Кіріспе
Сидней тарихы – қазіргі Сиднейге айналған жердің халқының тарихы. Австралияның аборигендері Сидней аймағында кем дегенде 30 000 жылдан бері қоныстанған, Сидней аймағында аборигендердің тасқа қашалған суреттері мен мәдени ескерткіштері жиі кездеседі. Қазіргі Сидней тұрған жердің дәстүрлі иелері – Даруг, Дхаравал және Еора тайпалары. Қаланың қазіргі тарихы 1788 жылы британдық кемелердің бірінші флотының келуімен және Ұлыбританияның жазалау орындарынан тұратын колониясын құруымен басталды. 1788 жылдан 1900 жылға дейін Сидней Жаңа Оңтүстік Уэльс британдық колониясының астанасы болды. 1842 жылы Сидней қала болып жарияланды және жергілікті басқару құрылды. 1901 жылы Австралия колониялары бірігіп, Австралия Ұлттық Достастығын құрды, ал Сидней Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының астанасы болды. Бүгінде Сидней – Австралияның ең ірі қаласы және мәдениет пен қаржының маңызды халықаралық орталығы. Қала көптеген халықаралық шараларды қабылдады, соның ішінде 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын.
The history of Sydney is the story of the peoples of the land that has become modern Sydney. Aboriginal Australians have inhabited the Sydney region for at least 30,000 years, and Aboriginal engravings and cultural sites are common in the Sydney area. The traditional owners of the land on which modern Sydney stands are the Darug, Dharawal and Eora people. The modern history of the city began with the arrival of a First Fleet of British ships in 1788 and the foundation of a penal colony by Great Britain. From 1788 to 1900, Sydney was the capital of the British colony of New South Wales. The town of Sydney was declared a city in 1842, and a local government was established. In 1901, the Australian colonies federated to become the Commonwealth of Australia, and Sydney became the capital of the state of New South Wales. Sydney today is Australia's largest city and a major international centre of culture and finance. The city has played host to numerous international events, including the 2000 Summer Olympics.
Ауру және иеліктен шығару
Ал жерлестердің шамамен 60 мың жыл бойы салыстырмалы оқшау өмір сүргенінің нәтижесінде, олар көптеген жаңадан келген ауруларға төзімділік таныта алмады. 1789 жылғы сәуір айында шешек індеті Сидней аймағындағы аборигендердің жартысына жуығының өліміне себеп болды, ал отарлаушылардың арасында тек бір адамның қазасы тіркелді. Індеттің пайда болуы даулы мәселе; кейбір зерттеушілер оның алыс солтүстіктегі индонезиялық балықшылармен байланыс арқылы пайда болғанын және аборигендердің сауда жолдарымен тарағанын айтады, ал басқалары оның отарлаушылар тарапынан қасақана таратылғаны мүмкін деп санайды. 1790 жылғы қарашада Беннелонг Сидней руларының қырқынан аман қалғандардың тобын қонысқа әкелді, осылайша Сиднейде аборигендердің тұрақты болуын қамтамасыз етті.
Камберленд жазығындағы қақтығыс
Колония Сиднейдің солтүстік-батысында, Хоксбери өзені маңындағы Камберленд жазығының құнарлы жерлеріне тараған сайын, отарлаушылар мен Даруг халқы арасындағы қақтығыс күшейіп, 1794 жылдан 1810 жылға дейін шыңына жетті. Пемулвуй бастаған, кейін оның ұлы Тедбери басқарған Даруг тайпалары егіндерді өртеп, малдарды өлтіріп, отарлаушылардың үйлері мен дүкендеріне шабуыл жасады. Отарлау шекарасы кеңейген сайын осы қарсылық үлгісі қайталап орын алды. 1795 жылы Хоксбериде әскери гарнизон орналастырылды. 1794 жылдан 1800 жылға дейін 26 отарлаушы және 200-ге дейін Даруг қаза тапты. 1814-1816 жылдары Сиднейдің оңтүстік-батысындағы Непе аймағындағы Даравал жеріне колонияның кеңеюімен қақтығыс қайтадан жанданды. Бірнеше отарлаушының қазасына байланысты губернатор Маккуори Даравал жеріне үш әскери бөлім жіберді, бұл 1816 жылдың сәуір айында кем дегенде 14 аборигеннің қаза болған Аппин қырғынымен аяқталды.
