) аяқтайды.

Мектептегі жетістіктер

Мектептегі үлгерім туралы тізім (RoSA) – NSW Білім беру сапасын бақылау органы кем дегенде 10-шы сыныпты бітірген, бірақ Жоғары мектеп аттестатын аяқтамай мектептен шыққан оқушыларға беріледі. RoSA 2012 жылы бұрынғы Мектеп аттестатының орнына енгізілді.

Жоғары оқу орнының аттестаты

Жоғары мектеп аттестаты (HSC) – Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы 12-ші сыныпты аяқтаудың стандартты құжаты. HSC Австралиядағы ең көп таралған жоғары мектеп аттестаты болып табылады, 2022 жылы 75 493 студент бір немесе бірнеше HSC курстарын оқыды. Көптеген студенттер жұмысқа орналасуға немесе университетке немесе TAFE-ге оқуға түсу алдында HSC-ні аяқтайды (дегенмен HSC-ні TAFE-де де аяқтауға болады). Студенттің Австралия жоғары білім беруге қабылдау рейтингін (бұрынғы Университеттерге қабылдау индексі) алуы үшін HSC-ні аяқтауы міндетті, бұл рейтинг студенттің HSC-ні аяқтаған басқа студенттермен салыстырғандағы орнын анықтайды.

Үшінші деңгейлі

Он бір университет негізінен Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында жұмыс істейді. Сидней қаласында 1850 жылы құрылған Австралияның алғашқы университеті – Сидней университеті орналасқан. Басқа университеттерге Жаңа Оңтүстік Уэльс университеті, Маккуарри университеті, Сидней технологиялық университеті және Батыс Сидней университеті кіреді. Австралия католик университетінің жеті кампусының үшеуі Сиднейде орналасқан, ал жеке Нотр-Дам Австралия университеті де қалада қосымша кампусты басқарады. Сиднейден тыс жерлердегі жетекші университеттер – Ньюкасл университеті мен Вуллонгонг университеті. Армидейл қаласында Нью-Англия университеті мен Чарльз Стюрт университеті орналасқан. Оңтүстік Крест университетінің кампустары штаттың солтүстік жағалауындағы қалаларға тарап орналасқан. Мемлекеттік университеттер штаттық мемлекеттік мекемелер болып табылады, бірақ оларды көбінесе федералдық үкімет реттейді, сондай-ақ олардың мемлекеттік қаржыландыруын басқарады. Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарының университеттеріне түсу ісі Австралия астанасының аумағындағы университеттермен бірге Университеттерге қабылдау орталығы арқылы жүзеге асырылады. Кәсіптік білім беру, негізінен, жоғары деңгейдегі дипломдарға дейін штаттық техникалық және қосымша білім беру институттары (TAFE) арқылы ұсынылады. Бұл институттар штаттың 138 кампусында оқу курстарын өткізеді.

Экономика

Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралиядағы ең ірі мемлекеттік экономика болып табылады, қызмет көрсету саласы мемлекеттің экономикалық белсенділігінің шамамен 80% және жұмыспен қамтудың 90% құрайды. Бизнес қызметтері, оның ішінде қаржылық қызметтер, кәсіби, ғылыми және техникалық қызметтер, жылжымайтын мүлік қызметтері, ақпараттық медиа және телекоммуникациялар мемлекеттік экономиканың үштен бір бөлігіне жуық үлесін қосады. Басты экспорттық тауарларға көмір, мыс, сиыр еті және алюминий жатады. Соңғы жылдары білім беру, туризм, қаржы және бизнес қызметтерін экспорттау қарқынды өсті. 2020-2021 жылдары құрылыс Жаңа Оңтүстік Уэльс экономикасының 8% құрады, ал өндіріс 6%, кен өндіру 2%, ал ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы 2% төмен болды. Көмір және оған байланысты өнімдер мемлекеттің ең ірі экспорттық тауары болып табылады. Оның мемлекеттік экономикаға құны 5 миллиард австралиялық доллардан асып, NSW-тен шығарылатын барлық тауарлар экспортының шамамен 19% құрайды. Туризм Жаңа Оңтүстік Уэльс экономикасына 18,1 миллиард доллардан астам кіріс әкеледі және жұмыс күшінің 3,1% жұмыспен қамтылған.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы Жаңа Оңтүстік Уэльс экономикасының 2%-дан сәл кемін құрайды. Бидай штат бойынша ең көп өсірілетін дақыл болып табылады, ол континенттің жиынтық өнімінің 39%-ын құрайды. Бидай өсіруге ең маңызды аймақтар – Орталық Батыс, Орана, Жаңа Англия, Солтүстік-Батыс және Риверина. Арпа, мақта және канола да маңызды кең аумақты дақылдар болып табылады. Мақтаның көп бөлігі Жаңа Англия, Орана, Солтүстік-Батыс және Қиыр Батыс аймақтарында өндіріледі. Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралияның жемістері мен жаңғақтарының шамамен 20%-ын және оның көкөністерінің 12%-ын құндылығы бойынша өндіреді. Жеміс-жидектер мен жаңғақтарды өндірудің негізгі аймақтары – Риверина, Кофс-Харбор – Графтон және Мюррей. Ірі қара мал, қой және шошқалар Жаңа Оңтүстік Уэльстің басым малдары болып табылады. Штатта елдің қойларының үштен бірінен астам, ірі қара мен шошқаларының бестен бірінен астам бар. Австралияның ең ірі және ең құнды таза тұқымды жылқы өсіру аймағы Хантер аңғарындағы Скон қаласының маңында орналасқан.

Көлік

Жаңа Оңтүстік Уэльс арқылы өту құрлықтағы көліктер үшін маңызды. Брисбеннен (Квинсленд) Пертке (Батыс Австралияға) немесе Мельбурнге (Викторияға) пойыз және автомобиль көлігі Жаңа Оңтүстік Уэльс арқылы өтуге тиіс.

Темір жолдар

Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы темір жолдардың көп бөлігі қазіргі уақытта мемлекеттік басқаруда. Кейбір желілер басқа штаттардан басталатын темір жолдардың тармақтары ретінде құрылған. Мысалы, Виктория штатының шекарасына жақын орналасқан Балранальд қаласы Викториядан Жаңа Оңтүстік Уэльс штабына келетін темір жол арқылы байланыстырылған. Тағы бір желі Аделаида қаласынан басталып, шекарадан өтіп, Брокен-Хилл қаласында тоқтаған. Темір жолдарды басқаруды Sydney Trains және NSW TrainLink жүзеге асырады, олар локомотивтер мен вагондарды күтіп ұстайды. Sydney Trains Сидней қаласының ішінде пойыздарды пайдаланады, ал NSW TrainLink Сиднейден тыс, қалааралық, аймақтық және штаттағы басқа қалаларға қатынайтын қызметтерді ұйымдастырады. Sydney Trains және NSW TrainLink екі компанияның да басты терминалы Сиднейдің Орталық станциясында орналасқан. NSW TrainLink аймақтық және қашықтығы ұзақ қызметтері Grafton, Casino, Brisbane, Melbourne және Dubbo қалаларына XPT пойыздарымен, сондай-ақ Canberra, Griffith, Broken Hill, Armidale және Moree қалаларына Xplorer пойыздарымен жүзеге асырылады. NSW TrainLink қалааралық пойыздары Blue Mountains Line, Central Coast & Newcastle Line, South Coast Line, Southern Highlands Line және Hunter Line бағыттарында жүреді.

Паромдар

Transdev Sydney Ferries компаниясы Сидней порты мен Парамата өзені ішінде Сидней паромдарын пайдаланады, ал Newcastle Transport компаниясы Ньюкасл аймағында паром қызметтерін ұсынады. Қалған барлық паром қызметтері жекеменшік операторларға тиесілі. Spirit of Tasmania компаниясы бұрын Сидней мен Тасманияның Девонпорт қалалары арасында коммерциялық паром қызметін іске асырған, бірақ 2006 жылы тоқтатылды. Мюррей және Дарлинг өзендері арқылы Оңтүстік Австралия, Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс арасында жеке қайықтар жүргізілген, алайда қазір олар тек кездейсоқ туристік дөңгелекті қайықтар ретінде ғана сақталған.

Ұлттық парктер

Жаңа Оңтүстік Уэльсте 780-нен астам ұлттық парктер мен қорықтар бар, олар штаттың 8%-дан астамын құрайды. Бұл паркте саяхаттаушыларды жаңбырлы ормандар, сарқырамалар, қирақты бұталы жерлер, теңіздің керемет орындары және шөлді аймақтар күтіп тұр, соның ішінде Әлемдік мұраға енген жерлер де бар. Сиднейдің оңтүстік жағында орналасқан Корольдік ұлттық паркі 1879 жылдың 26 сәуірінде жарияланып, Австралиядағы алғашқы ұлттық парк атанды. 1955 жылға дейін жай ғана "Ұлттық парк" деп аталған бұл парк, АҚШ-тағы Йеллоустоун ұлттық паркінен кейін әлемдегі екінші ұлттық парк болып табылады. Косцюшко ұлттық паркі – Жаңа Оңтүстік Уэльстің альпілік аймағын қамтитын ең ірі парк. 1957 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы ұлттық парктері жүйесін құру мақсатында Ұлттық парктер қауымдастығы құрылды, нәтижесінде 1967 жылы Ұлттық парктер және жабайы табиғат қызметі құрылды. Бұл мемлекеттік мекеме Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы парктері мен қорықтары жүйесін дамытуға және күтіп ұстауға, сондай-ақ табиғи және мәдени мұраны сақтауға жауапты. Бұл паркте ерекше орта, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі қорғалады, мысалы, Wollemi Pine ағашы өсетін Wollemi ұлттық паркі және Жаңа Оңтүстік Уэльстің батысындағы Mutawintji ұлттық паркі сияқты Австралияның аборигендері үшін қасиетті саналатын аймақтар.

Мәдениет

Австралияның ең көп халқы бар штаты ретінде Жаңа Оңтүстік Уэльсте ұлт үшін маңызды бірқатар мәдени институттар орналасқан. Музыка саласында Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралияның ең ірі және ең белсенді Сидней симфониялық оркестріне үй ие. Австралияның ең үлкен опера компаниясы Opera Australia-ның бас кеңсесі Сиднейде орналасқан. Бұл екі ұйым да Сидней опера театрында тұрақты концерттер өткізеді. Басқа да маңызды музыкалық ұйымдардың қатарында Австралия камералық оркестрі бар. Сиднейде Австралия балетінің Сиднейдегі маусымы өтеді (балеттің бас кеңсесі Мельбурнда орналасқан). Сидней опера театрынан басқа, маңызды музыкалық өнер орталықтарына Сити Рицитал Холл және Сидней қалалық залы кіреді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте бірнеше ірі мұражайлар мен галереялар бар, олардың ішінде Австралия мұражайы, Powerhouse мұражайы, Сидней мұражайы, Жаңа Оңтүстік Уэльс көркемсурет галереясы және қазіргі заманғы өнер мұражайы бар. Сиднейде өнерді оқытумен айналысатын бес ұйым бар, олардың барлығы әлемдік деңгейде танымал студенттерді тәрбиеледі: Ұлттық өнер мектебі, Көркемөнер колледжі, Ұлттық драмалық өнер институты (NIDA), Австралия кино, теледидар және радио мектебі және Музыка консерваториясы (қазір Сидней университетінің құрамында). Жаңа Оңтүстік Уэльс көптеген австралиялық фильмдердің түсірілім алаңы және олардың түсірілу орны болып табылады, соның ішінде Брокен Хилл кен қаласының жанында түсірілген Mad Max 2 фильмі де бар. Штат халықаралық өндірістерді де тартты, мысалы, Mission: Impossible 2 фильмі түсірілген жер ретінде, сондай-ақ Матрица франшизасы, Ұлы Гэтсби және Unbroken фильмдерінде басқа орындардың орнына қолданылды. 20th Century Fox Сиднейде Fox Studios Australia студиясын басқарады. Screen NSW, штаттың кино индустриясын басқарады және Жаңа Оңтүстік Уэльс экономикасына жыл сайын шамамен 100 миллион доллар көмектеседі.