Дарджилинг: Үндістанның таулы аймағының тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Дарджилинг — Үндістанның Батыс Бенгалия штатының ең солтүстік аймағындағы қала. Шығыс Гималайда орналасқан, орташа биіктігі 2045 метрді құрайды. Дарджилингтің батысында Непалдың ең шығыс провинциясы, шығысында Бутан Корольдігі, солтүстігінде Үндістанның Сикким штаты, ал одан солтүсте Қытайдың Тибет автономиялық аймағы жатыр. Бангладеш оңтүстік және оңтүстік-шығыста, ал Батыс Бенгалия штатының көп бөлігі оңтүстік және оңтүстік-батыста орналасқан, Дарджилинг аймағымен тар жолақ арқылы байланысқан. Канченджанга – әлемдегі үшінші ең биік тауы, аспан ашық күндері анық көрінеді. 19 ғасырдың басында, Үндістандағы Британдық Ост-Индия компаниясының үкімдігі кезінде, Дарджилинг британдық шенеуніктер, әскерилер мен олардың отбасылары үшін ықтимал жазғы демалыс орны ретінде танылды. Тар тау жотасы Сикким Корольдігінен жалға алынып, кейін Британдық Үндістанға қосылды. Дарджилинг төңірегіндегі беткейлерде шай өсіру тәжірибелері өте табысты болды. Орманды тазарту, еуропалық үлгідегі коттедждер салу және шай плантацияларында жұмыс істеу үшін негізінен Непалдан мыңдаған жұмысшылар тартылды. Орманды кең ауқымда кесу жергілікті халықты қоныстан шығарды. Дарджилингте және оның айналасында Үндістанда тұратын британдықтардың балаларын оқыту үшін интернат мектептері ашылды. 19 ғасырдың соңына қарай, жаңа тар жолды тау темір жолы – Дарджилинг Гималай темір жолы жазғы тұрғындарды қалаға жеткізіп, әлемге экспорттау үшін шай жүктерін тасымалдай бастады. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, британдықтар Дарджилингтен кеткен соң, оның коттедждерін жазық жерден келген бай үндістер сатып алды, ал шай плантацияларын қаладан тыс үнді бизнесмендері мен компаниялар сатып алды. Қазіргі Дарджилинг халқының көп бөлігі – қаланың алғашқы дамуында жұмыс істеген жергілікті және көшіп келген жұмысшылардың ұрпақтары. Олардың ортақ тілі – непали тілі, Үндістанда мемлекеттік және федералдық деңгейде ресми тіл ретінде танылғанмен, бұл тілдің иелері үшін мағыналы жұмыс орындарының ашылуына немесе саяси істерде үн қосу мүмкіндіктерінің артуына әкелген жоқ. Шай өнеркәсібі мен туризм қала экономикасының негізгі тірегі болып табылады. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін аймақтағы орманды жою экологиялық зиян келтірді, бұл қаланың сумен қамтамасыз етілуін қамтамасыз ететін көп жылдық бұлақтарға әсер етті. Дарджилинг халқы жылдар бойы өсіп, жоспарланбаған құрылыс, көлік қанағаттандырмаушылығы және су тапшылығы жиі кездеседі. Көптеген жас жергілікті тұрғындар, мемлекеттік мектептерде білім алып, өздерінің біліктіліктеріне сай жұмыс таба алмағандықтан, басқа жерлерге көшіп кетіп жатыр. Солтүстік-Шығыс Үндістанның басқа аймақтарынан көшіп келгендер сияқты, олар да кейбір үнді қалаларында кемсітушілік пен нәсілшілдікке ұшырайды. Дарджилинг мәдениеті өте әртүрлі – түрлі этникалық топтардың араласуы мен тарихи тамырларынан алыстауының нәтижесі. Аймақтың жергілікті асханасы ашытылған тағамдар мен сусындарға бай. 19 ғасырдың ортасынан бері Дарджилингке туристер көптеп келіп тұрады. 1999 жылы, халықаралық деңгейде қолдау көрсеткеннен кейін, Дарджилинг Гималай темір жолы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2005 жылы Дарджилинг шайына Дүниежүзілік сауда ұйымы географиялық көрсеткіш берді, бұл тауар белгісін қорғауға және оны өндіретін аймақты дамытуға бағытталған шара болды.

Town in West Bengal, India
the municipality in West Bengal, India

Darjeeling (/d//ɑːr/'/dʒ//iː//l//ɪ//ŋ/, , ) is a city in the northernmost region of the Indian state of West Bengal. Located in the Eastern Himalayas, it has an average elevation of 6709 feet (2045 m). To the west of Darjeeling lies the easternmost province of Nepal, to the east the Kingdom of Bhutan, to the north the Indian state of Sikkim, and farther north the Tibet Autonomous Region region of China. Bangladesh lies to the south and southeast, and most of the state of West Bengal lies to the south and southwest, connected to the Darjeeling region by a narrow tract. Kangchenjunga, the world's third highest mountain, rises to the north and is prominently visible on clear days. In the early 19th century, during East India Company rule in India, Darjeeling was identified as a potential summer retreat for British officials, soldiers and their families. The narrow mountain ridge was leased from the Kingdom of Sikkim, and eventually annexed to British India. Experimentation with growing tea on the slopes below Darjeeling was highly successful. Thousands of labourers were recruited chiefly from Nepal to clear the forests, build European style cottages and work in the tea plantations. The widespread deforestation displaced the indigenous peoples. Residential schools were established in and around Darjeeling for the education of children of the domiciled British in India. By the late 19th century, a novel narrow gauge mountain railway, the Darjeeling Himalayan Railway, was bringing summer residents into the town and carrying a freight of tea out for export to the world. After India's independence in 1947, as the British left Darjeeling, its cottages were purchased by wealthy Indians from the plains and its tea plantations by out of town Indian business owners and conglomerates. Darjeeling's population today is constituted largely of the descendants of the indigenous and immigrant labourers that were employed in the original development of the town. Although their common language, the Nepali language, has been given official recognition at the state and federal levels in India, the recognition has created little meaningful employment for the language's speakers nor has it increased their ability to have a significantly greater say in their political affairs. The tea industry and tourism are the mainstays of the town's economy. Deforestation in the region after India's independence has caused environmental damage, affecting the perennial springs that supply the town's water. The population of Darjeeling meanwhile has exploded over the years, and unregulated construction, traffic congestion and water shortages are common. Many young locals, educated in government schools, have taken to migrating out for the lack of jobs matching their skills. Like out migrants from other regions of northeastern India, they have been subjected to discrimination and racism in some Indian cities. Darjeeling's culture is highly cosmopolitan—a result of diverse ethnic groups intermixing and evolving away from their historical roots. The region's indigenous cuisine is rich in fermented foods and beverages. Tourists have flocked to Darjeeling since the mid 19th century. In 1999, after an international campaign for its support, the Darjeeling Himalayan Railway was declared a World Heritage Site by UNESCO. In 2005, Darjeeling tea was given geographical indication by the World Trade Organization as much for the protection of the brand as for the development of the region that produces it.

