Кіріспе
1956 жылы Альберт Камюдың философиялық романы
"Күңкіл" – Альберт Камюдың философиялық романы. Алғаш рет 1956 жылы жарық көрген бұл шығарма оның толыққанды көркем прозасының соңғы туындысы. Амстердамда өрбитін "Күңкіл" өзін "мойынсұрған судья" деп жариялаған Жан Батист Клеманстың өміріне деген ой-толғаныстарын бейтаныс адамға баяндайтын бірнеше драмалық монологтардан тұрады. Клеманс, іс жүзінде мойынсұну ретінде, өзінің Париждегі бай қорғаушы адвокат ретіндегі табысын және әріптестерінің құрметін айтады. Оның дағдарысы және құн сүруі, рухани тұрғыдан, Еден бағынан адамның құлауын еске түсіруі тиіс болды. "Күңкіл" әділдік, тұтқындық, жоқ болу және шындық тақырыптарын зерттейді. Альберт Камюға арналған сөздерінде экзистенциалистік философ Жан-Поль Сартр осы романды "Камюдың кітаптарының арасындағы ең әдемісі және ең аз түсінілгені" деп сипаттады.
Орнату
Клеманс биік, ашық кеңістіктерге деген құштарлығы туралы жиі айтады – тау шаңырағынан бастап кемелердің жоғарғы палубаларына дейін. «Мен ешқашан жайлы сезінбедім, – деп түсіндіреді ол, – биік орында болмаса. Тіпті күнделікті өмірде де өзімді биікте сезінуім керек». Сондықтан Клеманстың көркем қаланың адамгершілік сұлулығынан алыс, тегіс жағалауға серуендеуі парадоксалды. Осы ретте, Амстердамның теңіз деңгейінен төмен орналасуы баяндаушы үшін ерекше маңызға ие. Сонымен қатар, «Күз» романында Амстердам көбінесе суық, ылғалды жер ретінде суреттеледі, онда қалың тұман тығыз, неоновые шамдармен жарылған көшелердің үстінде тұрақты түрде тұнады. Қала атмосферасы (ол басқа жерде де жаратылуы мүмкін болғанымен) Камудың ерекше себептермен таңдауына түрткі болды. Романның басында Клеманс кездейсоқ түрде айтады:
«Тозақтың соңғы шеңбері» Амстердамның қызыл шамдар ауданында және Клеманс әдетте кешке баратын «Мехико қаласы» атты бардың орналасқан жері. Оның баяндамасының көп бөлігі осы жерде біртіндеп ашылады. («Мехико қаласы» бары Амстердамда шын мәнінде болған.) Осылайша, орын Клеманстың жоғары қоғамдық Париж биіктігінен Амстердамның қараңғы, көңілсіз, Дантелік әлеміне құлауын әдеби және символдық тұрғыдан бейнелейді, онда мұңға батқан жандар бірін-бірімен мақсатсыз саяхаттайды. Шындығында, сыншылар Клеманстың құлауы мен Дантенің «Тозақ» поэмасындағы тозаққа түсуі арасындағы параллельдерді жан-жақты зерттеді (Гальпин, Кинг еңбектерін қараңыз). Сонымен қатар, Камю философиялық идеяларын дамыта келе, оқиғаның Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокост тұсында өрбуі маңызды. Клеманс «Мехико қаласынан» көп алшақтамай, бұрынғы еврей кварталында тұратынын айтады, «біздің гитлершіл туыстармыз оны біршама кеңіте бергенше. Мен тарихтағы ең үлкен қылмыстардың бірінің орнында өмір сүремін» (Каму, 281-бет). Бардың аты ацтек өркениетінің құлауын еске салады, оның қираған астанасы қазіргі Мексика қаласымен ауыстырылды. «Күз» романының мақсаты – адамзаттың мұндай зұлымдықтарды қалай жасауға қабілетті екенін түсіндіру.
