Кіріспе

Киім-кешек пен маталарды су емес еріткіштерде тазалау.

Құрғақ тазалау – киім мен тоқыма өнімдерін тазалаудың су емес еріткіштерді пайдаланатын кез келген процесі. Киімдер сусыз сұйық еріткішке (әдетте суға қарағанда полярлы емес, ал су – полярлы еріткіш) батырылады. Тетрахлорэтилен (перхлорэтилен), индустрияда "перк" деп белгілі, ең көп қолданылатын еріткіш, бірақ 1-бромопропан және көмірсутектер сияқты басқа да еріткіштер қолданылады. Көптеген табиғи талшықтарды сумен жууға болады, бірақ кейбір синтетикалық материалдар (мысалы, вискоза, лиоцелл, модаль және купро) сумен жаман әсерлеседі және мүмкіндігі болса, құрғақ тазалаудан өткізілуі керек.

Тарих

Ежелгі гректер мен римдіктер маталарды тазалау үшін су қолданбайтын әдістерді пайдаланған, олар ұнтақталған химиялық заттар мен сіңіргіш сазды (толықтекті топырақ) қолдануды қамтыды. 1700 жылдарға қарай, француздықтар арнайы тазалау үшін терпентин негізіндегі еріткіштерді қолданды. Қазіргі заманғы еріткішпен құрғақ тазалау 1821 жылы американдық кәсіпкер Томас Л. Дженнингспен бастау алған болуы мүмкін. Дженнингс өзінің әдісін "құрғақ тазалау" деп атады. Француздық бояу өндірісінің операторы Жан Батист Жоли маталарды тазарту үшін керосин мен бензин қолдана отырып, өзінің әдісін әзірледі. Қауіпті тұтанғыштық мәселелеріне байланысты Атланта қаласынан шыққан құрғақ тазалаушы Уильям Джозеф Стоддард 1924 жылы бензин негізіндегі еріткіштерге қарағанда аздап тұтанғыш еріткіш ретінде Стоддард еріткішін (ақ спирт) жасады. Өте тұтанғыш мұнай еріткіштерін қолдану көптеген өрттер мен жарылыстарға себеп болды, нәтижесінде құрғақ тазалауды мемлекеттік реттеуге алып келді.

Хлорлы еріткіштерге ауысу

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін химиялық тазалау орындары хлорлы еріткіштерді қолдана бастады. Бұл еріткіштер мұнай еріткіштерінен гөрі әлдеқайда аз тұтанатын және тазарту қабілетін жақсартты. Алғашқы еріткіштер көміртек тетрахлориді және трихлорэтилен (ТХЭ) болды, бірақ олардың денсаулыққа зиянды әсерлері белгілі болған сайын біртіндеп қолданудан шығарылды. ТХЭ кейде қиын дақтарды жою үшін қолданылуы мүмкін. 1930 жылдардың ортасына қарай құрғақ тазалау өнеркәсібі тетрахлорэтиленді (перхлорэтилен немесе ПХЭ деп те аталады) еріткіш ретінде пайдалана бастады. Ол өте жақсы тазартады, тұтанбайды және көптеген киімдермен үйлесімді. Тетрахлорэтилен тұрақты болғандықтан оңай қайта өңделеді, бірақ қоршаған ортаға шығарылған жағдайда ұзақ сақталады.

Перхлорэтилен

Перхлорэтилен (ПКЭ немесе "перк", тетрахлорэтилен) 1930 жылдан бері қолданылып келеді. PCE – ең көп қолданылатын еріткіш, тазалау тиімділігінің «стандартты» деңгейі. Бұл өте тиімді тазартқыш, ол жылуға тұрақты, қайта өңделеді, уыттылығы төмен және жағымды иіске ие. PCE қайнау температурасында (121 °C) дистилляция арқылы қайта өңделеді. Бұл еріткіш түстің кетіп қалуына/өзгеріске себеп болуы мүмкін, әсіресе жоғары температурада. Кейбір жағдайларда, ол кейбір киімдердің әсемдемелерін, түймелерін және моншақтарын зақымдауы мүмкін. Бұл майға негізделген дақтарды (дақтардың шамамен 10% құрайды) суға ерігіш дақтарға (кофе, шарап, қан және т.б.) қарағанда жақсы кетіреді. Перхлорэтиленнің уыттылығы «орташадан төмен» делінеді және «құрғақ тазалау және майсыздандыруда кеңінен қолданылуына қарамастан, адамдарға зиян келгені туралы хабарлар сирек». Тетрахлорэтиленді Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) «адам үшін күдікті канцероген» (2А тобы) деп жіктеген. Ол адамға канцерогенді болуы мүмкін, бірақ дәлелдер шектеулі, себебі зерттелген құрғақ тазалау жұмыскерлерінің көпшілігі темекі шегу және ішімдік ішу әдеттеріне ие болған. Құрғақ тазалаудағы тетрахлорэтиленге ұшырау деңгейі кез келген қауіп тудыру үшін қажетті деңгейден әлдеқайда төмен деп есептеледі. 2012 жылы АҚШ-тағы құрғақ тазалау орындарының 50-70% perc қолданған деп есептелген. Басқа еріткіштер де бар, бірақ олар жабдықты, процедураларды және операторларды оқытуды маңызды өзгертуді талап етеді.

Сверхкритикалық

Суперкритикалық ПСЕ-ге балама болып табылады, бірақ кейбір түрдегі кірді кетіруде нашар. Көмірқышқыл газы көбінесе улы емес (бірақ жоғары концентрацияда тыныс алуды қиындату қаупі бар). Consumer Reports суперкритикалық әдісті дәстүрлі әдістерден артық деп бағаласа, Киіз үй және кір жуу институты 2007 жылғы есепте оның "тазалау қабілеті шамалы" екенін айтқан. Суперкритикалық жалпы алғанда, жұмсақ еріткіш, ол дақтарға күшпен шабуылдау қабілетін азайтады. Суперкритикалықтың бір кемшілігі – оның электр өткізгіштігі төмен. Механизмдер бөлімінде айтылғандай, құрғақ тазалау дақтарды кетіру үшін химиялық және механикалық қасиеттерді қолданады. Еріткіш мата бетімен әрекеттескенде, үйкеліс кірді ығыстырады. Сонымен қатар, үйкеліс электр зарядын да тудырады. Мата электр тогын нашар өткізеді, бірақ әдетте статикалық электрдің жиналуы еріткіш арқылы таратылады. Бұл сұйық көмірқышқыл газында болмайды, ал мата бетінде электр зарядының жиналуы кірді қайтадан бетке тартады, тазалау тиімділігін төмендетеді. Суперкритикалық көмірқышқыл газының нашар ерігіштігі мен өткізгіштігін толықтыру үшін зерттеулер қосымша заттарға бағытталған. Ерігіштікті арттыру үшін 2-пропанол сұйық көмірқышқыл газының тазалау әсерін күшейтеді, себебі ол еріткіштің полярлы қосылыстарды еріту қабілетін арттырады. Суперкритикалықты қолдануға арналған жабдықтар ПСЕ машинасынан 90 000 долларға дейін қымбат, бұл шағын бизнес үшін қолжетімділікті қиындатады. Кейбір тазалаушылар мұндай машиналармен бірге дәстүрлі машиналарды аса лас маталар үшін сақтайды, ал басқалары өсімдік тектес ферменттерді тиімді әрі экологиялық тұрақты деп санайды.

Басқа еріткіштер: нишалық, пайда болатын және т.б.

Онжылдықтар бойы ПКЭ-ні алмастыруға күш салынып келеді. Осы уақытқа дейін ешқайсысы кең таралған жоқ: Гликоль эфирлері (кейде "пропиленгликоль эфирлері" деп те аталады) – 1990 жылдары перцке балама ретінде ұсынылған органикалық еріткіштер класы. Ол ПКЭ-ден қымбат. Дибутоксиметан (формальдегид дибутил ацеталы, сондай-ақ "бутил" деп, немесе "ацетал" деп аталса, SolvonK4 тауарлық белгісімен де таныс) – қоршаған ортаға қатысты АҚШ ҚҚБ (EPA) мақұлдаған. Бұл ең қымбат еріткіштердің бірі, бірақ оның артықшылықтары – жылдам тазалау, төмен температурада жұмыс істеу және тез кебу мүмкіндігі. 2016 жылы Массачусетс штаты бұл еріткішті денсаулыққа және қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты алаңдаушылықтың артуына байланысты "Жоғары қауіпті зат" деп тізімдеді.