Топонимика

Британдықтар алғаш келген кезде Дарджилинг жергілікті лепча халқының арасында Дордже линг, яғни "Найзағайлы жер" деп белгілі болған. Оксфордтың әлемдік жер-атауларының қысқаша сөздігінде айтылғандай, Дарджилинг тибет тіліндегі Дордже линг немесе Дордже глин сөзінен туындаған, ол "Дордже елі" дегенді білдіреді, яғни индуист құдайы Индраның найзағай қаруы.

1780 жылдан 1835 жылға дейін

Дарджилинг Шығыс Гималайдағы Мечи және Тиеста өзендері арасында орналасқан. 18-ғасырда бұл аймақ Оңтүстік Азияның бірнеше мемлекеттерінде құлшыныс пен қауіпсіздіксіздік тудырған шекаралық аймақ болды. Осы ғасырдың көп бөлігінде Сиккимнің солтүстік Корольдігінің Чогьял билеушісі осы аумаққа иелік етуді мәлімдеді. Ғасырдың соңғы онжылдықтарында Непалдың Гуркха Корольдігі шығысқа қарай кеңейіп, Дарджилингті өз аумағына қосты. Оның әскері Тиеста өзенінің арғы жағында тоқтады, онда сол кезде Бутан Корольдігі орналасқан еді. 19-ғасырдың басында Англия Шығыс Индия компаниясы Дарджилинг тауларына қызығушылық таныта бастады. Сол кезде Дарджилингтің жергілікті халқы негізінен Лепча және Лимбу халықтарынан тұрды. Компанияның аумақтық мәселелерге араласуы Англо-непал соғысында оның әскері Гуркхаларды жеңгеннен кейін басталды. 1814 және 1816 жылдар аралығында болған соғыс Сугаули және Титалия шарттарымен аяқталды, олар бойынша Непал Дарджилинг аумағын Сиккимге қайтаруға міндетті болды. 1829 жылы Шығыс Индия компаниясының екі шенеунігі, капитан Джордж Ллойд және Дж. У. Грант, Непал мен Сикким арасындағы шекаралық дауды шешу үшін жол жүріп, британдықтар үшін санаторий немесе Үндістан жазығының ыстығынан паналап, емделуге арналған курорт ретінде өте жақсы деп тапқан ай тәрізді тау жотасынан өтті. Ллойд өзінің ойын білдірген Үндістанның генерал-губернаторы Лорд Уильям Бентинк келісіп, шекараны бақылау үшін әскердің шағын бөлігін қосуды ұсынды.

18351857: Шығыс Үндістан компаниясының билігі

1835 жылы амбицияны ілгерілету үшін Шығыс Үндістан компаниясы Чогьялдан жер учаскесін жалға алу туралы келісімге келді. 1838 жылдың соңына қарай армияның саперлері орманды тазартуға дайындалды, ал муссон жаңбырларынан кейін құрылыс жоспарланғандай басталып кетті. Келесі жылы дәрігер Арчибальд Кэмпбелл Дарджилингтің "басқарушысы" болып тағайындалды, және екі қоғамдық ғимарат – қонақ үй мен сот үйі салынды. Ұзақ өтпей, британдық талғамға сай үйлер салу жұмысы басталды. Дарджилингті курортқа айналдыру үшін жергілікті халықтан гөрі көп жұмыс күші қажет болды. Британдықтар көршілес мемлекеттерден, әсіресе Непалдан, сондай-ақ Сикким мен Бутаннан жұмысшыларды тартты. Олар тұрақты жалақы мен тұрғын үй ұсынып, сол кездегі осы мемлекеттерде кең таралған ауыр салықтар мен мәжбүрлі еңбек жүйесінен өзгеше жағдай жасады. Он мыңдаған адамдар Дарджилингке келді. Солтүстік Бенгалиядағы Дарджилинг төбелік арба жолы салынысымен, Гималайдың етегіндегі Силигури Дарджилингке қосылды. 1833 жылы Шығыс Үндістан компаниясы Қытаймен шай саудасындағы монополиялық құқығынан айырылды. Үндістанда шай өсіру жоспары жасалды. Басқарушы Кэмпбелл 1840 жылы Дарджилингте тәжірибе жүргізе бастады, ол тез арада сәттілікке жетті. Еуропалық шай өсірушілер мен демеушілер төбелердің үлкен бөлігін алып, оларды шай бақтары деп аталатын плантацияларға айналдырды. Таулардағы бұрынғы жолдар мен жолдар жақсартылып, жаңа жолдар болып қайта аталды және Төбелік арба жолына қосылды. 1840 жылдары Дарджилингке келген ботаник Джозеф Далтон Хукер осы жолдар арқылы Непалдан жеміс-жидек пен өнімдер, Тибеттен жүн мен тұз, ал әр жерден жұмыс іздеген жұмысшылар тасымалданғанын байқады. Еңбек күшінің қозғалысы Шығыс Үндістан компаниясы мен көршілес Гималай мемлекеттері арасындағы шиеленісті күшейтті. 1849 жылға қарай шиеленіс өршіп, Кэмпбелл мен Хукердің ұрланғаны туралы хабар тарады. Екеуі де ешбір зиянсыз босатылғанына қарамастан, британдықтар бұл оқиғаны Сиккимнен Мечи және Тиеста өзендері арасындағы аумақты аннексиялау үшін пайдаланды. Дарджилинг 1850 жылы муниципалитет болып құрылды. 15 жылдың ішінде бұл Гималай аймағы Үндістанның таулы, қоңыржай аймағындағы британдық әкімшілердің ресми демалыс орнына айналды. Симла (Британдық Үнді империясының жазғы астанасы), Оути (Мадрас президенттігінің жазғы астанасы) және Найнитал (Солтүстік-Батыс провинцияларының жазғы астанасы) сияқты төбелік станциялар 1819 және 1840 жылдар аралығында құрылды, бұл кезеңде Шығыс Үндістан компаниясының билігі Үнді субконтинентінің көп бөлігіне таралып, британдықтар оларды жоспарлауға сенімді болды. Кейін Дарджилинг Бенгал президенттігінің жазғы астанасы болды.

