Жон Картерет: Британ саяхатшысы және мемлекеттік қайраткері

Кіріспе

Британдық мемлекет қайраткері (1690–1763)

Джон Картерет, 2-ші граф Гранвилл, 7-ші Сарк лорды (/k//ɑr//t//ə/'/r//ɛ//t/; 22 сәуір 1690 – 2 қаңтар 1763), көбінесе бұрынғы титулымен – Лорд Картерет деп танылады, британдық мемлекет қайраткері және 1751 жылдан 1763 жылға дейін Кеңес Лорд-президенті болды. Ол елдің премьер-министрі Спенсер Комптон, Уилмингтон графымен үкіметтің түрлі фракцияларын басқару үшін тығыз жұмыс істеді. Ол 1715 жылдан 1720 жылға дейін Сарк сеньоры болды, содан кейін феодасын сатты. 1715 жылдан 1763 жылға дейін Джерсидің сот орындаушысы лауазымын (қазғы уақытта) атқарды.

Шығу тегі

Ол Джордж Картереттің, 1-ші Картерет баронының (1667–1695) және оның әйелі, Грейс Гранвилл ледидің (шамамен 1677–1744), өз құқығымен 1-ші Гранвилл графы, Джон Гранвиллдің, 1-ші Бат графының (1628–1701) үшінші қызы, Корнуэллдегі Килкхэмптоун приходындағы Стоу Хаус тұрғындарының ұлы және мұрагері болған. Некеден туған ұрпақтары, Картерет барондары, Гранвилл графтары және Бат маркиздері (Тинн), оның баласыз немере інісі Уильям Гранвиллдің (1692–1711) мүлігіне бірлесіп ие болды. Картерет әулеті Норман аралдарында қоныстанды және нормандық тектен шыққан.

Ерте өмір

Джон Картерет Вестминстер мектебінде және Оксфордтың Крайст-Черч колледжінде білім алған. Джонатан Свифт оның "өз дәрежесіндегі адамнан артық грек, латын тілдерін және философияны меңгергеніне" қатысты, мұны түсіндіру қиын екенін айтқан. Картерет өмір бойы классикалық әдебиетке ғана емес, сонымен қатар заманауи тілдер мен әдебиетке де қызығушылық танытты және оларды жақсы білді. Ол заманында неміс тілінде сөйлейтін ағылшын дворянының бірі болды, бұл оған ағылшын тілін нашар білетін король Георг I-нің сенімін жеңіп, онымен тілдесуге мүмкіндік берді. "Густав Адольфтың өмірі" атты еңбектің авторы Уолтер Харт Картереттің көрсеткен көмегіне ризашылық білдірді. 1710 жылдың 17 қазанында Картерет Лэди Фрэнсис Ворслиге Лонглит үйінде үйленді. Ол бірінші Веймут виконтының немере қызы болды. Олардың қыздарының бірі, Георгиана Каролина Картерет Спенсер, Девоншир герцогинясы Георгиананың әжесі болды. Лорд Картерет 21 жасқа толған соң 1711 жылдың 25 мамырында Лордтар палатасында орын алды. Оның отбасы екі тарапынан да якобиттердің мүддесін қорғаса да, Картерет оларды ығыстырған Ганновер әулетінің адал жақтасы болды. Ол Уигтердің жетекшілері Стэнхоп және Сандерлендтің 3-графы Чарльз Спенсердің досы болды және Септенниалдық актінің қабылдануын қолдады.

Дипломат

Карререттің қызығушылығы ішкі емес, сыртқы саясатқа болды. Оның қоғамдық өмірдегі маңызды жұмысы 1719 жылдың басында Швецияға елші болып тағайындалуымен басталды. Осы және келесі жылдары ол Швецияны Ұлы Петрдің шабуылдарынан сақтап, солтүстік аймағындағы жағдайды бейбіттендіруге күш салды. Оның тыраны ақырында сәтті аяқталды. Осы дипломатиялық қызмет кезеңінде ол Еуропа, әсіресе Германия мәселелерін жақсы білді, сондай-ақ швед Сенатымен, королева Ульрикамен, Дания королі Фредерик IV-пен және Пруссия королі Фредерик Вильгельм I-мен қарым-қатынаста үлкен тәжірибелілік пен салмақтылық танытты. Дегенмен, ол Лондон сарайы мен Парламенттің араздарына араласуға қабілетсіз болды. Отанына оралғаннан кейін Оңтүстік бөлімнің мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай Тауншенд пен сэр Роберт Уолполдың араздарына кезікті.

