Кіріспе

1956 жылы Альберт Камюдың философиялық романы

"Күңкіл" – Альберт Камюдың философиялық романы. Алғаш рет 1956 жылы жарық көрген бұл шығарма оның толыққанды көркем прозасының соңғы туындысы. Амстердамда өрбитін "Күңкіл" өзін "мойынсұрған судья" деп жариялаған Жан Батист Клеманстың өміріне деген ой-толғаныстарын бейтаныс адамға баяндайтын бірнеше драмалық монологтардан тұрады. Клеманс, іс жүзінде мойынсұну ретінде, өзінің Париждегі бай қорғаушы адвокат ретіндегі табысын және әріптестерінің құрметін айтады. Оның дағдарысы және құн сүруі, рухани тұрғыдан, Еден бағынан адамның құлауын еске түсіруі тиіс болды. "Күңкіл" әділдік, тұтқындық, жоқ болу және шындық тақырыптарын зерттейді. Альберт Камюға арналған сөздерінде экзистенциалистік философ Жан-Поль Сартр осы романды "Камюдың кітаптарының арасындағы ең әдемісі және ең аз түсінілгені" деп сипаттады.

Орнату

Клеманс биік, ашық кеңістіктерге деген құштарлығы туралы жиі айтады – тау шаңырағынан бастап кемелердің жоғарғы палубаларына дейін. «Мен ешқашан жайлы сезінбедім, – деп түсіндіреді ол, – биік орында болмаса. Тіпті күнделікті өмірде де өзімді биікте сезінуім керек». Сондықтан Клеманстың көркем қаланың адамгершілік сұлулығынан алыс, тегіс жағалауға серуендеуі парадоксалды. Осы ретте, Амстердамның теңіз деңгейінен төмен орналасуы баяндаушы үшін ерекше маңызға ие. Сонымен қатар, «Күз» романында Амстердам көбінесе суық, ылғалды жер ретінде суреттеледі, онда қалың тұман тығыз, неоновые шамдармен жарылған көшелердің үстінде тұрақты түрде тұнады. Қала атмосферасы (ол басқа жерде де жаратылуы мүмкін болғанымен) Камудың ерекше себептермен таңдауына түрткі болды. Романның басында Клеманс кездейсоқ түрде айтады:

«Тозақтың соңғы шеңбері» Амстердамның қызыл шамдар ауданында және Клеманс әдетте кешке баратын «Мехико қаласы» атты бардың орналасқан жері. Оның баяндамасының көп бөлігі осы жерде біртіндеп ашылады. («Мехико қаласы» бары Амстердамда шын мәнінде болған.) Осылайша, орын Клеманстың жоғары қоғамдық Париж биіктігінен Амстердамның қараңғы, көңілсіз, Дантелік әлеміне құлауын әдеби және символдық тұрғыдан бейнелейді, онда мұңға батқан жандар бірін-бірімен мақсатсыз саяхаттайды. Шындығында, сыншылар Клеманстың құлауы мен Дантенің «Тозақ» поэмасындағы тозаққа түсуі арасындағы параллельдерді жан-жақты зерттеді (Гальпин, Кинг еңбектерін қараңыз). Сонымен қатар, Камю философиялық идеяларын дамыта келе, оқиғаның Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокост тұсында өрбуі маңызды. Клеманс «Мехико қаласынан» көп алшақтамай, бұрынғы еврей кварталында тұратынын айтады, «біздің гитлершіл туыстармыз оны біршама кеңіте бергенше. Мен тарихтағы ең үлкен қылмыстардың бірінің орнында өмір сүремін» (Каму, 281-бет). Бардың аты ацтек өркениетінің құлауын еске салады, оның қираған астанасы қазіргі Мексика қаласымен ауыстырылды. «Күз» романының мақсаты – адамзаттың мұндай зұлымдықтарды қалай жасауға қабілетті екенін түсіндіру.