Taking the ambition forward, in 1835 the East India Company negotiated the lease of a strip of land in a grant deed from the Chogyal. By the end of 1838, sappers from the army were readied for clearing the woods and construction planned in earnest after the monsoon rains. The following year, Archibald Campbell, a physician, was made "superintendent" of Darjeeling, and two public buildings, a hotel and a courthouse were raised. Soon, work had begun on bungalows that conformed to British tastes. Turning Darjeeling into a resort required many more workers than were available in the scattered local populations. The British attracted workers from the neighbouring kingdoms, chiefly from Nepal but also from Sikkim and Bhutan. They did so by offering regular wages and lodgings, a contrast to the burdensome tax and forced labour regimens common in those kingdoms at the time. Tens of thousands arrived in Darjeeling. Not long after the Darjeeling Hill Cart Road was built in Northern Bengal, connecting Siliguri at the base of the Himalayan foothills to Darjeeling. In 1833 the East India Company lost its monopoly rights in the tea trade with China. A plan was prepared for growing tea in India. Superintendent Campbell began experimentation in 1840 in Darjeeling which soon proved successful. European planters and sponsors acquired large stretches of the surrounding hillside and converted them to plantations, called tea gardens. Existing tracks and paths in the hills were improved, renamed as roads, and connected to the Hill Cart Road. The botanist Joseph Dalton Hooker, who visited Darjeeling in the 1840s, noted that carts and pack animals on these roads were bringing fruit and produce from Nepal, wool and salt from Tibet, and labourers looking for work from just about everywhere. The labour migrations created a burgeoning hostility between the East India Company and the neighbouring Himalayan kingdoms. By 1849 the hostility came to a head. Campbell and Hooker were allegedly kidnapped. Despite the two being released without harm, the British exploited the incident to annex some of territory between the Mechi and the Teesta rivers from Sikkim. Darjeeling became a municipality in 1850. In the span of 15 years, this Himalayan tract had become a hill station, an official retreat for British administrators in a hilly, temperate, region of India. Hill stations, such as Simla (summer capital of the British Indian Empire), Ooty (summer capital of the Madras Presidency), and Nainital (summer capital of the North Western Provinces) were all established between 1819 and the 1840s, a period during which the rule of the East India Company had spread to the greater part of the Indian subcontinent and the British felt confident about planning them. Darjeeling later became the summer capital of the Bengal Presidency.

1858-1947: Британдық радж

1850 жылдан 1870 жылға дейін Дарджилингте шай өндірісі 56 шай бақшасына дейін өсті, онда 8000-ге жуық жұмысшы жұмыс істеді. Шаруашылықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуші күштер жұмысшыларды тығыз бақылап, қажет болған жағдайда өндірістің қарқынды деңгейін сақтау үшін қысым көрсетті. Жұмысшылардың әртүрлі мәдени және этникалық құрамы, сондай-ақ шай бақшаларының көбінесе шалқары орналасқан жерлері жұмысшылардың бірігуіне кедерес жасады. 20 ғасырдың басында 100 шай бақшасында шамамен 64 000 жұмысшы жұмыс істеді, ал Дарджилинг шайына бес миллион фунт стерлингтен астам инвестиция тартылды. Шай өнеркәсібіне байланысты кең ауқымды ормандардың жойылуы аймақтың орман тұрғындарының өмірін түбірімен өзгертті, олар басқа ормандарға көшуге немесе бұрынғы мекенжайларында жаңа отарлық кәсіптерге орналасуға мәжбүр болды. Орман тұрғындарының қатарына Гималайдың әр түрлі аймақтарынан келген жұмысшылар да қосылды. Олар бір-бірімен непали тілінде қарым-қатынас жасады. Кейіннен тіл, олардың салты мен дәстүрлері Дарджилингтің ерекше этносын құрады, ол Үнді Горкхасы деп аталды. 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында империялық және Британдық Радж провинциялық үкіметтерінің көптеген әкімшілік қызметкерлері жазда тау станцияларына сапар жасауды бастады. Станциялардағы сауда, жазық жерлермен сауда да өсті. 1872 жылы Дарджилингке теміржолдың салынатыны жарияланды. 1878 жылға қарай пойыз Британдық Үндістан империясының астанасы Калькуттадан Дарджилинг тауларының етегіндегі Силигуриге жазғы тұрғындарды жеткізе алатын болды. Содан кейін Hill Cart Road жолының соңғы бөлігін ат арбаларымен жүру қажет болды. 1920 метр биіктікке көтерілгеннен кейін, жылқыларды тамақтандыру немесе ауыстыру үшін "тоқтау орнындағы казармаларда" тоқтау қажет болды. 1880 жылға қарай теміржол жолдары Hill Cart Road бойымен салынып, Шығыс Үндістан теміржол компаниясының Джамалпур локомотив шеберханасы маршрут үшін бу локомотивтерін құрастыруды бастады. Манчестердегі Шарп, Стюарт және компаниясы жасаған кішкентай бу машиналары екі футтық тар жолмен пойызды тарту үшін пайдаланылды. Дарджилингке теміржол 1881 жылдың шілде айында ашылды. Теңіз деңгейінен 2286 метр биіктіктегі Ғұм теміржол станциясында тоқтағаннан кейін, пойыз Дарджилингке қарай төмендеді. Дарджилинг енді Калькуттадан бір күндік сапарда болатын. 20 ғасырдың басында білім беру Дарджилингтің тағы бір маңызды ерекшелігіне айналды. 1833 жылғы Хартиялық акті шектеусіз көші-қонға рұқсат бергеннен кейін британдық әйелдер Үндістанға бұрынғыдан гөрі көптеп келе бастады. Тау станциялары әйелдер мен балалар үшін танымал жазғы демалыс орындарына айналды, өйткені отарлық дәрігерлер аналар мен балалардың денсаулығын жақсарту үшін оларды ұсынды. Британдықтар тез арада тау станцияларын бастауыш және орта білім берудің перспективалы орындары деп санады. 1864 жылы Калькуттадағы Англикандық ұлдар мектебі Дарджилингке көшірілді. Католик шіркеуі 1888 жылы Дарджилингте ұлдарға арналған Сент-Жозеф колледжін ашты. Қыздар үшін Лорето монастыры Компания билігі тұсында құрылған еді. Калькутта христиан мектептері қоғамы 1895 жылы Дарджилингте Королева төбе мектебін құрды. Британдық және үнділік тегі бар адамдарға (англо-үндістерге) жақсы танымал мектептерге баруға тыйым салынды, ал үндістерге Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана рұқсат етілді. 1945 жылы Британдық Радж аяқталып бара жатқанда Дарджилингтің непали тілінде сөйлейтін үнділік горкха тұрғындарына британдық үнді азаматтары ретінде құқықтар берілмеді. Бұл тұрғындар экономикалық сатының төменгі бағанында тұрды, ал олардың сыртқы түрі енді жазық жерден келген үндістердің нәсілшілдік көзқарасының нысаны болды. 1941 жылғы халық санауы Дарджилингтегі горкхалардың халықтың 86 пайызын құрағанын көрсетті. Олар шай бақшаларындағы жұмыс күшінің 96 пайызын құрады. Көптеген адамдар Екінші дүниежүзілік соғыста британдықтар үшін күресуге шақырылды, бірақ британдықтар Непал және Сикким корольдігінің үкіметтерін ренжітуге асықпады, өйткені көптеген түпкілікті көшіп келушілер олардан қашуға тырысқан феодалдық еңбек жүйелері оларда болды. Англия-Мысыр Суданының генерал-губернаторы болған генерал-майор сэр Ли Оливер Фицморис Стак 1868 жылы Бенгалия полициясының британдық бас инспекторының ұлы ретінде осы жерде дүниеге келді.