Уолполмен бәсекелестік

Уолпол үшін, ол әрбір қабілетті әріптесі мен бағыныстысын жою керек жау ретінде қарастырды, Картерет одан да жек көрінді. Оның Патшамен неміс тілінде сөйлей алуының өзі-ақ Сэр Робертті оны жек көруге жеткілікті болды. Сондықтан, Ирландияда Вудтың жарты пенисіне қарсы туған күшті қарсылық Графтон герцогін Лорд-лейтенант лауазымынан алмастыру қажеттігін тудырғанда, Картерет Дублинге жіберілді, ол 1724 жылғы 23 қазанда келді. 1725 жылы Дублиндегі Тринити колледжі оған құрметті заң докторы дәрежесін берді. Лауазымына тағайындалған алғашқы айларында ол Вудтың жарты пенисіне қарсы қызу оппозициямен күресіп, Свифттың «Драпиердің хаттарының» әсерін жоюға тырысты. Картерет Свифтке жеке басынан жақын болды, ол сонымен қатар оның әйелінің отбасымен де дос еді. Егер үкімет ирланд халқына осы ұнатпаған монетаны күштеп таңуға тырысса, Картерет патшаға адалдығы мен жеке достығын қалай сақтай алатыны күмәнді. Алайда Вудтың патенты алынып тасталды, және Ирландияда жағдай тұрақтанды. Картерет – британдық мүдделерді де, жергілікті ирландтарды да қуантқан, кең танылған және танымал Лорд-лейтенант болды. Ол әрқашан жомарт қонақжайлылық көрсетіп, замандастарының куәлігінше, «бордо шарабына әуес» болды. Ол 1730 жылға дейін осы лауазымда қалды.

Америка

Карререт Джордж Карререттің әкесі арқылы Каролина провинциясының сегізден бір бөлігін мұраға алған. 1727 және 1728 жылдары Джон қалған үлестердің иелері оларды тәжге қайта сатуды жоспарлап жатқанын білді. Карререт олармен бірге қосылудан бас тартты. 1729 жылы басқалары өз үлестерінен бас тартты, бірақ 1730 жылы Карререт өзінің үлесін сақтап қалу үшін үкімет ісіне қатысудан бас тартуға келісті. Карререттің үлесі кейін Солтүстік Каролинадағы, Вирджиния шекарасына іргелес 60 мильдік жер жолағы ретінде белгіленді және Гранвилл ауданы деп аталды. Гранвилл ауданының жерлері Карререттің ұлы Роберт 1776 жылы қайтыс болғанға дейін Карререт отбасының меншігінде болды. Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін Роберттің мұрагерлері жерлерін жоғалтқаны үшін тәжден толық өтемақы алды.

Королева Каролина

1730 жылы Карререт Лондонға оралғанда, Уолпол Халық қабылдауының (Commons) толық билігінде болды және король Георг II-нің сенімді министрі еді. Уолпол патшайым Каролинаның да толық сеніміне ие болды, оны Картеретке қарсы қойды. Уолпол 1742 жылы құлағанға дейін Картерет Лордтар палатасындағы оппозиция жетекшісі ретінде ғана мемлекеттік істерге қатыса алмады. Оның зерек қабілеттері кейде тұрақсыз мінезімен және қарапайым адамдар мен әдет-ғұрыптарға деген белгілі бір жеңілтексіздікпен, ішінара аристократиялық, ішінара зияткерлік, көлеңкеде қалды. Ол әдебиетті жақсы көретін патшайым Каролинаның ризашылығын алуға тырысты және оның қуанышы үшін «Дон Кихоттың» тұңғыш көркем басылымын шығаруға қажетті қаржыны төлегендігі үшін мақталады. Ол сондай-ақ патшайым қолдаған «Тасталаған балалар үйі» (Foundling Hospital) атты қайырымдылық мекемесінің құрылысына қатысты, және ол оның негізін қалаушы басшысы болды. Дегенмен, ол өте ойсыздықпен және негізінен Уэльс принці Фредерик пен оның ата-анасы арасындағы жанжалға араласып қалды. Король Каролина Картерет пен Болингброкті «елдегі ең пайдасыз екі білімді адам» деп атады.