Сидней қаласы
1792 жылдың желтоқсан айында Филипп кеткеннен кейін колонияның әскери шенеуніктерi жер сатып алуға және кемелермен келген тауарларды импорттауға кірісті. Бұрынғы сотталғандар да саудамен айналысып, шағын кәсіпорындар ашты. Әскерлер мен бұрынғы сотталғандар ресми рұқсат алумен немесе онсыз Корольдік жерлерiне үй салды, бұл жер қазір Сидней қаласы деп белгілі болды. 1804 жылы ирландтық сотталғандар шамамен 300 көтерілісшіні басқарып, Сиднейге шабуыл жасауға, кемеге қол жетуге және бостандыққа қашуға тырысты. Жақсы қаруланбаған және олардың жетекшісі Филип Каннингхэм тұтқындалғандықтан, көтерілісшілердің басым бөлігі Роуз-Хиллде 100-ге жуық әскер мен еріктілермен жеңіліске ұшырады. Көтеріліс кезінде және одан кейінгі жазалауларда кем дегенде 39 сотталған қаза тапты. Губернатор Уильям Блай (1806-1808) қаладағы сауда-саттыққа шектеулер қойды және Корольдік жерлерiне салынған ғимараттарды, соның ішінде бұрынғы және қазіргі әскери шенеуніктерге тиесілі ғимараттарды бұзуға бұйрық берді. Осыдан туған жанжал 1808 жылғы Ром көтерілісіне әкеп соқты, онда Блай Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусымен қызметтен алынды. Маккуори 1810 жылдан 1821 жылға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльстің соңғы автократиялық губернаторы болды және Сиднейдің әлеуметтік және экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды, оның нәтижесінде жазалау ошағынан еркін дамып келе жатқан қоғамға айналды. Ол банк, валюта және аурухана құрды. Сиднейдің көшелерін жоспарлау үшін жоспарлаушыны жалдады және жолдар, кемежайлар, шіркеулер мен қоғамдық ғимараттар салуға тапсырыс берді. Сидней мен Параматтаны байланыстыратын Параматта жолы 1811 жылы ашылды, ал Көк таулар арқылы өтетін жол 1815 жылы аяқталды, бұл Ұлы бөлгіш жотасының батысындағы орманды жайылымдарда кең ауқымды егіншілік пен мал өсіруге мүмкіндік берді. Маккуари саясатының маңызды бөлігі – эмансипистерге деген қарым-қатынасы болды, ол оларды колониядағы еркін қоныстанғандармен теңдестіріп қарау керектігін жариялады. Оппозицияға қарамастан, ол эмансипистерді маңызды мемлекеттік лауазымдарға тағайындады, соның ішінде Фрэнсис Гринвейді колониялық сәулетші, ал Уильям Редфернді судья етіп тағайындады. Лондон оның қоғамдық жұмыстарын тым қымбат деп бағалады, ал қоғам эмансипистерге деген оның қарым-қатынасынан наразылық білдірді. 1821 жылы Маккуари кеткеннен кейін ресми саясат Жаңа Оңтүстік Уэльске еркін британдық қоныстанғандардың көшіп келуін ынталандырды. Колонияға иммиграция 1826 жылы 900 еркін қоныстанғаннан 1836 жылы 29 000-ға дейін өсті, олардың көпшілігі Сиднейде қоныстанды. 1840 жылдарға қарай Сиднейде Танк ағынының батысында тұратын кедей және жұмысшы табының тұрғындары мен шығысында тұратын бай тұрғындар арасында географиялық айырмашылық байқалды.
Колониалды қала (1841-1900)
Жаңа Оңтүстік Уэльстің Заң шығарушы кеңесі 1842 жылы жартылай сайланатын органға айналды. Сидней қаласы сол жылы қала деп жарияланды және мүліктік ценз бойынша сайланған басқару кеңесі құрылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі теміржол, трамвай, жолдар, порттар, телеграф, мектептер және қалалық қызметтерге ауданды инвестициялар жасау арқылы өсуді ынталандырды. Сидней мен оның айналасындағы қалалардың халқы 1861 жылы 95 600 адамнан 1891 жылы 386 900 адамға дейін өсті. Қала өзінің көптеген ерекше белгілерін дамытты. Халықтың өсуі тар көшелерде қатарлап үйлер салынғаннан көрінді. Сидней университеті (1854–61), Австралия мұражайы (1858–66), қалалық әкімшілік ғимараты (1868–88) және Бас пошта ғимараты (1866–92) сияқты құмтастан салынған көптеген жаңа қоғамдық ғимараттар пайда болды. Әсем кофеханалар мен қонақүйлер салынды. Парктер мен бақтарға жакаранда және франгипани сияқты экзотикалық өсімдіктер енгізілді. Сиднейдің жағажайларында күндізгі уақытта жүзуге тыйым салынды, бірақ арнайы бөлінген мұхит суларында жүзу танымал болды. Құрғақшылық, қоғамдық жұмыстардың аяқталуы және қаржылық дағдарыс 1890 жылдардың көп бөлігінде Сиднейде экономикалық депрессияға алып келді. Осы уақытта Сиднейдегі Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Джордж Рид федерация процесіндегі маңызды тұлғаға айналды.