From 1850 to 1870 the tea industry in Darjeeling grew to 56 tea gardens employing some 8,000 labourers. The tea gardens' security forces kept a close watch on the labourers and used coercion when necessary to maintain intensive production. The labourers' disparate cultural and ethnic backgrounds and the tea gardens' commonly remote locations ensured the absence of worker mobilization. By the turn of the 20th century, 100 tea gardens employed an estimated 64,000 workers, and more than five million pound sterling were invested in Darjeeling tea. The widespread deforestation caused by the tea industry drastically changed the lives of the region's forest dwellers, who were either forced to relocate to other forests or become employed in their former habitat in new colonial occupations. To the mix of the forest dwellers recruited, more labourers joined from across the Himalayas. They communicated with each other in the Nepali language. Later the language, and their customs and traditions would create the distinctive ethnicity of Darjeeling, called Indian Gorkha. By the last decades of the 19th century, large numbers of administrative officials of the imperial and British Raj provincial governments had begun to travel to hill stations during the summers. Commerce in the stations had grown as had the trade with the plains. A train service to Darjeeling was announced in 1872. By 1878 trains could take summer residents from Calcutta, the capital of the British Indian Empire, to Siliguri at the base of the Darjeeling hills. Thereafter, Tonga horse carriages were required to cover the last stretch on the Hill Cart Road. Ascending some 6300 feet (1920 m), the journey required stopping at "halting barracks", or stables for feeding or changing the horses. By 1880, railway tracks were being aligned along the Hill Cart Road, and the East Indian Railway Company Jamalpur Locomotive Workshop had begun to build steam locomotives for the route. Miniature steam engines made by Sharp, Stewart and Company of Manchester, were employed for pulling the train on a narrow gauge of two feet. The train service to Darjeeling was opened in July 1881. After cresting at the Ghoom railway station at 7500 feet (2286 m) above sea level, the train made a descent to Darjeeling. Darjeeling was now within a day's travel from Calcutta. Education became another aspect of Darjeeling's notability by the turn of the 20th century. After the Charter Act of 1833, which allowed unrestricted immigration, British women had begun to arrive in India in significantly more numbers than before. Hill stations became popular summer destinations for women and children as colonial physicians recommended them for improved maternal and infant health. The British soon began to consider hill stations promising sites for primary and secondary education. St Paul's, an Anglican boys' school in Calcutta, was moved to Darjeeling in 1864. The Catholic Church opened St Joseph's College for boys in Darjeeling in 1888. For girls, the Loreto Convent had already been established during Company rule; the Calcutta Christian Schools Society established the Queen's Hill School in Darjeeling in 1895. Anglo Indians (of mixed British and Indian ancestry) were discouraged from attending the better known schools and Indians were almost always prohibited until after World War I. In 1945, as the British Raj was drawing towards a close, the Nepalese speaking Indian Gorkha residents of Darjeeling had not been granted rights as British Indian subjects. These residents were at the bottom of the economic ladder, and their physical appearance was now the occasional object of racism by Indians from the plains. The 1941 census had shown that the Gorkha in Darjeeling constituted 86% of the population. They made up 96% of the labour force in the tea gardens. Many had been recruited to fight for the British in the Second World War, but the British had been reluctant to displease the governments of Nepal and the Kingdom of Sikkim whose feudal labour regimes many original migrants had sought to escape. Major General Sir Lee Oliver Fitzmaurice Stack, who was the Governor General of the Anglo Egyptian Sudan was born here in 1868 as the son of the British Inspector General of Police for Bengal.