Мемлекеттік хатшы

Карретт Испанияға соғыс жарияламағаны үшін Уолполға қарсы наразылықта халық жағына қосылды. Австрия мұрагерлік соғысы жақындаған кезде, оның симпатиясы толығымен Австрияның Мария Терезиясына болды, басты себебі – Австрия үйінің құлауы Францияның күшін қауіпті түрде арттыратыны, тіпті ол ешқандай аумақтарды қосып алмаса да. Осы көзқарастары оны 1742 жылы мемлекеттік хатшы ретінде қуана қарсы алған Джордж II-ге ұнады. 1743 жылы ол корольді Германияға ертіп барды және 1743 жылғы 27 маусымда Деттинген шайқасында болды. Карретт 1744 жылдың қараша айына дейін хатшы лауазымын атқарды. Карретт Мария Терезия мен Пруссияның Фридрих II арасында келісімге қол жеткізуге ұмтылды. Ол еуропалық мемлекеттердің арақатынастарын және Ұлыбританияның олар арасындағы мүдделерін түсінді, бірақ Уолполдың интригаларын жеңе алмауына себеп болған олқылықтары Пелхэмдермен (Генри Пелхэм және оның үлкен ағасы Томас Пелхэм Холлс, 1-ші Ньюкасл герцогы, кезекпен премьер-министрлер) күресуге де оны қабілетсіз етті. Карретттің король саясатын қолдауы Ганноверге мойынсұну деп айыпталды. Уильям Питт оны "табансыз, жалғыз министр, британ ұлтынан бас тартқан" деп атады. Бірнеше жылдан кейін Питт осындай саясатты қабылдап, өзі білгеннің бәрін Карреттен үйренгенін мойындады.

Ерл Гранвилл

1744 жылғы 18 қазанда Картерет анасының қайтысынан кейін Гранвиллдің 2-ші графы атанды. Оның бірінші әйелі, леди Фрэнсис Ворсли 1743 жылғы 20 маусымда Ганноверде дүние салды, ал 1744 жылғы сәуірде ол леди София Ферморға үйленді. Ол Томас Фермордың, 1-ші Помфрет графының қызы және Лондон қоғамындағы сәнді әйел, «басты той» болды, ол оның қыздарынан жас болатын. Гранвиллдің махаббатшыл рөлін ойнауына Horace Walpole «Біздің ұлы Кихотымыз бен әдемі Софияның некесі» деп қынжырлы айтты және «Мұхамбетім таңғы сағат төртке дейін сонда болды. Олар барлығы бірге махаббатпен жүріп, әрбір бес қадамда тоқталып, сүйіседі» деді. Гранвилл графинясы 1745 жылғы 7 қазанда қайтыс болды, ол София Картерет есімді қызын қалдырды, ол Уильям Петтиге, 2-ші Шелбурн графына, кейіннен 1-ші Лансдаун маркизіне үйленді. Гранвиллдің екінші некесі оның ерекшеліктеріне деген беделін арттырған болуы мүмкін. 1746 жылғы ақпанда ол Пелхэмдердің интригаларына ыңғайласып, хатшылыққа тағайындалды, бірақ қырық сегіз сағат ішінде отставкаға кетті. 1751 жылғы маусымда ол кеңес президенті болды және король оны әлі де жақсы көріп, сенді, бірақ үкіметтегі оның үлесі кеңес беруден және министрлік шараларды ілгерілетуге тырысудан аспады. 1756 жылы Ньюкасл оны Питтке балама ретінде премьер-министр болуға шақырды, бірақ ол ұсыныстың не үшін жасалғанын түсінді, сондықтан ол бас тартты және Питтті қолдады. 1761 жылғы қазанда «Отбасылық келісім» туралы ақпарат алған Питт Испанияға соғыс жариялауды қалағанда және оның кеңесі қабылданбаса, отставкаға кететінін мәлімдегенде, Гранвилл «көпшіліктің (Кабинет) пікірі шешімді болуы керек» деп жауап берді. Ол Питт туралы мақтаумен айтты, бірақ оның «бір ғана министр» немесе премьер-министр ретінде қарастырылуын қабылдамады. Оған 1761 жылғы жылдық тіркелімде айтылған сөздердің дұрыстығы күмәнді, бірақ Кеңестің хаттамасы олардың оның ойын жеткізетінін көрсетеді.

On 18 October 1744 Carteret became 2nd Earl Granville on the death of his mother. His first wife, Lady Frances Worsley, died on 20 June 1743 at Hanover, and in April 1744, he married Lady Sophia Fermor, a daughter of Thomas Fermor, 1st Earl of Pomfret and a fashionable beauty and "reigning toast" of London society who was younger than his daughters. Granville's ostentatious performance of the part of lover was ridiculed by Horace Walpole as "The nuptials of our great Quixote and the fair Sophia" and "My lord stayed with her there till four in the morning. They are all fondnesswalk together, and stop every five steps to kiss". The Countess Granville died on 7 October 1745, leaving one daughter, Sophia Carteret, who married William Petty, 2nd Earl of Shelburne, later 1st Marquess of Lansdowne. Granville's second marriage may have done something to increase his reputation for eccentricity. In February 1746, he allowed himself to be entrapped by the intrigues of the Pelhams into accepting the secretaryship but resigned within forty eight hours. In June 1751, he became president of the council and was still liked and trusted by the King, but his share in government did not go beyond giving advice and endeavouring to forward ministerial arrangements. In 1756, he was asked by Newcastle to become Prime Minister as the alternative to Pitt, but he perfectly understood why the offer was made and so he declined and supported Pitt. When, in October 1761, Pitt, who had information of the signing of the "Family Compact", wished to declare war on Spain and declared his intention to resign unless his advice was accepted, Granville replied that "the opinion of the majority (of the Cabinet) must decide". He spoke in complimentary terms of Pitt but resisted his claim to be considered as a "sole minister" or Prime Minister. Whether he used the words that were attributed to him in the Annual Register for 1761 is more than doubtful, but the minutes of Council show that they express his meaning.

Өлім және жерлеу

Ол 1763 жылғы 2 қаңтарда қайтыс болғанға дейін Тайлық Кеңестің президенті қызметін атқарды. Оның соңғы әрекеті – Париж шартының алдын ала шарттарын Мемлекеттік хатшының орынбасары Роберт Вудтың оқығанын тыңдау болды. Вуд – «Гомердің түпкілікті генийі мен жазбалары» атты мақаланың авторы еді. Ол бұл мәселені кейінге қалдыруға тырысқан болар еді, бірақ Гранвилл «міндетін орындамау өмірін ұзарта алмайды» деді және ежелгі грек тілінде Сарпедонның сөзін келтірді (Илиада, XII, 322–328), соңғы сөзді – «ἴομεν» («iomen») (328-ші тармақтың бірінші сөзі), яғни «алға жылжуға асығайық» деп қайталап айтты. Вуд оқиғаны былай еске алды: «Сол қарбалас кезеңде менің лауазымымның міндеттері кейде бір ақсүйекке баруды талап етті. Ол Патшалық кеңестеріне төрағалық еткен кезде, әдеби ойын-сауыққа да уақыт бөліп отырды. Ол бұл тақырыпқа өте бейім еді және мен сирек болсам да, қызметтік мәселелер бойынша оның тапсырмасын алатын болдым, ол әңгімені Грекия мен Гомерге бұратын. Ол қайтыс болғанға бірнеше күн бұрын, Париж шартының алдын ала шарттарымен оның алдына баруға бағытталдым. Оны өте әлсіз күйде тауып, мәселені кейінге қалдыруды ұсындым, бірақ ол мен қалғанымды талап етті, өйткені міндетін орындамау өмірін ұзарта алмайды деді. Сарпедонның сөзінен бір үзіндіні қайталап, үшінші жолға ерекше назар салды, ол оның қоғамдық істерде атқарған ерекше рөлін еске түсірді. Ол соңғы сөзді бірнеше рет тыныш және қатаң түрде қайталап, бірнеше минут үнсіздіктен кейін шарты оқылуын тіледі. Ол оны қызығушылықпен тыңдады және өлім аузындағы мемлекет қайраткерінің (оның сөздерін келтірейін) ең даңқты соғысқа және ең құрметті бейбітшілікке қолдауын білдіруге жеткілікті күш жинады, мұндай соғыс пен бейбітшілікті бұл ел ешқашан көрген емес». Ол 1763 жылғы 2 қаңтарда Лондондағы Арлингтон көшесіндегі үйінде қайтыс болды. Оның денесі Вестминстер аббаттығына жерленді.

He remained in office as President of the Privy Council until his death on 2 January 1763. His last act was to listen on his deathbed to the reading of the preliminaries of the Treaty of Paris by the Under Secretary to the Secretary of State, Robert Wood, author of an essay on The Original Genius and Writings of Homer, who would have postponed the business, but Granville said that it "could not prolong his life to neglect his duty" and quoted in ancient Greek the speech of Sarpedon from the Iliad xii. 322–328, repeating the last word ἴομεν ("iomen") (the first word of verse 328) meaning "let us go forward". Wood recalled the event as follows:
"However, in the course of that active period, the duties of my situation engaged me in an occasional attendance upon a nobleman, who, while he presided at his Majesty's councils, reserved some moments for literary amusement. His Lordship was very partial to this subject; and I seldom had the honour of receiving his commands on business, that he did not lead the conversation to Greece and Homer. Being directed to wait upon his Lordship, a few days before he died, with the preliminary articles of the Treaty of Paris, I found him so languid, that I proposed postponing my business for another time: but he insisted that I should stay, saying, it could not prolong his life, to neglect his duty; and repeating the following passage, out of Sarpedon's speech, he dwelled with particular emphasis on the third line, which recalled to his mind the distinguishing part, he had taken in public affairs. His Lordship repeated the last word several times with a calm and determinate resignation: and after a serious pause of some minutes, he desired to hear the Treaty read; to which he listened with great attention: and recovered spirits enough to declare the approbation of a dying Statesman (I use his own words) on the most glorious War, and most honourable Peace, this nation ever saw." He died in his house in Arlington Street, London, on 2 January 1763. His remains were interred at Westminster Abbey.

Мұрагерлік

Гранвилл графы атағы оның ұлы Робертке көшті, ол 1776 жылы ұрпақ қалдырмай қайтыс болды, сол кезде осы графтық құрылған кезде жойылды.

Мұра

Солтүстік Каролинаның екі округі Лорд Картеретке аталды: Картерет округі (1722 жылы құрылған) және Гранвилл округі (1746). 17-ші және 18-ші ғасырларда қазіргі Оңтүстік Каролина аймағы өз округтерінің бірнешеуіне Картерет және Гранвилл аттарын берген. Гранвилл көшесі (Ванкувер, Британдық Колумбия), Гранвилл (Массачусетс), Гранвилл (Нью-Йорк), Гранвилл орталығы (Новая Шотландия) және Гранвилл паромдары осы атпен аталады. Аудармашы Джордж Сэйл өзінің "Мухаммедтің Құран" кітабын Гранвиллге арнады. Джон Картерет 2011 жылғы Антон Лессердің "Кариб теңізінің қарақшылары: белгісіз ағыстарда" фильмінде бейнеленген.