Париждегі өмір

Роман Мексика қаласындағы барда отырған Клеменспен (оқырманның орнын басатын адам ретінде) ішімдікке тапсырыс берудің дұрыс жолы туралы сұхбаттасумен басталады; себебі мұнда Амстердамның космополиттік сипатына қарамастан, бармен голланд тілінен басқа ештеңеге жауап бермейді. Осылайша, Клеменс аудармашы болып табылады және ол бейтаныспен бірге, олардың екеуінің де Парижден келген отандастар екенін анықтағаннан кейін, одан да маңызды мәселелерді талқылай бастайды. Клеменс өзінің Париждегі өте сәтті және беделді қорғаушы ретінде керемет өмір сүргенін айтады. Оның жұмысының көп бөлігі "жесірлер мен жетімдер" істеріне, яғни кедей және құқығынан айырылған адамдарға қатысты, олар әйтпесе заң алдында өздерін тиісті түрде қорғауға мүмкіндік ала алмас еді. Ол сондай-ақ, көшеде бейтаныс адамдарға жол көрсету, автобуста орынды басқаларға беру, кедейлерге садақа беру және, ең бастысы, соқырларға көшеден өтуге көмектесу туралы әңгімелерді айтады. Қысқасы, Клеменс өзін тек басқалар үшін өмір сүретін және "әдеттегі амбициялық адамнан артық нәрсеге қол жеткізіп, ізгілік өзінің сыйы болып табылатын ең жоғары билікке көтерілетін" адам деп санады (Камю 288). Бір күні кешке, "әйелінен" үйге қайтып келе жатып, Пон-Руальдан өтіп бара жатып, Клеменс көпірдің шетіне еңкейген қара киім киген әйелге кездеседі. Ол бір сәт шексіздікке ұшырайды, мұндай уақытта және көшелердің бос болуына байланысты бұл көрініс таңғажайып, бірақ бәрібір жолын жалғастырады. Ол жақын арада жүргенде, суға түскен дененің анық дыбысын естиді. Клеменс тоқтап, не болғанын біледі, бірақ ештеңе жасамайды – тіпті, ол айналмайды да. Клеменс өзін әлсіздер мен бақытсыз адамдардың қайырымды қорғаушысы деп есептесе де, ол оқиғаға мән бермей, өз жолын жалғастырады. Кейін ол өзінің ештеңе істемегенінің себебі, мүмкін, оны істеу үшін өзінің жеке қауіпсіздігін қауіпке тігу қажет болды деп түсіндіреді. Бірнеше жылдан кейін, әйелдің Пон-Руальден өзін-өзі өлтіруінен және оқиғаны естелігінен жоюға жасаған сәтті әрекеттен кейін, Клеменс бір күзгі кешке, жұмысы өте жақсы өткеннен кейін үйіне қайтып барады. Ол бос Пон-де-л’Арт көпірінде тоқтап, ойға келеді: Клеменс айналып қараса, күлкі, әрине, оған бағытталмағанын, бірақ достар арасындағы алыс әңгімеден туындағанын біледі. Дегенмен, ол: "Мен оны артымнан, судан ғана естідім", - дейді. Осылайша, күлкі оны алаңдатады, өйткені ол бірнеше жыл бұрын суға батып кеткен әйелге қатысты ештеңе істемегенін дереу еске салады. Клеменс үшін бақытсыз жағдай, ол өзін осындай өзімшіл адам болғаны үшін мақтап тұрған сәтте осы туралы еске түсіріледі. Сонымен қатар, күлкі "жақсы, жүректі, тіпті достық күлкі" деп сипатталса, бірнеше сәттен кейін ол өзін "жақсы, жүректі барс" (Камю 297) деп сипаттайды. Бұл күлкі оның ішінде туындағанын білдіреді, бұл көріністің ішкі мағынасына тағы бір өлшем қосады. Сол кешкі Пон-де-л’Артта Клеменс үшін оның нағыз өзінің оның қабаланған бейнесімен қақтығысуы және оның өзінің екіжүзділігінің аяқталғаны анық көрінеді. Үшінші және соңғы оқиға Клеменстің құлдырауын бастайды. Бір күні светофорда күтіп тұрғанда, Клеменс алдында тоқтаған мотоциклдің артында қалып қойғанын және жарық жасылға ауысқаннан кейін жүре алмайтынын байқайды. Артында келе жатқан басқа көліктер дауыстап, Клеменс кісіні бірнеше рет мотоциклді жолдан жылдырып, басқалардың айналып өтуіне рұқсат беруін сұрайды; алайда, өтінішті қайталаған сайын мотоциклші ашуланып, Клеменске физикалық зорлық-зомбылықпен қорқытады. Ашуланған Клеменс оған қарсы тұру үшін көлігінен шығады, бірақ басқа біреу араласып, "мен жер бетінің қоқысы екенімді және аяғының арасында мотоцикл бар, сондықтан қолайсыз жағдайда болған адамды ұруға рұқсат бермейтіндігімді айтты" (Камю 303-4). Клеменс сұхбаттасқа жауап беру үшін бұрылады, бірақ мотоциклші кенеттен оны бас жағынан ұрып, жылдамдықты арттырып кетеді. Сұхбаттасқа кек қайтармай, Клеменс, қатты ұялып, көлігіне оралып кетеді. Кейін ол өзінің ойына "жүз рет" не істеу керек деп ойлайды – атап айтқанда, сұхбаттасқа ұрып, мотоциклшіге ілесіп, оны жолдан шығарып тастау керек еді. Ашулы сезім оны жейді, Клеменс өзінің бүкіл өмірі құрмет, танылу және басқаларға билік ету үшін өмір сүрген деген тұжырымға келеді. Осыны түсінгеннен кейін, ол бұрынғыдай өмір сүре алмайды.

Дағдарыс

Алғашында Клеменс екіжүзділік пен өзімшілдікпен өмір сүргеніне қарсы тұруға тырысады. Ол өзінің бұрынғы мейірімділік істері туралы өзімен-өзі пікірдеседі, бірақ бұл оның жеңіске жете алмайтындығын тез түсінеді. Мысалы, ол көшенің арғы жағына бір соқыр адамға көмектескенде – бұл оның әсіресе ұнаған ісі – ол оған бас киімін кигізді. Соқыр кісі бұл әрекетті көре алмайтынына байланысты, Клеменс: «Ол кімге арналған? Көрерлерге. Өз рөлімді орындағаннан кейін, құрмет көрсеттім» (Camus 301). Нәтижесінде ол өзін екіжүзді және адалсыз деп санайды. Бұл түсінік Клеменс үшін эмоционалдық және интеллектуалдық дағдарысты туғызады, ол оны қазір таба алмайды; Пон де Артс-та алғаш рет оған әсер еткен күлкінің дыбысы баяу-баяу оның бүкіл өмірін қамтып ала бастайды. Тіпті, сотта әділдік пен теңдік мәселесін қорғағанда, Клеменс өзімен-өзі күле бастайды. Оны елемеуге болмай, Клеменс екіжүзділігінен айырылып, одан алған беделін жою арқылы күлкіні басуға тырысады. Клеменс «осы мақтаулы беделді жоюға» (Camus 326) көбінесе ол білетін жария пікірлер арқылы қабылданады: қайыршыларға олардың «жағымсыз екенін» айту, крепостнойларды ұстап алып, өз қалауынша ұрып-соғуға мүмкіндігі болмағанына өкінетінін мәлімдеу және «құғыншылардың адал адамдарға жасаған зорлық-зомбылығын ашып көрсететін манифест» жариялау туралы хабарлау. Шындығында, Клеменс тіпті оның бұл әрекеті нәтижесіз болады, өйткені айналасындағы адамдардың көпшілігі оны шын мәнінде қабылдамайды; олар оның беделіне ие адамның мұндай нәрселерді айтып, әзіл айтпағанын елестете алмайды. Клеменс ақырында өзін-өзі мазақтау әрекеттерінің тек сәтсіздікке ұшырайтынын түсінеді, ал күлкі оны жалғастыра береді. Себебі оның іс-әрекеттері де адал емес: «Күлкіге жол бермеу үшін, мен өзімді жалпы мазаққа салуды армандадым. Шын мәнінде, бұл әлі де соттан қашу мәселесі болды. Мен күлгендерді өз жағыма алғым келді, немесе кем дегенде өзімді олардың жағына қойғым келді» (Camus 325). Соңында, Клеменс өзінің эмоционалдық-интеллектуалдық дағдарысына дәл осы шарттармен әлемнен бас тарту арқылы жауап береді. Ол заңгерлік тәжірибесін тоқтатады, бұрынғы әріптестерінен және жалпы адамдардан аулақ болады және өзін мүлдем шексіз әдепсіздікке беріп қояды; адам баласы одан бас тартқан салаларда екіжүзді болуы мүмкін, бірақ «ешбір адам өзінің ләззатында екіжүзді емес» (Camus 311 – Сэмюэл Джонсоннан алынған цитата). Әдепсіздік (әйелдер мен алкоголь) күлкіні басудың уақытша тиімді құралы болып табылады, өйткені ол өзінің екіжүзділігінің қысымын сезінуге көмектеседі, өйткені ол түсіндіруінше, оның ақыл-ойына тоңдырады. Алайда, ол жеке кемшіліктеріне байланысты мұндай өмір салтын ұстай алмайтынын байқайды, ол былай деп сипаттайды: «бауырым және соншалықты қорқынышты шаршау, ол әлі де мені тастап кетпеді (?)».

Амстердамдағы өмір

Клеменстің соңғы монологы оның (бұрынғы) еврей кварталындағы пәтерінде өтеді және оның қазіргі көзқарасын қалыптастырған оқиғаларды нақтырақ баяндайды; осы тұрғыда Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі тәжірибесі шешуші рөл атқарады. Соғыс басталғанда және Франция құлағанда Клеманс француз қарсыластарына қосылуды ойлайды, бірақ мұның ақыры тиімсіз болатынын түсінеді. Оның орнына Клеманс Парижден Лонданға қашуға шешім қабылдап, Солтүстік Африка арқылы жанама жолмен барады. Алайда, Африкада ол досымен кездесіп, қала береді, жұмыс іздеп, ақыры Тунис қаласына қоныстанды. Бірақ одақтастар Африкаға түскеннен кейін Клеманс немістерге ұсталып, концлагерге тасталады – «негізінен қауіпсіздік шарасы ретінде», – деп өзіне сендіреді (Камю 343). Концлагерде Клеманс бір жолдасымен кездеседі, ол оқырманға тек «Дю Гесклин» деп таныстырылады. Бұл адам Испания азамат соғысында шайқасып, «католик генералы» тарапынан тұтқынға алынып, енді Африкада немістердің қолында болды. Бұл оқиғалар оның католик шіркеуіне (немесе, мүмкін, Құдайға да) деген сенімін жоғалтуына себеп болды. Наразылық ретінде Дю Гесклин жаңа Папаның қажеттігін жариялайды – «өзінде және басқаларда біздің азаптарымыздың бірлігін сақтап қалатын» Папа, ол лагерьдегі тұтқындардың арасынан таңдалуы керек. «Ең көп кінәсі бар» адам ретінде Клеманс әзілдеп өзін ұсынады, бірақ басқа тұтқындар оның кандидатурасын қабылдайды. «Папа» ретінде тұтқындар тобын басқаруға таңдалғандықтан, Клеманс оларға қатысты белгілі бір билікке ие болады, мысалы, тамақ пен суды қалай бөлуге және кім қандай жұмыс істейтінін шешуге. «Мен сол күні шеңберді жаптым десем болады, – деп мойындайды ол, – өлмегелі жатқан жолдасымның суын іштім. Жоқ, жоқ, бұл Дю Гесклин емес еді; ол, сірә, өзін тым қатты шектегендіктен, бұрыннан қаза болған еді» (Камю 343-4). Содан кейін Клеманс XV ғасырға жататын атақты сурет туралы айтады – Гент мүсіндігінен алынған «Әділ судьялар» панелі, ол оның қолына қалай тигенін баяндайды. Бір күні кешке Мексика қаласының тұрақты мейманы барға кіріп, бағалы суретті бір бөтелке джинге барменге сатады, ол оны бір кезде бардың қабырғасына мақтанышпен іліп қояды. (Суретті сатқан адам да, қабырғадағы бос орын да романның басында құпия түрде көрсетіледі.) Бірақ Клеманс барменге суреттің іс жүзінде ұрланғанын, бірнеше елдің полициясы оны іздеп жүргенін айтады және оны өзі сақтап қалуды ұсынады; бармен бірден келіседі. Клеманс ұрланған суретті иеленуін бірнеше себеппен ақтауға тырысады, ең алдымен «өйткені бұл судьялар қошшаққа бара жатыр, өйткені енді қошшақ немесе тазалық жоқ, және панельді ұрлаған ақылды алаяқ белгісіз әділеттің құралы болды, оны тоқтатуға болмайды» (Камю 346). Соңында Клеманс Гент мүсіндігінің және «Әділ судьялардың» бейнесін өзін «өкінішті судья» деп тануын түсіндіру үшін пайдаланады. Бұл, негізінен, объективті шындық жоқ әлемде өмір сүрудің нәтижесінде бізге келген азапты көтерудің жолы ретінде еркінен бас тарту доктринасын жақтайды. Құдай өлгендіктен, адам жалпы кінәлілік идеясын және кінәсіздіктің мүмкін еместігін де қабылдауы керек. Клеменстің аргументі, біршама парадоксалды түрде, азаптан құтылу тек өзінен жоғары нәрсеге бағыну арқылы ғана мүмкін екенін көрсетеді. Клеманс, мойындауы арқылы, өзін және басқаларды үнемі айыптайды, айналасындағыларды өздерінің шартты кінәлі екендігіне көндіруге уақытын жұмсайды. Роман зұлымдықпен аяқталады: «Маған жылдар бойы түнде үндеуін тоқтатпаған сөздерді өзіңе айт, мен соңында сіздің аузыңыздан айтамын: "Ой, жас қыз, суға қайтадан секір, мен екеумізді құтқаруға екінші рет мүмкіндік алсам!" Екінші рет пе, қандай ақылсыздық! Біреу біздің сөзімізге сенсе ше? Ол орындалуы керек. Брр! Су қанша суық! Бірақ көңілімізді тыныштандырайық. Қазір тым кеш, әрқашан да тым кеш болады. Бақытымызға орай!"