1947 жылдан бастап: тәуелсіз Үндістан

1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін Дарджилинг Үндістан Доминионындағы Батыс Бенгалияның жаңа провинциясының, ал 1950 жылы Үндістан Республикасындағы Батыс Бенгалия штатының бөлігі болды. Британдықтар Дарджилингтен тез кетіп қалды. Олардың үйлерін жазық жерлердегі жоғары санаттағы үндістер сатып алып, балаларын қаладағы көптеген мектептерге жазды. Бұл әрекеттер үндістандық горха халқымен әлеуметтік және экономикалық шиеленістер тудырды және оларды одан әрі шеттетуге әкелді. Олардың экономикалық дамуының жетіспеушілігі, британдықтар құрған иерархиялық экономикалық жүйеден туындады, және 1947 жылдан кейінгі бірнеше онжылдықтар бойына белгілі бір дәрежеде жалғасты. Жаңадан пайда болған үнділік ұлтшылдық, жаңадан тәуелсіз елдегі үнділік непалдықтардың беймәлім жағдайын көрсетті. Үндістанның әр түрлі тілде сөйлейтін аймақтарды қамтитын штаттарға бөлінуі, осы тілдерді білетін білімді адамдардың үлкен бөлігіне мемлекеттік кәсіпорындарда жұмыс табуға мүмкіндік берді. Горхалар жағдайында, федералды және штаттық үкіметтер Бенгалияның солтүстік аймақтарында непал тілінде сөйлейтін өз штаттарын құру туралы өтініштерін қабылдамады. Соңында, автономияға қатысты талаптар, Бенгалияның непал тілді аймақтарында мемлекеттік іс-әрекеттерде непал тілін мойындауға дейін азайтылды. Бұл 1961 жылғы Батыс Бенгалияның ресми тіл туралы заңымен бекітілді. Дарджилингте шерпалардың көптеген өкілдері болды, бұл шығыс Тибеттен шыққан этникалық топ, ал олардың ата-бабалары Эверест тауының төменгі жағындағы Непалдағы бірнеше ауылдарға көшіп келген. Шерпалар 19 ғасырдың екінші жартысында Дарджилингке жол салу жұмыстарында жұмыс іздеген маусымдық жұмысшылар ретінде келді. Гималай тауларында альпинизм кеңінен танымал болғандықтан және Непал шетелдіктерге жабық болғандықтан, көптеген батыс альпинистері мен энтузиасттары Гималай экспедицияларын жоспарлау үшін Дарджилингке келді. Шерпалар ерекше физикалық қабілеттерімен және жүкті көтерудегі шеберліктерімен көзге түсті. Осы физикалық қабілеттері мен жақсы дене күйі 1900 жылдардың басында еуропалық биохимиктердің Дарджилингке келуіне себеп болды. Дарджилингке көшіп келген ең танымал шерпалардың арасында Анг Таркай мен Тензинг Норгай болды. 1953 жылдың 29 мамырында Тензинг пен Эдмунд Хиллари Эверест тауының шыңына шыққан алғашқы екі адам болды, бұл оларды әлемдік деңгейде танымал есімдерге айналдырды. Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру Тензингті өзінің қанатына алды. Тензинг 1954 жылдың қарашасында Дарджилингте құрылған Гималай тау альпинизм институтының алғашқы директоры болды. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап Тибеттен Дарджилингке көшіп келушілер ағыны басталды. Бай тибет аристократтары балаларын Дарджилинг мектептеріне жіберді, ал кейбіреулері Дарджилинг аймағында қоныстанды. 1950-1951 жылдары Тибеттің Қытай Халық Республикасымен қосылуынан кейін көптеген тибеттіктер Үндістанға эмиграциялады, соның ішінде кейбіреулері Дарджилинг аймағына қоныс аударды, олардың ішінде 14-ші Далай-ламаның ағасы Гьяло Тондуп та болды. 1959 жылғы тибеттік көтерілістен кейін Далай-лама өзі Үндістанға саяси эмиграцияға кетті, ал ондаған мың тибеттік босқындар оның соңынан келді, олардың көпшілігі Дарджилинг-Калимпонг аймағында баспана тапты. 1959 жылы Дарджилингте Тибеттік босқындарға көмектесу орталығы құрылды. 1975 жылдың мамыр айында Дарджилингтің солтүстігіндегі Сикким Корольдігі референдум арқылы Үндістан Республикасына қосылды. Бір айдан кейін, халықтың үштен екісі непал тілінде сөйлейтін Сикким Үндістанның штаты болды. Дарджилинг аймағындағы горхалар Солтүстік Бенгалияның горха аудандарында непал тілінде сөйлейтін адамдардың көп екенін және олардың автономияға қатысты шақырулары нәтиже бермегенін ұмытпады. Үндістан үкіметі сонымен қатар Непалды Үндістан Конституциясында ресми тіл ретінде мойындауға құлықсыздық танытты. Бұл мәселе бойынша жоғары лауазымды үндістандық басшылардың айтқан сөздері – бұрынғы премьер-министр Мораржи Десайдың непалды шет тілі деп атауы және бұрынғы вице-премьер Валлабхай Пателдің горхаларды адал емес және "монголоидтық көзқарастарға" ие деп сипаттауы – барлығы есте қалды. Он жылдан кейін, Ражив Ганди премьер-министрлігі кезінде Дарджилингтің шығысындағы Ассамның шағын аймақтарына, олар зорлық-зомбылық этностық сепаратизмге ұшырап, штат мәртебесі берілді. Осы факторлардың барлығы горхалар арасында штат болу үшін күресші көңіл-күй туғызып, горхалық қозғалысты алға итерді. Бұл Субхас Гиссинг басшылығымен Горха Ұлттық Азаттық фронтының (GNLF) құрылуына әкелді. Дарджилингте жеке штат құруға бағытталған наразылықтар зорлық-зомбылық пен түрлі радикалды топтар арасындағы қақтығыстарды қамтыды. Наразылық үкімет пен Горха Ұлттық Азаттық фронты (GNLF) арасында келісімге қол жеткізілгеннен кейін тоқтатылды. Нәтижесінде 1988 жылы сайланған орган құрылды – Дарджилинг Горха төбелік кеңесі (DGHC), ол ауданды басқаруға белгілі бір автономия алды. 1992 жылы непал тілі Үндістан Конституциясына қосылу арқылы Үндістанда федералдық деңгейде ресми тіл ретінде мойындалды. Дарджилинг бейбіттенгенімен, жеке штат мәселесі шешілмеді. 2008 жылы жаңа штат құруға бағытталған наразылықтар қайтадан жанданды, оған Горха Жанмұқта Мовчасы (GJM) жетекшілік етті. 2011 жылдың шілдесінде GJM, штат және федералдық үкіметтер арасында келісімге қол қойылды, ол Батыс Бенгалия штатының ішінде шектеулі автономиямен сайланған Горхаланд аумақтық әкімдігін (GTA) қамтыды. Бұл көшеде шашу-шу тудырмады. 2013 жылы Оңтүстік Үндістандағы Телангана аймағына штат мәртебесі берілгеннен кейін Дарджилингте жаңадан наразылықтар басталды. Төрт жылдан кейін, тағы да наразылықтар болды, нәтижесінде Дарджилингте бірнеше ай бойы зорлық-зомбылық, азық-түлік тапшылығы және ереуілдер болды, бірақ бұл Мовчаның фракцияларға бөлінуіне әкелді. 2017 жылы Батыс Бенгалияның бас министрі Мамата Банерджи қайта құрылған GTA басшылығына орташа Мовча саясаткерін тағайындады, осы қозғалыстың негізін қалаушысы Бимал Гурунгті шеттетуге және ақырында оны қызметтен босатуға әкелді.