Париждегі өмір
Роман Мексика қаласындағы барда отырған Клеменспен (оқырманның орнын басатын адам ретінде) ішімдікке тапсырыс берудің дұрыс жолы туралы сұхбаттасумен басталады; себебі мұнда Амстердамның космополиттік сипатына қарамастан, бармен голланд тілінен басқа ештеңеге жауап бермейді. Осылайша, Клеменс аудармашы болып табылады және ол бейтаныспен бірге, олардың екеуінің де Парижден келген отандастар екенін анықтағаннан кейін, одан да маңызды мәселелерді талқылай бастайды. Клеменс өзінің Париждегі өте сәтті және беделді қорғаушы ретінде керемет өмір сүргенін айтады. Оның жұмысының көп бөлігі "жесірлер мен жетімдер" істеріне, яғни кедей және құқығынан айырылған адамдарға қатысты, олар әйтпесе заң алдында өздерін тиісті түрде қорғауға мүмкіндік ала алмас еді. Ол сондай-ақ, көшеде бейтаныс адамдарға жол көрсету, автобуста орынды басқаларға беру, кедейлерге садақа беру және, ең бастысы, соқырларға көшеден өтуге көмектесу туралы әңгімелерді айтады. Қысқасы, Клеменс өзін тек басқалар үшін өмір сүретін және "әдеттегі амбициялық адамнан артық нәрсеге қол жеткізіп, ізгілік өзінің сыйы болып табылатын ең жоғары билікке көтерілетін" адам деп санады (Камю 288). Бір күні кешке, "әйелінен" үйге қайтып келе жатып, Пон-Руальдан өтіп бара жатып, Клеменс көпірдің шетіне еңкейген қара киім киген әйелге кездеседі. Ол бір сәт шексіздікке ұшырайды, мұндай уақытта және көшелердің бос болуына байланысты бұл көрініс таңғажайып, бірақ бәрібір жолын жалғастырады. Ол жақын арада жүргенде, суға түскен дененің анық дыбысын естиді. Клеменс тоқтап, не болғанын біледі, бірақ ештеңе жасамайды – тіпті, ол айналмайды да. Клеменс өзін әлсіздер мен бақытсыз адамдардың қайырымды қорғаушысы деп есептесе де, ол оқиғаға мән бермей, өз жолын жалғастырады. Кейін ол өзінің ештеңе істемегенінің себебі, мүмкін, оны істеу үшін өзінің жеке қауіпсіздігін қауіпке тігу қажет болды деп түсіндіреді. Бірнеше жылдан кейін, әйелдің Пон-Руальден өзін-өзі өлтіруінен және оқиғаны естелігінен жоюға жасаған сәтті әрекеттен кейін, Клеменс бір күзгі кешке, жұмысы өте жақсы өткеннен кейін үйіне қайтып барады. Ол бос Пон-де-л’Арт көпірінде тоқтап, ойға келеді: Клеменс айналып қараса, күлкі, әрине, оған бағытталмағанын, бірақ достар арасындағы алыс әңгімеден туындағанын біледі. Дегенмен, ол: "Мен оны артымнан, судан ғана естідім", - дейді. Осылайша, күлкі оны алаңдатады, өйткені ол бірнеше жыл бұрын суға батып кеткен әйелге қатысты ештеңе істемегенін дереу еске салады. Клеменс үшін бақытсыз жағдай, ол өзін осындай өзімшіл адам болғаны үшін мақтап тұрған сәтте осы туралы еске түсіріледі. Сонымен қатар, күлкі "жақсы, жүректі, тіпті достық күлкі" деп сипатталса, бірнеше сәттен кейін ол өзін "жақсы, жүректі барс" (Камю 297) деп сипаттайды. Бұл күлкі оның ішінде туындағанын білдіреді, бұл көріністің ішкі мағынасына тағы бір өлшем қосады. Сол кешкі Пон-де-л’Артта Клеменс үшін оның нағыз өзінің оның қабаланған бейнесімен қақтығысуы және оның өзінің екіжүзділігінің аяқталғаны анық көрінеді. Үшінші және соңғы оқиға Клеменстің құлдырауын бастайды. Бір күні светофорда күтіп тұрғанда, Клеменс алдында тоқтаған мотоциклдің артында қалып қойғанын және жарық жасылға ауысқаннан кейін жүре алмайтынын байқайды. Артында келе жатқан басқа көліктер дауыстап, Клеменс кісіні бірнеше рет мотоциклді жолдан жылдырып, басқалардың айналып өтуіне рұқсат беруін сұрайды; алайда, өтінішті қайталаған сайын мотоциклші ашуланып, Клеменске физикалық зорлық-зомбылықпен қорқытады. Ашуланған Клеменс оған қарсы тұру үшін көлігінен шығады, бірақ басқа біреу араласып, "мен жер бетінің қоқысы екенімді және аяғының арасында мотоцикл бар, сондықтан қолайсыз жағдайда болған адамды ұруға рұқсат бермейтіндігімді айтты" (Камю 303-4). Клеменс сұхбаттасқа жауап беру үшін бұрылады, бірақ мотоциклші кенеттен оны бас жағынан ұрып, жылдамдықты арттырып кетеді. Сұхбаттасқа кек қайтармай, Клеменс, қатты ұялып, көлігіне оралып кетеді. Кейін ол өзінің ойына "жүз рет" не істеу керек деп ойлайды – атап айтқанда, сұхбаттасқа ұрып, мотоциклшіге ілесіп, оны жолдан шығарып тастау керек еді. Ашулы сезім оны жейді, Клеменс өзінің бүкіл өмірі құрмет, танылу және басқаларға билік ету үшін өмір сүрген деген тұжырымға келеді. Осыны түсінгеннен кейін, ол бұрынғыдай өмір сүре алмайды.