Саяси даму
1788 жылдан кейін Сиднейде құрылған алғашқы үкімет – тағайындалған губернатор басқаратын автократиялық жүйе болды. Дегенмен, ағылшын заңы қабылдау доктринасы негізінде Австралия колонияларына трансплантацияланды, сондықтан 1215 жылғы Магна Хартия мен 1689 жылғы Құқықтар туралы заңда белгіленген құқықтар мен процестер туралы түсініктерді колонистер Ұлыбританиядан әкелді. Өкілдік үкіметке деген агитация отарлар қоныстанғаннан кейін көп ұзамай басталды. Австралиядағы ең көне заң шығарушы орган, Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы кеңесі 1825 жылы Сиднейде Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторына кеңес беру үшін тағайындалған орган ретінде құрылды. 1829 жылы Macquarie Street's Rum ауруханасының солтүстік қанаты реквизицияланып, алғашқы Парламент үйін орналастыру үшін қайта жаңартылды, өйткені ол сол кезде Сиднейдегі ең үлкен ғимарат болды. Уильям Вентворт 1835 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльске демократиялық үкімет орнатуды талап ету үшін Австралия патриоттық қауымдастығын (Австралияның алғашқы саяси партиясы) құрды. Реформашы бас прокурор Джон Планкетт колониядағы басқаруға ағартушылық қағидаларды қолдануға тырысты, заң алдында теңдік орнатуды көздеді, сот төрешілерінің құқықтарын эмансиписттерге, содан кейін сотталғандарға, тағайындалған қызметшілерге және аборигендерге құқықтық қорғауды және англикан, католик, пресвитериан және кейіннен методистер арасындағы құқықтық теңдікті кеңейтті. 1838 жылы әйгілі гуманитарлық Кэролайн Чисхолм Сиднейге келді және көп ұзамай кедей әйел мигранттардың жағдайын жеңілдету үшін жұмысын бастады. Ол кемежайдағы әрбір иммигрант кемесін кездестіріп, иммигрант қыздарға жұмыс орындарын тауып, иммигрант әйелдер үйін құрды. Кейін ол кедейлікті жеңілдету және әйелдердің иммиграциясына және колониялардағы отбасылық қолдау үшін заңдық реформалар жүргізу үшін науқан жүргізе бастады. 1842 жылы Сиднейді біріктіру туралы заңның қабылдануы Сидней қаласын ресми түрде қала ретінде таныды, мүлік иелері мен қоныстанушыларына салық салуға мүмкіндік берді және оның әкімшілігіне басқарушылық құрылымды жүктеді. 1000 фунт стерлинг (немесе жылына 50 фунт) бағаланған мүлкі бар адамдар сайлауға қатыса алды. Жыл сайын 25 фунт стерлинг бағаланған "үй, қойма, сауда үйі немесе дүкенін" иеленген 21 жастан асқан әрбір ересек ер адамға төрт округтің бірінде дауыс беруге рұқсат етілді – бұл ересек халықтың шамамен 15% құрады. Көпшілік дауыс беруге құқық беретін заңмен тыйым салынды. Австралияның алғашқы парламенттік сайлауы 1843 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы кеңесіне өткізілді, бұл жерде де дауыс беру құқығы (тек еркектерге) меншік құқығына немесе қаржылық қабілетіне байланысты болды. Алғашқы сайланған кенештер қоғамдық үйлерде, сайлаушылар арасында кездесті, бірақ азаматтық зал үшін науқан бастады. Олар Сиднейдің алғашқы ресми еуропалық зиратының құрып қалған жерін таңдады: Джордж көшесінде, қаланың сауда орталығында және Сиднейдің алғашқы патшалық қонағы, Эдинбург герцогы принц Альфред үшін 1868 жылдың 4 сәуірінде, тіпті Macquarie көшесіндегі отаршылдық билік жоспарды мақұлдамай тұрып, іргетасын қалады. Сол жылы Сидней қала әкімдігі үшін архитектор Дж. Х. Уилсонның дизайны таңдалды, ол Париж қаласындағы қонақ үйдің француз стиліне сүйенді. Бүгінгі күнге дейін залда Сиднейдің Лорд-мэрі мен қалалық кеңес мүшелерінің азаматтық кеңсесі орналасқан. Сотталғандарды тасымалдаудың аяқталуы және Австралияның алтынға деген құштарлығынан кейін халықтың тез өсуі Жаңа Оңтүстік Уэльстегі "британдық институттар" үшін талаптарды арттырды, бұл сайланған парламент пен жауапты үкіметті білдірді. 1851 жылы Заң шығарушы Кеңестің сайлау құқығы кеңейтілді және 1857 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі 21 жастан асқан барлық еркек британдық азаматтарға сайлау құқығы берілді. Діни топтар Сиднейдегі көптеген қайырымдылық іс-шараларға жауапты болды. Олардың бірі – 1848 жылы жезөкшелерге қамқорлық жасау үшін құрылған Сидней әйелдер баспанасы қоғамы. 1823 жылы алғашқы Сидней корольдік Пасхалық шоуы, яғни ауыл шаруашылығы көрмесінің ашылуы басталды. Александр Маклей 1826 жылы Австралияның ең көне мұражайының экспонаттарын жинауға кірісті, ал Сиднейдегі Австралия мұражайы 1857 жылы халыққа ашылды. Сидней университеті 1850 жылы құрылған. Қаланың оңтүстігіндегі Корольдік ұлттық парк 1879 жылы ашылды (АҚШ-тағы Йеллоустоун ұлттық паркіне дейін). 1870 жылы өнер академиясы құрылды, ал қазіргі Жаңа Оңтүстік Уэльс көркемсурет галереясы 1896 жылы құрылысын бастады. Француз импрессионизмінің туындыларынан шабыттанған суретшілер лагерлері 1880 және 1890 жылдары Сидней портының жағалауларында, Балморал бич және Сириус шығанағындағы Курлев лагері сияқты көркем жерлерде құрылды. Артур Стритон және Том Робертс сияқты Хайдельберг мектебінің суретшілері осы кезеңде жұмыс істеді және жаңадан дамып келе жатқан және ерекше австралиялық сурет салу стилінің шедеврлерін жасады. Австралияның алғашқы регби одағы клубы, Сидней университеті футбол клубы 1863 жылы Сиднейде құрылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс регби одағы (немесе сол кездегі Оңтүстік RU – SRU) 1874 жылы құрылды және сол жылы Сиднейде жылдық клубтық жарыс дәстүрі басталды. Бастапқыда кеңінен танымал болған бұл код, 1907 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс регби лигасы құрылғаннан кейін Сиднейде екінші деңгейге түсті және қаланың сүйікті футбол түріне айналды. 