After the partition of India in 1947, Darjeeling became a part of the new province of West Bengal in the Dominion of India, and in 1950, of the state of West Bengal in the Republic of India. A British exodus from Darjeeling quickly followed. Their cottages were quickly purchased by the Indian upper classes from the plains who enrolled their children in the town's many schools. These actions created social and economic tensions with the Indian Gorkha population and further marginalised the latter. Their lack of economic development, caused by a hierarchal economic system set up by the British, continued in some respects in the immediate decades after 1947. The Indian nationalism that emerged seemed to highlight the unclear position of the Indian Nepalis in the newly independent nation. The division of India into states comprising the regions of its different spoken languages had allowed a relatively large proportion of the educated speakers of these languages to find employment in the government owned enterprises. In the instance of the Gorkhas, the federal and state governments refused to accept their requests for their own Nepali speaking state in the northern regions of Bengal. Eventually, the demands for autonomy were downsized to calls for the recognition of the Nepali language for official state business in Nepali speaking regions of Bengal. This was accepted in the West Bengal Official Language Act, 1961. Darjeeling had a sizeable community of Sherpas, an ethnic group, originally from eastern Tibet whose ancestors had moved to some villages in Nepal below Mount Everest. Sherpas had come to Darjeeling in the second half of the 19th century as seasonal labourers looking for work in road building. As mountaineering in the Himalayas had gained popularity and Nepal was closed to foreigners, many Western mountaineers and enthusiasts came to Darjeeling to plan their Himalayan expeditions. The Sherpas stood out for their exceptional physical ability as porters. These physical abilities and their fitness elicited visits to Darjeeling by European biochemists in the early 1900s. Among the most famous Sherpas who moved to Darjeeling were Ang Tharkay and Tenzing Norgay. On 29 May 1953, Tenzing and Edmund Hillary became the first two humans to stand atop Mount Everest, vaulting both to instant stardom worldwide. The prime minister of India, Jawaharlal Nehru, took Tenzing under his wing. Tenzing became the first field director of the Himalayan Mountaineering Institute after it was established in Darjeeling in November 1954

A trickle of immigrants from Tibet proper into Darjeeling had begun in the second half of the 19th century. Wealthy Tibetan aristocrats had sent their children to Darjeeling's schools, and some went on to settle in the Darjeeling area. After the annexation of Tibet by the People's Republic of China in 1950–1951, many Tibetans emigrated to India, with some settling in the Darjeeling area, including the 14th Dalai Lama's older brother Gyalo Thondup. After the 1959 Tibetan uprising, the Dalai Lama himself fled to exile in India, and tens of thousands of Tibetan refugees poured in after him, with many finding refuge in the Darjeeling–Kalimpong area. A Tibetan Refugee Self Help Centre was established in Darjeeling in 1959. In May 1975, the Kingdom of Sikkim to the north of Darjeeling was absorbed into the Republic of India through a referendum. A month thereafter, Sikkim, in which nearly two thirds of the populace spoke Nepali, was made a state of India. It was not lost on the Gorkhas of the Darjeeling region that there were many more speakers of Nepali in the Gorkha districts of northern Bengal, and their calls for autonomy had borne no fruit. The Government of India, moreover, had been reluctant to recognise Nepali as an official language in the Constitution of India. Slights delivered by senior Indian leadership around this issue—Morarji Desai, a former prime minister calling Nepali a foreign language, and Vallabhbhai Patel, a former deputy prime minister, describing the Gorkhas as disloyal and entertaining "Mongoloid prejudices"—were all remembered. A decade later, during Rajiv Gandhi's prime ministership, small regions in Assam to the east of Darjeeling, which had been riven by violent ethnic separatism, were granted statehood. All these factors played into creating a militant mood among the Gorkhas for statehood and brought the Gorkhaland movement to the forefront. It led to the founding of the Gorkha National Liberation Front (GNLF) under the leadership of Subhas Ghising. Agitation for a separate state in Darjeeling included violent protests, and fighting between the disparate militant groups. The agitation ceased after an agreement was reached between the government and the Gorkha National Liberation Front (GNLF). It resulted in the establishment of an elected body in 1988, the Darjeeling Gorkha Hill Council (DGHC), which received some autonomy to govern the district. In 1992, the Nepali language was recognized officially at the federal level in India by inclusion in the Indian Constitution. Though Darjeeling became peaceful, the issue of a separate state lingered. Agitation for a new state again erupted in 2008, led by the Gorkha Janmukti Morcha (GJM). In July 2011, a pact was signed between GJM, the state and national governments which included an elected Gorkhaland Territorial Administration (GTA), with limited autonomy within the state of West Bengal. It evoked little enthusiasm on the streets. In 2013, fresh agitation broke out in Darjeeling after Telangana, a region in southern India was granted statehood. Four years later, more agitation caused several months of violence, food shortages, and strikes in Darjeeling but resulted in the Morcha splitting into factions. In 2017, Mamata Banerjee, the West Bengal chief minister, appointed a moderate Morcha politician to leadership in a reconstituted GTA, marginalizing and eventually ousting the founder of the movement, Bimal Gurung.