Despite Clamence's view of himself as a selfless advocate for the weak and unfortunate, he simply ignores the incident and continues on his way. He later elaborates that his failure to do anything was most probably because doing so would have required him to put his own personal safety in jeopardy. Several years after the apparent suicide of the woman off the Pont Royal — and an evidently successful effort to purge the entire event from his memory — Clamence is on his way home one autumn evening after a particularly pleasing day of work. He pauses on the empty Pont des Arts and reflects:
Clamence turns around to discover that the laughter, of course, was not directed at him, but probably originated from a far off conversation between friends — such is the rational course of his thought. Nevertheless, he tells us that "I could still hear it distinctly behind me, coming from nowhere unless from the water." The laughter is thus alarming because it immediately reminds him of his obvious failure to do anything whatsoever about the woman who had presumably drowned years before. The unlucky coincidence for Clamence here is that he is reminded of this precisely at the moment when he is congratulating himself for being such a selfless individual. Furthermore, the laughter is described as a "good, hearty, almost friendly laugh," whereas, mere moments later, he describes himself as possessing a "good, hearty badger" (Camus 297). This implies that the laughter originated within himself, adding another dimension to the inner meaning of the scene. That evening on the Pont des Arts represents, for Clamence, the collision of his true self with his inflated self image, and the final realization of his own hypocrisy becomes painfully obvious. A third and final incident initiates Clamence's downward spiral. One day while waiting at a stoplight, Clamence finds that he is trapped behind a motorcycle which has stalled ahead of him and is unable to proceed once the light changes to green as a result. Other cars behind him start honking their horns, and Clamence politely asks the man several times if he would please move his motorcycle off the road so that others can drive around him; however, with each repetition of the request, the motorcyclist becomes increasingly agitated and threatens Clamence with physical violence. Angry, Clamence exits his vehicle in order to confront the man when someone else intervenes and "informed me that I was the scum of the earth and that he would not allow me to strike a man who had a motor cycle between his legs and hence was at a disadvantage" (Camus 303 4). Clamence turns to respond to his interlocutor when suddenly the motorcyclist punches him in the side of the head and then speeds off. Without retaliating against his interlocutor, Clamence, utterly humiliated, merely returns to his car and drives away. Later, he runs through his mind "a hundred times" what he thinks he should have done — namely strike his interlocutor, then chase after the motorcyclist and run him off the road. The feeling of resentment gnaws away at him, and Clamence explains that
Clamence thus arrives at the conclusion that his whole life has in fact been lived in search of honour, recognition, and power over others. Having realized this, he can no longer live the way he once did.
Дағдарыс
Алғашында Клеменс екіжүзділік пен өзімшілдікпен өмір сүргеніне қарсы тұруға тырысады. Ол өзінің бұрынғы мейірімділік істері туралы өзімен-өзі пікірдеседі, бірақ бұл оның жеңіске жете алмайтындығын тез түсінеді. Мысалы, ол көшенің арғы жағына бір соқыр адамға көмектескенде – бұл оның әсіресе ұнаған ісі – ол оған бас киімін кигізді. Соқыр кісі бұл әрекетті көре алмайтынына байланысты, Клеменс: «Ол кімге арналған? Көрерлерге. Өз рөлімді орындағаннан кейін, құрмет көрсеттім» (Camus 301). Нәтижесінде ол өзін екіжүзді және адалсыз деп санайды. Бұл түсінік Клеменс үшін эмоционалдық және интеллектуалдық дағдарысты туғызады, ол оны қазір таба алмайды; Пон де Артс-та алғаш рет оған әсер еткен күлкінің дыбысы баяу-баяу оның бүкіл өмірін қамтып ала бастайды. Тіпті, сотта әділдік пен теңдік мәселесін қорғағанда, Клеменс өзімен-өзі күле бастайды. Оны елемеуге болмай, Клеменс екіжүзділігінен айырылып, одан алған беделін жою арқылы күлкіні басуға тырысады. Клеменс «осы мақтаулы беделді жоюға» (Camus 326) көбінесе ол білетін жария пікірлер арқылы қабылданады: қайыршыларға олардың «жағымсыз екенін» айту, крепостнойларды ұстап алып, өз қалауынша ұрып-соғуға мүмкіндігі болмағанына өкінетінін мәлімдеу және «құғыншылардың адал адамдарға жасаған зорлық-зомбылығын ашып көрсететін манифест» жариялау туралы хабарлау. Шындығында, Клеменс тіпті оның бұл әрекеті нәтижесіз болады, өйткені айналасындағы адамдардың көпшілігі оны шын мәнінде қабылдамайды; олар оның беделіне ие адамның мұндай нәрселерді айтып, әзіл айтпағанын елестете алмайды. Клеменс ақырында өзін-өзі мазақтау әрекеттерінің тек сәтсіздікке ұшырайтынын түсінеді, ал күлкі оны жалғастыра береді. Себебі оның іс-әрекеттері де адал емес: «Күлкіге жол бермеу үшін, мен өзімді жалпы мазаққа салуды армандадым. Шын мәнінде, бұл әлі де соттан қашу мәселесі болды. Мен күлгендерді өз жағыма алғым келді, немесе кем дегенде өзімді олардың жағына қойғым келді» (Camus 325). Соңында, Клеменс өзінің эмоционалдық-интеллектуалдық дағдарысына дәл осы шарттармен әлемнен бас тарту арқылы жауап береді. Ол заңгерлік тәжірибесін тоқтатады, бұрынғы әріптестерінен және жалпы адамдардан аулақ болады және өзін мүлдем шексіз әдепсіздікке беріп қояды; адам баласы одан бас тартқан салаларда екіжүзді болуы мүмкін, бірақ «ешбір адам өзінің ләззатында екіжүзді емес» (Camus 311 – Сэмюэл Джонсоннан алынған цитата). Әдепсіздік (әйелдер мен алкоголь) күлкіні басудың уақытша тиімді құралы болып табылады, өйткені ол өзінің екіжүзділігінің қысымын сезінуге көмектеседі, өйткені ол түсіндіруінше, оның ақыл-ойына тоңдырады. Алайда, ол жеке кемшіліктеріне байланысты мұндай өмір салтын ұстай алмайтынын байқайды, ол былай деп сипаттайды: «бауырым және соншалықты қорқынышты шаршау, ол әлі де мені тастап кетпеді (?)».
To Clamence's frustration and dismay, however, his efforts in this regard are ineffective, generally because many of the people around him refuse to take him seriously; they find it inconceivable that a man of his reputation could ever say such things and not be joking. Clamence eventually realizes that his attempts at self derision can only fail, and the laughter continues to gnaw at him. This is because his actions are just as dishonest: "In order to forestall the laughter, I dreamed of hurling myself into the general derision. In fact, it was still a question of dodging judgment. I wanted to put the laughers on my side, or at least to put myself on their side" (Camus 325). Ultimately, Clamence responds to his emotional intellectual crisis by withdrawing from the world on precisely those terms. He closes his law practice, avoids his former colleagues in particular and people in general, and throws himself completely into uncompromising debauchery; while humankind may be grossly hypocritical in the areas from which he has withdrawn, "no man is a hypocrite in his pleasures" (Camus 311 – a quotation from Samuel Johnson). Debauchery (women and alcohol) does prove a temporarily effective means of silencing the laughter—the biting sense of his own hypocrisy—because, as he explains, it thoroughly dulls his wits. Unfortunately, he finds himself unable to maintain this lifestyle due to personal failings that he describes as follows: " my liver and an exhaustion so terrible that it still has not left me (?)"
Амстердамдағы өмір
Клеменстің соңғы монологы оның (бұрынғы) еврей кварталындағы пәтерінде өтеді және оның қазіргі көзқарасын қалыптастырған оқиғаларды нақтырақ баяндайды; осы тұрғыда Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі тәжірибесі шешуші рөл атқарады. Соғыс басталғанда және Франция құлағанда Клеманс француз қарсыластарына қосылуды ойлайды, бірақ мұның ақыры тиімсіз болатынын түсінеді. Оның орнына Клеманс Парижден Лонданға қашуға шешім қабылдап, Солтүстік Африка арқылы жанама жолмен барады. Алайда, Африкада ол досымен кездесіп, қала береді, жұмыс іздеп, ақыры Тунис қаласына қоныстанды. Бірақ одақтастар Африкаға түскеннен кейін Клеманс немістерге ұсталып, концлагерге тасталады – «негізінен қауіпсіздік шарасы ретінде», – деп өзіне сендіреді (Камю 343). Концлагерде Клеманс бір жолдасымен кездеседі, ол оқырманға тек «Дю Гесклин» деп таныстырылады. Бұл адам Испания азамат соғысында шайқасып, «католик генералы» тарапынан тұтқынға алынып, енді Африкада немістердің қолында болды. Бұл оқиғалар оның католик шіркеуіне (немесе, мүмкін, Құдайға да) деген сенімін жоғалтуына себеп болды. Наразылық ретінде Дю Гесклин жаңа Папаның қажеттігін жариялайды – «өзінде және басқаларда біздің азаптарымыздың бірлігін сақтап қалатын» Папа, ол лагерьдегі тұтқындардың арасынан таңдалуы керек. «Ең көп кінәсі бар» адам ретінде Клеманс әзілдеп өзін ұсынады, бірақ басқа тұтқындар оның кандидатурасын қабылдайды. «Папа» ретінде тұтқындар тобын басқаруға таңдалғандықтан, Клеманс оларға қатысты белгілі бір билікке ие болады, мысалы, тамақ пен суды қалай бөлуге және кім қандай жұмыс істейтінін шешуге. «Мен сол күні шеңберді жаптым десем болады, – деп мойындайды ол, – өлмегелі жатқан жолдасымның суын іштім. Жоқ, жоқ, бұл Дю Гесклин емес еді; ол, сірә, өзін тым қатты шектегендіктен, бұрыннан қаза болған еді» (Камю 343-4). Содан кейін Клеманс XV ғасырға жататын атақты сурет туралы айтады – Гент мүсіндігінен алынған «Әділ судьялар» панелі, ол оның қолына қалай тигенін баяндайды. Бір күні кешке Мексика қаласының тұрақты мейманы барға кіріп, бағалы суретті бір бөтелке джинге барменге сатады, ол оны бір кезде бардың қабырғасына мақтанышпен іліп қояды. (Суретті сатқан адам да, қабырғадағы бос орын да романның басында құпия түрде көрсетіледі.) Бірақ Клеманс барменге суреттің іс жүзінде ұрланғанын, бірнеше елдің полициясы оны іздеп жүргенін айтады және оны өзі сақтап қалуды ұсынады; бармен бірден келіседі. Клеманс ұрланған суретті иеленуін бірнеше себеппен ақтауға тырысады, ең алдымен «өйткені бұл судьялар қошшаққа бара жатыр, өйткені енді қошшақ немесе тазалық жоқ, және панельді ұрлаған ақылды алаяқ белгісіз әділеттің құралы болды, оны тоқтатуға болмайды» (Камю 346). Соңында Клеманс Гент мүсіндігінің және «Әділ судьялардың» бейнесін өзін «өкінішті судья» деп тануын түсіндіру үшін пайдаланады. Бұл, негізінен, объективті шындық жоқ әлемде өмір сүрудің нәтижесінде бізге келген азапты көтерудің жолы ретінде еркінен бас тарту доктринасын жақтайды. Құдай өлгендіктен, адам жалпы кінәлілік идеясын және кінәсіздіктің мүмкін еместігін де қабылдауы керек. Клеменстің аргументі, біршама парадоксалды түрде, азаптан құтылу тек өзінен жоғары нәрсеге бағыну арқылы ғана мүмкін екенін көрсетеді. Клеманс, мойындауы арқылы, өзін және басқаларды үнемі айыптайды, айналасындағыларды өздерінің шартты кінәлі екендігіне көндіруге уақытын жұмсайды. Роман зұлымдықпен аяқталады: «Маған жылдар бойы түнде үндеуін тоқтатпаған сөздерді өзіңе айт, мен соңында сіздің аузыңыздан айтамын: "Ой, жас қыз, суға қайтадан секір, мен екеумізді құтқаруға екінші рет мүмкіндік алсам!" Екінші рет пе, қандай ақылсыздық! Біреу біздің сөзімізге сенсе ше? Ол орындалуы керек. Брр! Су қанша суық! Бірақ көңілімізді тыныштандырайық. Қазір тым кеш, әрқашан да тым кеш болады. Бақытымызға орай!"
Instead, Clamence decides to flee Paris for London, and takes an indirect route there, moving through North Africa; however, he meets a friend while in Africa and decides to stay and find work, eventually settling in Tunis. But after the Allies land in Africa, Clamence is arrested by the Germans and thrown into a concentration camp — "chiefly [as] a security measure," he assures himself (Camus 343). While interned, Clamence meets a comrade, introduced to the reader only as "Du Guesclin", who had fought in the Spanish Civil War, was captured by "the Catholic general", and now found himself in the hands of the Germans in Africa. These experiences subsequently caused the man to lose his faith in the Catholic Church (and perhaps in God as well); as a form of protest Du Guesclin announces the need for a new Pope — one who will "agree to keep alive, in himself and in others, the community of our sufferings" — to be chosen from among the prisoners in the camp. As the man with "the most failings," Clamence jokingly volunteers himself, but finds that the other prisoners agree with his appointment. As a result of being selected to lead a group of prisoners as "Pope," Clamence is afforded certain powers over them, such as how to distribute food and water and deciding who will do what kind of work. "Let's just say that I closed the circle," he confesses, "the day I drank the water of a dying comrade. No, no, it wasn't Du Guesclin; he was already dead, I believe, for he stinted himself too much" (Camus 343 4). Clamence then relates the story of how a famous fifteenth century painting, a panel from the Ghent Altarpiece known as The Just Judges, came into his possession. One evening a regular patron of Mexico City entered the bar with the priceless painting and sold it for a bottle of jenever to the bartender who, for a time, displayed the piece prominently on the wall of his bar. (Both the man who sold the painting and the now vacant place on the wall where it hung are cryptically pointed out at the beginning of the novel.) However, Clamence eventually informs the bartender that the painting is in fact stolen, that police from several countries are searching for it, and offers to keep it for him; the bartender immediately agrees to the proposal. Clamence attempts to justify his possession of the stolen painting in a number of ways, primarily "because those judges are on their way to meet the Lamb, because there is no lamb or innocence any longer, and because the clever rascal who stole the panel was an instrument of the unknown justice that one ought not to thwart" (Camus 346). Finally, Clamence employs the imagery of the Ghent Altarpiece and The Just Judges to explain his self identification as a "judge penitent". This essentially espouses a doctrine of relinquished freedom as a method of enduring the suffering imposed on us by virtue of living in a world without objective truth and one that is therefore, ultimately meaningless. With the death of God, one must also accept by extension the idea of universal guilt and the impossibility of innocence. Clamence's argument posits, somewhat paradoxically, that freedom from suffering is attained only through submission to something greater than oneself. Clamence, through his confession, sits in permanent judgment of himself and others, spending his time persuading those around him of their own unconditional guilt. The novel ends on a sinister note: "Pronounce to yourself the words that years later haven't ceased to resound through my nights, and which I will speak at last through your mouth: "O young girl, throw yourself again into the water so that I might have a second time the chance to save the two of us!" A second time, eh, what imprudence! Suppose, dear sir, someone actually took our word for it? It would have to be fulfilled. Brr ! the water is so cold! But let's reassure ourselves. It's too late now, it will always be too late. Fortunately!"