1878 жылы Сидней Крикет алаңындағы алғашқы бірінші класты крикет матчы Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арасында өтті. Жаңа Оңтүстік Уэльс мектептерінің Ұлы Атлетикалық қауымдастығы (A. A. G. P. S) 1892 жылы Сиднейде құрылды және сол жылы мектептер аралық регби және жеңіл атлетика жарыстары басталды, ал келесі жылы крикет және есу жарыстары өтті. 1879 жылғы Сидней халықаралық көрмесі колониялық астананы әлемге таныстырды. Осы шарадан алынған кейбір экспонаттар Жаңа Оңтүстік Уэльс технологиялық, өнеркәсіптік және санитарлық мұражайының (қазіргі Powerhouse Museum) бастапқы коллекциясын құрады. 19 ғасыр бойы көптеген сәнді қоғамдық ғимараттар салынды. Джордж Макрей жобалаған, Римдік стильдегі таңғажайып Королева Виктория ғимараты (QVB) 1898 жылы Сиднейдегі ескі базарлар орнында аяқталды. Ұзақ жылдар бойы танымал болған монарх, королева Викторияға ескерткіш ретінде салынған құрылыс қаланың ауыр рецессия кезінде салынды және құрылыс жұмысы жұмыссыз қалған тас қалаушыларға, сылақшыларға және боялған шыны суретшілеріне жұмыс тауып берді. 20 ғасырдың соңында қалпына келтірілген бұл ғимарат бүгінгі күнге дейін бутик сауда және тамақтану залы болып табылады. Сиднейдің мұра ғимараттарын сақтауы, әсіресе Виктория террасалық үйлерін, "әсіресе Лондонның бөліктерімен" салыстырылады. Сиднейдің алғашқы газеті – Джордж Хоу құрған, өңдеген және таратқан Сидней газеті. Ол 1803 жылдан 1842 жылға дейін үзіліс-үзіліспен шықты, бірақ Сиднейдегі колонияның ерте дамуы туралы құнды ақпарат көзі болып табылады. 1831 жылы Сидней газеті Сидней газетіне қосылды және күнделікті басылым ретінде шығарылды; ол бүгінгі күнге дейін жарияланып келеді. Екі Сидней журналисі, Дж. Ф. Арчибальд және Джон Хейнс, The Bulletin журналын құрды; алғашқы саны 1880 жылдың 31 қаңтарында жарық көрді. Ол саяси және бизнес комментарийлерінің журналы, сонымен қатар әдеби мазмұны бар деп жоспарланған. Бастапқыда радикалды, ұлтшылдық, демократиялық және нәсілшіл болған ол кең таралды және Генри Лоусон, Банжо Патерсон, Майлз Франклин және иллюстратор және романист Норман Линдсей сияқты австралиялық жазушылар мен карикатуристер үшін жариялануға есік ашты. Австралияның алғашқы регби одағы клубы, Сидней университеті футбол клубы 1863 жылы Сиднейде құрылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс регби одағы (немесе сол кездегі Оңтүстік RU – SRU) 1874 жылы құрылды және сол жылы Сиднейде жылдық клубтық жарыс дәстүрі басталды. Бастапқыда кеңінен танымал болған бұл код, 1907 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс регби лигасы құрылғаннан кейін Сиднейде екінші деңгейге түсті және қаланың сүйікті футбол түріне айналды. 1878 жылы Сидней Крикет алаңындағы алғашқы бірінші класты крикет матчы Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арасында өтті. Жаңа Оңтүстік Уэльс мектептерінің Ұлы Атлетикалық қауымдастығы (A. A. G. P. S) 1892 жылы Сиднейде құрылды және сол жылы мектептер аралық регби және жеңіл атлетика жарыстары басталды, ал келесі жылы крикет және есу жарыстары өтті. 1879 жылғы Сидней халықаралық көрмесі колониялық астананы әлемге таныстырды. Осы шарадан алынған кейбір экспонаттар Жаңа Оңтүстік Уэльс технологиялық, өнеркәсіптік және санитарлық мұражайының (қазіргі Powerhouse Museum) бастапқы коллекциясын құрады. 19 ғасыр бойы көптеген сәнді қоғамдық ғимараттар салынды. Джордж Макрей жобалаған, Римдік стильдегі таңғажайып Королева Виктория ғимараты (QVB) 1898 жылы Сиднейдегі ескі базарлар орнында аяқталды. Ұзақ жылдар бойы танымал болған монарх, королева Викторияға ескерткіш ретінде салынған құрылыс қаланың ауыр рецессия кезінде салынды және құрылыс жұмысы жұмыссыз қалған тас қалаушыларға, сылақшыларға және боялған шыны суретшілеріне жұмыс тауып берді. 20 ғасырдың соңында қалпына келтірілген бұл ғимарат бүгінгі күнге дейін бутик сауда және тамақтану залы болып табылады. Сиднейдің мұра ғимараттарын сақтауы, әсіресе Виктория террасалық үйлерін, "әсіресе Лондонның бөліктерімен" салыстырылады. Сиднейдің алғашқы газеті – Джордж Хоу құрған, өңдеген және таратқан Сидней газеті. Ол 1803 жылдан 1842 жылға дейін үзіліс-үзіліспен шықты, бірақ Сиднейдегі колонияның ерте дамуы туралы құнды ақпарат көзі болып табылады. 1831 жылы Сидней газеті Сидней газетіне қосылды және күнделікті басылым ретінде шығарылды; ол бүгінгі күнге дейін жарияланып келеді. Екі Сидней журналисі, Дж. Ф. Арчибальд және Джон Хейнс, The Bulletin журналын құрды; алғашқы саны 1880 жылдың 31 қаңтарында жарық көрді. Ол саяси және бизнес комментарийлерінің журналы, сонымен қатар әдеби мазмұны бар деп жоспарланған. Бастапқыда радикалды, ұлтшылдық, демократиялық және нәсілшіл болған ол кең таралды және Генри Лоусон, Банжо Патерсон, Майлз Франклин және иллюстратор және романист Норман Линдсей сияқты австралиялық жазушылар мен карикатуристер үшін жариялануға есік ашты.
Паромдар
Паромдар қаланың көлік және экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды. 1932 жылы Сидней порты көпірінің ашылуына дейін Сиднейде әлемдегі ең ірі паром флоты болды. Сидней шығанағындағы алғашқы еуропалық қоныстанған сәттен бастап, Парамата өзені бойында баяу және үзіліс-үзіліспен қайықтар жүріп тұрды, Параматтаға және арадағы шаруашылық елді мекендеріне қызмет көрсетті. 1830 жылдардың ортасына қарай, жеке кәсіпкерліктер тұрақты қызметтер ұйымдастырды. XIX ғасырдың соңынан бастап Солтүстік жағалау қарқынды дамыды. Милсонс-Пойнтке дейінгі теміржол байланысы паром жолаушыларын Солтүстік Сидней арқылы Норт-Шор желісімен Хорнсбиге жеткізді. Көпір болмағандықтан, порттық бағыттарда үлкен кемелердің флоты қызмет көрсетті, ал ХХ ғасырдың басында «Сидней Феррис Лимитед» әлемдегі ең ірі паром операторы болды. Ең танымал – Мэнли паром қызметі және Сидней бастарының толқындарымен жүзе қабатын алып кемелерге ұқсас паромдары. Он тоғызыншы ғасырдың ортасынан бастап «Порт Джексон және Мэнли Стимершип Компани» және оның ізашарлары жағажайға жақын маңдағы қалашыққа тұрақты жолаушылар мен демалыс күндері қызмет көрсетті. 1932 жылы Сидней порты көпірінің ашылуы Сидней портын түбегейлі өзгертіп жіберді. «Сидней Феррис Лимитед» компаниясының жылдық жолаушылар саны бірден 40 миллионнан 15 миллионға дейін төмендеді. Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыстың қиындықтары паромдардың құлдырауын баяулатты, бірақ 1951 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының үкіметі қиналған «Сидней Феррис Лимитед» компаниясын иелігіне алуға мәжбүр болды. «Порт Джексон» компаниясы жақсы жағдайға ие болды және олардың ең табысты жылы 1946 жыл болды, содан кейін баяу төмендеу 1970 жылдары оны да Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының үкіметіне өткізді. 2015 жылы паромдық операциялар жекешелендірілді, бірақ кемелер мен нысандар мемлекеттік меншікте қалды.
Трамвайлар
Бір кезде Сиднейде Австралиядағы ең ірі трамвай жүйесі, Британ Достастығындағы (Лондоннан кейін) екінші және әлемдегі ірі жүйелердің бірі болды. Ол өте қарқынды жұмыс істеді, 1930 жылдарығы ең шарықталу кезеңінде бір уақытта шамамен 1600 вагоны пайдалануда болды (қазіргі Мельбурнда шамамен 500 трамвай бар). Сиднейдегі алғашқы трамвайлар атпен жетелеуші, ескі Сидней теміржол станциясынан Питт көшесі арқылы Циркуляр-Кейге дейін қатынайтын. 1861 жылы салынған бұл жоба, жолаушылар тасымалынан өзге, қалалық кәсіпорындарды жабдықтау үшін теміржол жүктік вагондарын желі бойымен тарту қажеттілігімен шартталды. Нәтижесінде, жол бетінен шығып, одан өтуге тырысқан арбалардың дөңгелектерін зақымдады. Бәсекелес автобус иелерінің қарсылығы, сондай-ақ 1864 жылы көрнекті австралиялық музыкант Исаак Натанның қазасына әкелген оқиға 1866 жылы жүйені жабуға соқтырды. 1879 жылы бумен жүретін трамвай құрылды. Жүйе үлкен жетістікке ие болды және желі қала мен ішкі қалалық аймақтарда жылдам кеңейді. Сонымен қатар, тік жер бедеріне байланысты Оушен-стритке (Эджклиф) және Солтүстік Сиднейге екі кабельді трамвай маршруты салынды, кейін Кроус-Нестке дейін ұзартылды. Электрификация 1918 жылы басталды, ал жүйенің көп бөлігі 1910 жылға дейін ауыстырылды. Жекеменшік Parramatta – Redbank Wharf (Duck River) бу трамвайы 1943 жылға дейін сақталды. 1920 жылдары жүйе ең жоғары деңгейіне жетті. Жылдамдығы жоғары, тығырызған трамвайлар жеке автомобильдер мен автобустардың өсуімен бәсекелесіп, көлік қанағаттандырмаушылығын тудырды. Жеке автомобильдер, жеке автобус операторларының бәсекелестігі және көлік қанағаттандырмаушылығының қабылдауы 1940 жылдардан бастап желілердің біртіндеп жабылуына әкелді. Соғыстан кейінгі көлік мәселелері бойынша қалаға кеңес беру үшін шетелдік көлік сарапшылары шақырылды және жүйені жабу ұсынылды, бірақ бұл көбінесе халық пікіріне қайшы келді. Дегенмен, жабылу Еңбек партиясының саясатына айналды және жүйе 1961 жылы Ла Перузға соңғы рейстің тоқтатылуымен кезең-кезеңмен тоқтатылды.
Федерация, Ұлы соғыс және Ұлы депрессия
Алты отар 1901 жылғы 1 қаңтарда біріккен кезде Сидней Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының астанасы болды. 1900 жылы жұқпалы обаның таралуы жаңа штат үкіметін кемежайларды жаңғыртуға және қаланың орталық аудандарындағы шаруашылық емес үйлерді бұзуға итермеледі. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Сиднейден көптеген еркектер қарулы күштерге ерікті түрде келіп, мемлекеттік органдардың қабылдау мүмкіндігінен асып түсті, соның нәтижесінде қаладағы жұмыссыздық деңгейі төмендеді. 1918 жылы соғыстан оралғандарға Дейсивилл және Матравилл сияқты жаңа қалашықтарда "батырларға лайықты үйлер" беріледі деп уәде берілді. Теміржол және трамвай бойында "бақшалы қалашықтар" мен өнеркәсіптік және тұрғын үйлер де өсті. Қаланың басты соғыс ескерткіші – Анзак соғыс ескерткіші 1934 жылы Хайд-паркте ашылды. 1926 жылы Сиднейдегі халық саны бір миллионға жетті, бұл қаланың Австралиядағы ең көп халқы бар қала ретіндегі позициясын қайтадан иеленгенін көрсетеді. Үкімет Сидней теміржол желісін электрлендіру және Сидней порты көпірін салу сияқты ірі мемлекеттік жобалар арқылы жұмыс орындарын жасады. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия Сиднейге, Жаңа Оңтүстік Уэльс аймағына немесе Мельбурнге қарағанда ауыр тиді. Жаңа құрылыс дерлік тоқтап қалды, 1933 жылға қарай еркек жұмысшылардың жұмыссыздық деңгейі 28 пайызға жетті, ал Александрия және Редферн сияқты жұмысшы табының аудандарында 40 пайыздан асты. Көптеген отбасылар үйлерінен қуылды және Сиднейдің жағалауы мен Ботани шығанағында шатыр қалашықтары пайда болды, ең ірісі Ла Перуздегі "Бақытты аңғар" болды. Депрессия саяси айырмашылықтарды да күшейтті. 1932 жылдың наурыз айында популисттік Еңбек партиясының премьер-министрі Джек Ланг Сидней порты көпірін ашуға тырысқанда, оңшыл «Жаңа гвардия» тобының өкілі Фрэнсис де Грут оны осы шарадан шеттетуге тырысып, лентаны семсермен кесіп тастады. Сиднейдің солтүстік және оңтүстік жағалауларын байланыстыратын Сидней порты көпірінің құрылысы 1924 жылы басталды және 1400-ден астам адам сегіз жыл бойы жұмыс істеп, 4,2 миллион фунт стерлингке айналды. Құрылыс кезінде 16 жұмысшы қаза тапты. Бірінші жылы күндізгі орташа көлік қозғалысы шамамен 11 000 көлік құралын құрады (21-ші ғасырдың басында бұл көрсеткіш күніне шамамен 160 000 көлік құралына жетті). 1938 жылдың қаңтарында Сиднейде Империя ойындары мен Австралиядағы еуропалық қоныстанудың 150 жылдығы тойланды. Бір журналист былай жазды: «Алтын жағажайлар. Күнге күйген ерлер мен әйелдер. Порттың көк суларының үстінде террасаланған қызыл шатырлы виллалар. Тіпті Мельбурн да Сиднейдің субтропикалық сұлулығымен салыстырғанда Солтүстік Еуропаның сұлу және сәнді қаласы сияқты көрінеді». Осы уақытта «Австралияның аборигендері» конгресі 26 қаңтарды «ақтардың біздің жерімізді тартып алуы» үшін «Аза күні» деп жариялады.
Мәдениет және демалыс
Алғашқы Арчибальд сыйлығы 1921 жылы табыс етілді. Қазір Австралиядағы ең маңызды портреттік сыйлық саналатын ол, «The Bulletin» журналының редакторы және 1919 жылы қайтыс болған Дж. Ф. Арчибальдтың мұрасынан туындаған. Жаңа Оңтүстік Уэльс өнер галереясының қамқорлары басқаратын бұл сыйлық «өнер, әдебиет, ғылым немесе саясат саласында көзге түскен ер немесе әйелдің ең жақсы портреті» үшін беріледі. Сиднейдің сәнді Капитолий театры 1928 жылы ашылды және 1990 жылдардағы қайта жаңартудан кейін елдегі ең жақсы залдардың бірі болып сақталды. 19 ғасырда Сиднейдің жағажайлары танымал демалыс орындарына айналды, бірақ 20 ғасырдың басына дейін күндіз теңізге шомылуға рұхсат берілмей, әдепсіздік деп есептелді. Осы шектеулерге қарсы тұрып, 1902 жылғы қазан айында Уильям Гочер мойыннан тізеге дейін жабатын костюм киіп, Манли жағажайына суға түсті, бірақ полиция оны судан шығарып салды. Бірақ келесі жылы Манли кеңесі күндізгі шомылуға қойылған шектеулерді алып тастады – тек мойыннан тізеге дейін жабатын костюмдер кию шартымен. Әлемдегі алғашқы серфинг құтқару клубы 1906 жылы Сиднейдің Бонди жағажайында құрылды. 1915 жылғы жазда Гавайи аймағының герцогы Дюк Каханамоку Сиднейдің Фрешвотер жағажайында серфинг спортын таныстырды. 1930 жылы Сиднейдегі Крикет алаңында өткен Шеффилд Шилд крикет матчында 21 жастағы жас Нью-Саут Уэльс тұрғыны Дон Брэдман бірінші сынып крикеттегі ең жоғары нәтиже – 415 минут ішінде 452 ұпай жинады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың қыркүйек айында соғыс басталғанда, Сиднейде соғыс экономикасының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өнеркәсіптік даму қарқыны күшейді. Жұмыссыздық дерлік жойылды және әйелдер бұрын ерлердің ғана атқаратын жұмыстарына ауысты. Хайд-паркте, Сидней доменінде және Circular Quay теміржол туннельдерінде бомбалаудан қорғану орындары салынды. Әскери нысандарға Сиднейдегі жалғыз туннельдік соғыс кешені – Гарден-Айленд туннельдік жүйесі, сондай-ақ мұра нысандары болып саналатын Брэдлис-Хед бекініс кешені мен Ортаңғы бас бекіністері кірді. Олар Сидней портының жалпы қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болды. 1941 жылдың желтоқсанында Тынық мұхитындағы соғысты бастағаннан кейін, Жапон императорлық теңіз күштері Жаңа Оңтүстік Уэльс суларына еніп, 1942 жылдың 31 мамыры мен 1 маусымы аралығында үш кішкентай су асты кемесі Сидней портына кіріп, ондағы кемелерге шабуыл жасады. Бір торпеда HMAS Kuttabul кемесінің тұрған теңіз қабырғасына тиді. Жарылыстан Kuttabul кемесі батып, бортында ұйықтаған 19 австралиялық және екі британдық теңізші қаза тапты. Шабуылдан кейін портың қорғанысы күшейтілді және австралиялықтар жапон шабуылынан қорқып қалды. Көптеген пікір таластардан кейін, шабуылға жауапты төрт жапондық су асты кемешісінің денелері әскери салтанатпен өртеліп, Жапонияға қайтарылды. Бірінші шабуылдан кейін сегіз күн өткен соң, жағалауда жатқан екі су асты кемесі Сидней мен Ньюкаслға оқ-дәрі атты. Тынық мұхитындағы соғыс Сиднейді американдық әскери қызметшілердің демалыс және сауығу үшін таңдаған портына айналдырды, және Сидней портына шамамен миллион әскери қызметші мен әйел келді. Қала, Кингс-Кросс және Лунный парк американдықтардың арасында танымал болды, және Сидней әйелдерімен көптеген жақын қарым-қатынастар құрылды. Соғыстан кейін мыңдаған австралиялық соғыс келіндері американдық күйеулерімен бірге АҚШ-қа көшіп кетті. Жаңа Гарден-Айленд кемежайы 1945 жылдың наурыз айында ашылды, бұл Британ Тынық мұхиты флотына Жапонияға қарсы соңғы шабуылда оны пайдалануға мүмкіндік берді.
Соғыстан кейінгі кезең
Соғыстан кейінгі иммиграция мен туу көрсеткішінің артуы Сидней халқының жылдам өсуіне және Камберленд жазығындағы қала маңындағы сирек қоныстанған үйлердің таралуына себеп болды. 1947-1971 жылдар аралығында Сидней халқының үштен бірінен астамын негізінен Ұлыбританиядан және континенттік Еуропадан келген иммигранттар мен олардың балалары құрады. Жаңадан құрылған Камберленд округі кеңесі төмен тығыздықтағы тұрғын үйлерді салуды қадағалады, ең ірілері Грин-Вэлли мен Маунт-Друитте салынды. Паррамата, Банкстаун және Ливерпуль сияқты бұрынғы тұрғын үй орталықтары мегаполистің қалаларына айналды. Жоғары тарифтермен қорғалған өндіріс 1945 жылдан 1960 жылға дейін жұмыс күшінің үштен бірінен астамын жұмыспен қамтыды. Бірақ, соғыстан кейінгі ұзақ экономикалық өсімге қарай, бөлшек сауда және басқа да қызмет көрсету салалары жаңа жұмыс орындарының басты көзіне айналды. Сиднейдегі жоғары қабатты үйлердің көбеюі және 1950 жылдардағы жоспарлаушылардың көздеген «жасыл белдеуден» тыс қала маңындағы елді мекендердің кеңеюі халықтың наразылығын тудырды. 1970 жылдардың басында кәсіподақтар мен жергілікті тұрғындар тобы «Тас тастар» сияқты тарихи аудандардағы құрылыс жобаларына «жасыл тыйым» салды. Содан кейін федералды, штаттық және жергілікті үкіметтер мұра және қоршаған ортаға қатысты заңнаманы қабылдады. 1974 жылдан бастап тарифтік қорғауды кезең-кезеңмен төмендету Сиднейді ішкі нарыққа бағытталған өндіріс орталығынан «әлемдік қалаға» айналдырды, ол жергілікті тұрғындарға, сондай-ақ Австралия мен шетел нарықтарына қаржылық, коммерциялық, мәдени және білім беру қызметтерін ұсынады. 1980 жылдардан бастап Сиднейге шетелден көшіп келу қарқыны артып, Азия, Таяу Шығыс және Африка иммигранттардың басты көзіне айналды. 2021 жылға қарай Сидней халқы 5,2 миллионнан асты, оның 40 пайызы шетелде туған. Қытай мен Үндістан Англияны басып озып, шетелде туған тұрғындардың ең көп санына ие болды.
Мәдениет және ойын-сауық
Сиднейлік зиялылар (феминист Гермен Грир, автор және хабар таратушы Клайв Джеймс, өнер сыншысы Роберт Хьюз сияқты) осы кезеңде Сиднейден шықты, сондай-ақ суретші Брет Уайтли сияқты белгілі суретшілер де пайда болды. Пол Хоган Сидней портының көпірінде суретші болып жұмыс істеп, кейін жергілікті тележұлдызға, ал 1986 жылы өте табысты «Крокодил Данди» фильмінде (Сидней көріністерімен басталатын фильм) әлемдік киножұлдызға айналды. «Сидней театр компаниясы» және «Ұлттық драмалық өнер институты» сияқты театрлық мекемелер көптеген актерлердің мансабын қалыптастырды, олардың кейбіреулері қалада алғашқы қадамдарын жасады. 1998 жылы «Fox Studios Australia» ірі киностудиясы ашылды, ол Мур Паркіндегі бұрынғы Сидней көрме алаңының орнында салынды және «Матрица», «Мулен Руж!», «Миссия: Мүмкін емес 2» (бір бөлігі Сиднейде түсірілген) және жаңадан жандандырылған «Жұлдызды соғыстар» мен «Супермен» фильмдері сияқты табысты фильмдер шығарды. Дәстүрлі Сидней Корольдік Пасхалық көрмесі Хомбустағы Жаңа Сидней көрме алаңына көшірілді.
Олимпиадалық қала және жаңа мыңжылдық
Stadium Australia (қазіргі уақытта ANZ Stadium деп те аталады), Сидней Олимпиадалық паркі аумағында орналасқан көп мақсатты стадион, жаңартылған Homebush Bay-де 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын өткізу үшін 1999 жылдың наурыз айында 690 миллион австралиялық долларға аяқталды. 2000 жылы Сидней жазғы Олимпиада ойындарын қабылдап, әлемдік назарды өзіне аударды. Сидней Олимпиадасының ашылу салтанатында би арқылы Австралия тарихының театрландырылған көрсетілімі және абориген спортшысы Кэти Фрименнің шамды жағуы болды. Жабылу салтанатында Халықаралық Олимпиада комитетінің президенті Хуан Антонио Самаранч: Олимпиадалық мэр Франк Сартор 1991 жылдан 2003 жылға дейін Сиднейдің лорд-мэрі болды, ал оның орнын бастан кешірген Люси Тернбулл 2003 жылы бұл лауазымға тағайындалған бірінші әйел атанды. Оның ізінен тәуелсіз Кловер Мур келді, ол 2004 жылдан бері Сиднейдің ең ұзақ қызмет еткен мэрі болып табылады. 1991 жылдан 2007 жылға дейін Сидней тұрғындары Австралияның премьер-министрі қызметін атқарды – алдымен Пол Китинг (1991–1996), содан кейін Джон Говард (1996–2007), Тони Эбботт (2013–2015), Малкольм Тернбулл (2015–2018), Скотт Моррисон (2018–2022) және Энтони Албанезе (2022 жылдан қазірге дейін). Сидней соңғы онжылдықтарда Австралияға қатысты маңызды саяси, экономикалық және мәдени ықпалға ие және халықаралық деңгейде танымал. Олимпиададан кейін қалада 2003 жылғы Регби әлем чемпионаты, 2007 жылғы АТЭС көшбасшыларының саммиті және 2008 жылғы Католик әлемдік жастар күні, Папа Бенедикт XVI басшылығымен өтті. Сидней халқы 2016 жылғы халық санауы бойынша ресми түрде 5 миллион адамға жетті. Қала әртүрлілігімен танымал және Австралияның ең көпұлтты қаласы болып табылады. 2016 жылы халықтың 34 пайызы шетелде туылғанын хабарлады. Қазіргі уақытта қаланың алғашқы арнайы жылдам транзит жүйесі салынып жатыр, бір желі ашылды, тағы біреуі құрылыс кезеңінде және тағы екі желі жарияланды. Жоба журналистер тарапынан «өзгертетін» деп бағаланды. Сидней метросының бөлігі болып табылатын Австралияның алғашқы жылдам транзит метро желісі, Сиднейдің солтүстік-батысына қарай Эппинг қалашығымен байланысты, 2019 жылдың 26 мамырында ашылды. Бұл Австралия көлігіндегі алғашқы қадам, өйткені басқа ешбір австралиялық қалада автоматтандырылған жер асты метросы жоқ. Бірінші желі қаланың солтүстік-батыс аймағындағы қалаларды қамтиды, ал 2024 жылы ашылатын болашақ желі Сидней портының астынан оңтүстік-батыстан орталық бизнес ауданына дейін өтеді. Батыс қала маңындағы Розель және Вестмидті қоса алғанда, үшінші желі құрылысқа рұқсат алды.
The Olympic mayor, Frank Sartor, was the Lord Mayor of Sydney, serving from 1991 to 2003 and his successor, Lucy Turnbull, became the first woman to hold that office in 2003. She was in turn succeeded by independent Clover Moore, Sydney's longest serving mayor from 2004 – present. From 1991 to 2007, Sydneysiders governed as Prime Minister of Australia – first Paul Keating (1991–1996) and later John Howard (1996–2007), Tony Abbott (2013–2015), Malcolm Turnbull (2015–2018), Scott Morrison (2018–2022), and Anthony Albanese (2022–present). Sydney has maintained extensive political, economic and cultural influence over Australia as well as international renown in recent decades. Following the Olympics, the city hosted the 2003 Rugby World Cup, the APEC Leaders conference of 2007 and Catholic World Youth Day 2008, led by Pope Benedict XVI. Sydney's population officially hit 5 million people at the 2016 census. The city has gained a reputation for diversity and is Australia's most multicultural city. In the , 34 percent of the population reported having been born overseas. The city's first dedicated rapid transit system is currently under construction, with one line open, one under construction and two other lines announced. The project has been hailed as "transformative" by journalists. Australia's first rapid transit metro line, part of the Sydney Metro, linking the suburb of Epping to the north west of Sydney, opened on 26 May 2019. It is a first in Australian transportation, as no other Australian city currently has an automated underground metro. The first line serves the north western suburbs of the city, while a future line to open in 2024 will run under Sydney Harbour from the southwest into the central business district. A third line, serving the western suburbs including Rozelle and Westmead, has been approved for construction.