География және геология

Дарджилинг таулары (ресми атауы – Дарджилинг Гималай тау аймағы) Дарджилинг ауданының бір бөлігін және Калимпонг ауданының барлық бөлігін қамтиды; нақтырақ айтқанда, оларға келесілер кіреді: Дарджилинг Садар кіші ауданы, Калимпонг кіші ауданы және Курсеонг кіші ауданы. Дарджилинг қаласы Садар кіші ауданында орналасқан. Оның орташа биіктігі 2044.90 метр, және ол Дарджилинг–Жалапахар қатарында орналасқан, ол Гумнан (Сурет 1) басталып, солтүстістен оңтүстікке қарай созылады. Бұл қатар Y әрпіндей пішіндес, негізі Катапахар және Жалапахарда жатыр, ал екі қол Обсерватория төбесінің солтүстігіне қарай таралады. Солтүстік-шығыс қолы тік түседі және Лебонг бұрышында аяқталады, ал солтүстік-батыс қолы Солтүстік нүктесі арқылы көлбеу төмен түсіп, Түквер шай плантациясының жанындағы аңғарда аяқталады. Солтүстікте орналасқан Канченджанга – әлемдегі үшінші биік шыңы, көзге ең анық көрінетін тау. Дарджилинг таулары Үнді тектоникалық тақтасы Еуразиялық тақтасының астына ығысқан кезде солтүстік-оңтүстік бағыттағы қысымнан туған бүктелулер, жарылулар және жанама итерулердің жиналуынан қалыптасқан. Олардың физикалық құрамы оңтүстік аймақтардағы өзгермеген шөгінді тастардан бастап, орталық және солтүстік аймақтардағы метаморфтық тастардың және кейбір интрузивті тастардың әртүрлі түрлеріне дейін өзгереді, бұл Жер мантиясның жоғары қарай жылжуын көрсетеді. Бұл процестер тау жыныстарын қиып, бүктеп, ұрып, жарып, жарылыстарға дейін жеткізіп, олардың беріктігін азайтып, жарықтарынан судың сіңуіне және кеуекті су қысымының артуына сезімтал етеді. Калимпонг төңірегіндегі тауларда филлиттер мен шисталар кездеседі, ал Дарджилинг орналасқан батыс аймақтарында гнейс басым. Екі зерттеу (1990 және 2019 жылдар) аймақтағы жер көшкіндеріне байланысты үлкен алаңдаушылықтарды анықтады. Көшкіндердің көпшілігі тым көп жауын-шашын, жер сілкінісі және суарналардың шабысуынан туындаған тез ерозиядан басталады. Олар кең ауқымды ормандарды жою, дұрыс емес дренаж, нашар салынған нығайту қабырғалары және жолдар, жолдар мен үйлер үшін жазықтар жасау үшін тік беткейлерді қиып жасау арқылы күшейеді. Қазылған арықтармен ағып келетін шөгінді ағындары кейде ірі тастарды алып келіп, жолдарға зақым келтіруі мүмкін; 1968 жылы апатты жаңбыр кезінде Дарджилинг–Силигури жолы 92 жерде шөгінді ағындарынан қирады. Дарджилинг аймағының ірі өзені – Тиста Сиккимдегі мұздықтан басталып, оңтүстікке қарай ағады, алдымен Рангпо өзенімен, содан кейін Ранжет өзенімен кездеседі, содан кейін таулардан шығып, Бангладештегі Брахмапутра өзеніне қосылады. Жазғы муссон кезінде Тистаның ағыны секундына шамамен құрайды; 1950 және 1968 жылдары үлкен су тасқыны болған. Дарджилингтің ежелгі геологиялық тарихының үздіксіз тектоникалық белсенділігін айналадағы ландшафттан, ортасында ертедегі көлденең қысымның нәтижесінде төмендеген террасалар сияқты ерекшеліктерден байқауға болады. Ландшафтта байқалған эрозияға ұшыраған жарылулар төмендегі жарылулардағы тік сырғулардың нәтижесінде пайда болған. Әртүрлі биіктіктегі аллювийлік конустар бұрынғы өзендердің бірінен соң бірі құрғап, төсектері көтерілген кезде шөгінділерін сыртқа таратып, жаңадан пайда болғанын көрсетеді. Үндістан стандарттары бюросының мәліметтері бойынша Дарджилинг қаласы сейсмикалық белсенділігі IV аймаққа жатады (жер сілкінісіне бейімделу деңгейі I-ден V-ке дейін өседі). 2018 жылы жарияланған зерттеуде Дарджилингтің шеткі аудандарының тұрғындары, олардың табысы төмен және жазық жерде орналасқан, жер сілкінісі кезінде апатты шығынға ұшырау мүмкіндігінен алаңдап отырғаны анықталды. 2015 жылдың сәуірінде Непалда болған жер сілкінісі Дарджилингте сезілді, және бұл тұрғындар үлкен жер сілкінісі болған жағдайда жоспарланбаған жоғарғы қабаттағы құрылыстардың құлап, олардың үстіне түсуі мүмкін деп қорқып отырды.

The Darjeeling hills (formally Darjeeling Himalayan hill region) comprise parts of Darjeeling district and all of Kalimpong district; specifically, they contain: Darjeeling Sadar subdivision, Kalimpong subdivision and Kurseong subdivision. Darjeeling town lies in the Sadar subdivision. It is located at an average elevation of 2044.90 m on the Darjeeling–Jalapahar range which runs south to north starting at Ghum (Map 1). The range is Y shaped with its base resting at Katapahar and Jalapahar and two arms diverging north of the Observatory Hill. The north eastern arm dips swiftly and ends in the Lebong spur, while the north western arm slopes gently, passing through North Point, and ends in the valley near the Tukver Tea Estate. Kangchenjunga, the world's third highest peak at , which lies to the north, is the most prominent mountain visible. The Darjeeling hills have been formed by accumulations of folds, faults and tangential thrusts caused by a compression in the north–south direction as the Indian tectonic plate has subducted under the Eurasian plate. Their physical composition varies from unaltered sedimentary rocks in the southern regions to several types of metamorphic rock and some intrusive rocks in the middle and northern, suggesting upward intrusion of the Earth's mantle. The collective process has sheared, folded, crushed together, fractured and jointed the rocks, reducing their strength and making them vulnerable to water percolating down their crevices and causing pore water pressure to build up. Phyllites and schists are found in the hills around Kalimpong, which lies to the east, and gneiss predominates the western regions in which Darjeeling lies. Two studies (1990 and 2019) recorded that landslides were a serious concern in the area. Most are triggered by excessive rainfall, earthquakes, and quick erosion caused by torrents. They are accelerated by extensive deforestation, defective drainage, poorly built revetments and the presence of steep slopes that have been undercut to make shelves for paths, roads, and houses. Debris flows along existing gullies can sometimes bring along large boulders and cause damage to roads; in 1968, during a catastrophic rainstorm, the Darjeeling–Siliguri road was cut in 92 places by debris flows. Teesta, the major river of the Darjeeling region, rises at from a glacier in Sikkim, and flows south, at first meeting the Rangpo river and then the Rangeet before exiting the hills and eventually joining the Brahmaputra river in Bangladesh. The flow rate of the Teesta is per second during the summer monsoon; it had had major floods in 1950 and 1968. The continual tectonic activity of Darjeeling's ancient past can be inferred from the surrounding landscape in such features as terraces that dip in their middle as a result of earlier horizontal pressure. Eroded fault scarps, or steps, observed in the landscape were caused by vertical slips in the faults below. Alluvial fans at different heights signify a succession of previous rivers that dried up and spread their silt outwards as their beds were raised by the uplift. According to the Bureau of Indian Standards, Darjeeling town falls under seismic zone IV (on a scale of I to V, in order of increasing proneness to earthquakes). A study published in 2018 found that residents of Darjeeling's outer areas, which are lower income and lower lying, worried about catastrophic loss during an earthquake. The April 2015 Nepal earthquake was felt in Darjeeling, and these residents feared that in the instance of a major earthquake, the unplanned upper level construction could very well give way and tumble down on them.

Климат

Дарджилингтің климаты қоңыржай субтропиктік таулық (Кёппен климаттық жіктемесі: Cwb). Дарджилингтегі орташа жылдық жауын-шашын шамамен 890 мм құрайды. Жылдық жауын-шашынның сексен пайызы маусым және қыркүйек айлары аралығында, Оңтүстік Азия муссонының әсерінен түседі. "Мамыр-маусым арақатысы", яғни мамырдан маусымға жауын-шашынның арту көрсеткіші 2,6 немесе 260% құрайды. Ал, желтоқсан мен наурыз айларында жылдық жауын-шашынның бар болғаны 3 пайызы түседі. Дарджилингтің биіктігі – Ассам төбелері сияқты Шығыс Гималайдың бірдей ендіктегі (27° N) басқа аймақтарынан жоғары, және ауасы сирек болғандықтан, ультракөк сәуле деңгейі де сәйкесінше жоғары. Мамыр, маусым және шілде айларындағы ең жоғары көрсеткіште орташа айлық ультракөк сәулесі тәулігіне бір шаршы сантиметрге шамамен 4500 микроватқа жетеді. Бұл көрсеткіш шығыстағы Ассам төбелерінен 50%-ға жоғары.

Қоршаған орта

ХХ ғасырдың басынан бері Дарджилингтің орташа температурасы 4 °C-қа өсті, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе жоғары, ал оның күнделікті ең жоғары және ең төменгі температураларының жылдық орташа көрсеткіштері одан да көп өсті. Осы кезеңде салыстырмалы ылғалдылық 7%-ға төмендеді, ал жауын-шашын мөлшері жыл сайын азайды. Дарджилинг муниципалитеті мен оны қоршаған төбелер су үшін көбінесе көп жылдық немесе маусымдық джора бұлақтарына (1-картаны қараңыз) тәуелді, әсіресе ақпаннан мамырға дейінгі муссонға дейінгі кезеңде. 1910 және 1932 жылдары оңтүстік-шығыстағы орманды жоталы аймақта салынған Сенчал көлдері (2-картаны қараңыз) – екі жасанды су қоймасы, олар муссон айларында айналасындағы су жиналатын алаптан сумен толады. 2016 жылдың мәліметі бойынша, олардың су қоры күрт азайды. Дарджилингтің 1961–2011 жылдар аралығындағы қарқынды халық өсімі және тіпті көлдердің қорғалған су жиналатын аймағындағы кең ауқымды орман жойылуы ақпаннан мамырға дейінгі құрғақ айларда көптеген бұлақтардың өнімділігін күрт төмендетті. Көлдерді сумен қамтамасыз еткен 26 бұлақтың 12-сі зардап шекті. Орман мен жайылымдар 1900 жылы 78%-дан 2000 жылы 38%-ға дейін азайды, ал топырақ эрозиясына себеп болатын егістік жерлер сол уақыт аралығында 20%-дан 44%-ға дейін өсті. 2006 жылғы жер тізімінде Дарджилингте азық-түлік дақылдары өндіретін жерлердің үрделген қалалану және қосалқы шаруашылықтың коммерциялық егіншілікке, әсіресе шай өсіруге ауысуы салдарынан пропорционалды түрде азайғаны көрсетілді. 2016 жылы Шығыс Гималайда ауаның ластануынан туындап, орманға зиян келтіре алатын қышқыл жаңбырлар байқалды; