Кіріспе

Оңтүстік Мысырдағы қала Луксор (الأقصر) – Жоғарғы Мысырдағы қала, оның құрамында ежелгі Мысырдың Фива қаласы орналасқан. 2020 жылы Луксор халқы 1,333,309 адамды құрады және ол Луксор облысының орталығы болып табылады. Бұл әлемдегі ең көне қоныстанған қалалардың бірі. Луксор жиі "әлемдегі ең үлкен ашық аспан астындағы мұражай" деп сипатталады, себебі Карнак және Луксордағы египеттік ғибадатхана кешендерінің қираған қалдықтары қазіргі қаланың ішінде орналасқан. Нил өзенінен тікелей қарсы жағында, батыс жағалаудағы Тебан некрополінің ескерткіштері, ғибадатханалары және қабірлері жатыр, оның ішінде Патшалар аңғары мен Патшайымдар аңғары бар. Жыл сайын әлемнің түкпір-түкпірінен мыңдаған туристер Луксордың ескерткіштерін аралауға келеді, бұл қаланың қазіргі экономикасына зор үлес қосады. Юсуф Әбу әл Хаггг – Луксордың қадірлі қамқоршысы.

Этимология

Луксор атауы (الأقصر, /lʌk/s/ɔr/, /'lʊk/, Жоғарғы Египет: ) араб тіліндегі qasr (قصر) сөзінен шыққан, "қамал" немесе "сарай" деген мағынаны білдіреді. Бұл грек және копт тілдеріндегі τὰ Τρία Κάστρα ta tria kastra және ⲡϣⲟⲙⲧ ⲛ̀ⲕⲁⲥⲧⲣⲟⲛ pshomt enkastron сөздерімен тең болуы мүмкін, олардың екеуі де "үш қамал" дегенді білдіреді. Бұл атау демотикалық Ỉp.t "адитоннан" шыққан, ал ол өз кезегінде египеттік сөзден туындаған. Грек тіліндегі Ἀπις және Ὠφιεῖον сөздері де осы көзден шыққан. Грек тілінде бұл қала Теба (Θῆβαι) немесе Диосполис деп аталған. Египеттік атауы – Васет, сондай-ақ Нут и па т:pr және и па т O45 M24 t:N21 Z1 деп те белгілі.

Тарих

Луксор – Жаңа патшалық кезінде Жоғарғы Египеттің астанасы болған Фиваның ежелгі қаласы және кейіннен Амон Ра құдайы болған Амонның қаласы. Ежелгі Египет жазбаларында бұл қала wAs.t (шамамен айтылуы: "Waset") деп аталды, бұл "жебелектің қаласы" дегенді білдіреді, ал кейіннен Демотик Египет тілінде ta jpt (әдетте "tA ipt" деп айтылады және "құрбандық орны/ғибадатхана" дегенді білдіреді, jpt swt-ге сілтеме жасайды, ғибадатхана қазір арабша атымен белгілі Карнак, яғни "көмекті ауыл"), ежелгі гректер оны Тебай деп, римдіктер оны Теба деп атады. Теб "100 қақпалы қала" деп те аталды, кейде оны "оңтүстік Гелиополис" ("Iunu shemaa" ежелгі египет тілінде) деп атады, оны Иуну немесе Гелиополис қаласынан, солтүстіктегі Ра құдайына ғибадат етудің басты орнынан ажырату үшін. Оны көбінесе niw.t, яғни "қала" деп атаған, және бұл есімнің қолданылған Египеттегі үш қаланың бірі болды (басқа екеуі Мемфис және Гелиополис); ол сондай-ақ niw.t rst, "оңтүстік қаласы" деп аталды, себебі олардың ең оңтүстігінде орналасқан. Қаланың маңыздылығы 11-ші династияда қала гүлденген қалаға айналған кезде басталды. Бірінші аралық кезеңдегі қиындықтардан кейін Египетті біріктірген Монтухотеп II қаланың өсуімен елге тұрақтылық әкелді. Жаңа патшалық фараондары Кушқа, қазіргі солтүстік Суданға және Қанаан, Финикия және Сирия жерлеріне жасаған экспедицияларында қаланың үлкен байлық жинағанын және тіпті әлемдік деңгейде беделге ие болғанын көрді. 2018 жылдың қарашасында екі түрлі жаңалық жарияланды. Оның бірі – Египеттің ежелгі жәдігерлер жөніндегі жоғарғы кеңесі Батыс жағалауда Мут ғибадатханасындағы мумификация ордасының бақылаушысы Тхэ Ирхет Иф пен оның әйеліне тиесілі 13 ғасырдағы қабірді тапты. Осы уақытқа дейін бес ай бойы жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде отбасының түрлі-түсті көріністері мен 1000 жерлеу мүсіндері немесе ушабтилер ашылды. Саркофагтардың біреуін Египеттің көнелік қызметкерлері жеке түрде ашқан, ал екіншісі – 18-ші династиядан шыққан Түйя есімді әйелдің халықаралық бұқаралық ақпарат құралдарының алдында ашылды. 2019 жылдың қазан айында Захи Хавастың жетекшілігімен египет археологтары ежелгі "өндірістік аймақты" ашып, патша қабірлері үшін сәндік бұйымдар, жиһаздар мен қыш бұйымдарын жасайтын. Бұл жерде керамика жағылатын үлкен пеш және 30 цех жұмыс істеді. Захи Хавастың айтуынша, әр ателье әртүрлі мақсатқа ие болды. Олардың кейбіреулері қыш құмыра жасау үшін, басқалары алтын бұйымдар жасау үшін, ал тағы басқалары жиһаз жасау үшін пайдаланылды. Өзеннен 75 метр тереңдікте ағаштан жасалған патшалық сандықтарды әшекейлеген деп саналатын бірнеше заттар, мысалы, инкрустацияланған буындар, күміс сақиналар және алтын фольгалар табылды. Кейбір артефактілерде Хорус құдайдың қанаттары бейнеленген. 2019 жылдың қазан айында Египет археологиялық миссиясы Ель-Ассасиф зиратындағы Хатешэпсуттің мәйіті ғибадатханасының алдында отыз жақсы сақталған ағаш табыт (3000 жыл) тапты. Табыттардың ішінде 23 еркек, 5 әйел және 2 баланың мүмійлері табылған, олардың орта тапқа жататыны саналады. Хавастың айтуынша, мүмійлер египет құдайларының бейнелері, иероглифтер және өлгендердің кітабымен, яғни жанның өмірден кейінгі өмірде жол табуына мүмкіндік беретін сиқырлар сериясымен безендірілген. Кейбір табыттарға өлгендердің есімдері ойылып жазылған. 2021 жылдың 8 сәуірінде Захи Хавастың жетекшілігімен египет археологтары Луксор маңындағы 3400 жылдық "жоғалған алтын қала" Атенді тапты. Бұл қазылған көне Египеттегі ең ірі қала. Джон Хопкинс университетінің египтология профессоры Бетси Брайан бұл жерді "Тутанхамонның қабірінен кейінгі ең маңызды археологиялық табылған" деп атады. Бұл жерді қазып алушылар ежелгі египеттіктердің өмір сүру салтын көрсеткендіктен, ал бұрынғы археологиялық табылғандар қабірлер мен басқа да жерлеу орындарынан табылған. Ғимараттардың жанында Аменхотеп III билік құрған кезге жататын қыш бұйымдары, сақиналар мен күнделікті жұмыс құралдары сияқты көптеген артефакттер бар. 2021 жылдың 10 сәуірінде бұл жер толығымен қазбаланған жоқ.

Копт католикалық епархиясы

Копт католиктері (Александриялық ғұрып) азшылығы 1895 жылғы 26 қарашада Луксор (Люксор) эпархиясын (Шығыс католик діни округі), сондай-ақ Тебес деп атады, бұл аймақ Египет апостольдық викариатынан бөліп алынған. Оның епископтық тақ орны – Луксордағы Әйгілі Георгий соборы. Кезекте, 1947 жылғы 10 тамызда Ассиут эпархиясын құру үшін және 1981 жылғы 14 қыркүйекте Сохаг эпархиясын құру үшін аумағының бір бөлігін жоғалтты.

Экономика

Мысырдың басқа қалалары сияқты Луксор экономикасы да туризмге көп тәуелді. 1988 жылдан бері Луксор Египетте ыстық ауа шарымен саяхаттау мүмкіндігін ұсынатын жалғыз қала, бұл туристер үшін танымал әрекет. Көптеген адамдар ауыл шаруашылығында жұмыс істейді, әсіресе қант қамысы өндірісінде. Сонымен қатар, тамақ жасау және басқа да мақсаттарға қолданылатын керамика сияқты көптеген өнеркәсіптер де бар. 1997 жылы Луксорда болған трагедия жергілікті экономикаға соққы берді, оның салдарынан 64 адам (оның ішінде 59 турист) қаза тапты, бұл сол кезде Египеттегі ең қорқынышты террористик шабуыл болды (Шарм-эль-Шейх шабуылдарынан бұрын). Осы оқиға бірнеше жылға туристер ағынын азайтты. 2011 жылғы Араб көктемінен кейін Египетке келетін туристер саны күрт төмендеді, бұл жергілікті туристік нарыққа да әсер етті. 2013 жылдың 26 ақпанында Луксор маңында ауада газ жарылысынан ыстық ауа шары құлап, 19 азиялық және еуропалық турист қаза тапты. Бұл Египетте туристер қатысқан ең ауыр апаттардың бірі болды. Қаза тапқандардың арасында француз, британ, венгр, жапон азаматтары және Гонконгтан келген тоғыз турист болды. Кірістің жетіспеушілігін толықтыру үшін көптеген адамдар өздеріне қажетті азық-түлік өнімдерін өсіреді. Ешкінің ірімшігі, қабандар, мемлекеттік қолдаумен және үйде пісірілген нан, сондай-ақ өз бақшаларында өсірген қызанақ көптеген тұрғындар үшін күнделікті тағамға айналған.

Туризмді дамыту

Туризмді дамытудың даулы жоспары Луксорды ең үлкен ашық аспан астындағы мұражайға айналдыруды мақсат етеді. Бас жоспарда жаңа жолдар, бес жұлдызды қонақүйлер, әсем дүкендер және IMAX кинотеатры көзделген. Басты назар 11 миллион долларлық жобаға қарастырылған – ол бір кезде Луксор мен Карнак ғибадатханаларын байланыстырған Сфинкстер даңғылын қазып шығару және қалпына келтіру. Ежелгі процессия жолын перғауын Аменхотеп III салған, ал 400 ж.б.д. Нектанебо I тұсында аяқталған. Қазір қазылып жатқан жолдың бойында мыңнан астам сфинкс мүсіні орналасқан, ол тұрмыстық үйлер, мешіттер, шіркеулер және сазбен жабылған еді. Қазба жұмыстары шамамен 2004 жылы басталды. 2019 жылдың 18 сәуірінде Египет үкіметі Луксорда Жоғарғы және Төменгі Египеттің 18-ші династиясына жататын, бұрын ашылмаған табылдырылғанын жариялады. Ежелгі ескерткіштер министрі Халед әл-Ананидің сөзіне сәйкес, бұл ежелгі Фива қаласынан табылған ең ірі жартастан қашалған қабір. Бұл – ежелгі Луксор қаласының жанында табылған ең үлкен және жақсы сақталған қабірлердің бірі. 2018 жылдың 24 қарашасында осы жаңалықтан бұрын, 3000 жылдан астам уақыт бұрын ашылмаған табыттың ішінде жақсы сақталған әйелдің мумиясы табылған еді.

Көлік

Луксорды Луксор халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. 1998 жылы Луксордың басты қаласынан бірнеше шақырым жоғарырақ жаңа көпір салынды, ол шығыс жағалаудан батыс жағалауға құрлықпен оңай өтуге мүмкіндік берді. Дәстүрлі түрде өзенді кесіп өту паромдардың жұмысы болған. "Жергілікті паром" (кейде "Ұлттық паром" деп те аталады) Луксор ғибадатханасының қарама-қарсы жағалауынан қатынайды. Батыс жағалаудағы нысандарға жолаушыларды такси жүргізушілері жеткізеді, олар көбінесе паромнан түскендерге ұсыныс жасайды. Сондай-ақ, 2 египет фунына (Л.Е.) кейбір ескерткіштерге баратын жергілікті көліктер бар, бірақ туристер оларды көбінесе пайдаланбайды. Оның орнына, Нилдің екі жағасында күні бойы моторлы қайықтар жүреді, олар қарқындырақ, бірақ қымбат (50 египет фуны) өтуді ұсынады. Луксор қаласында, шығыс жағалауда, негізінен жергілікті тұрғындар пайдаланатын бірнеше автобус маршруттары бар. Туристер көбінесе қала ішінде саяхаттау үшін немесе экскурсияларға "калеш" деп аталатын ат арбаларын жалдайды. Таксилер көп, бағасы да қолжетімді, және үкімет 20 жылдан астам болған таксилерге лицензия бермейтін болғандықтан, көптеген жаңа кондиционерлі таксилер бар. Жақында қалада көлік ағынының артуына байланысты жаңа жолдар салынды. Нил бойындағы ішкі саяхат үшін күніне бірнеше рет пойыз қатынайды. Луксор ғибадатханасының маңындағы теміржол стансасынан таңғы және түнгі пойызға отыруға болады. Бұл бағыт Каир (солтүстік) және Асуан (оңтүстік) сияқты ірі қалаларға барады.

Луксор университеті

2019 жылы құрылған Луксор университеті студенттерге бағдарламалар мен курстар ұсынатын коммерциялық емес мемлекеттік университет.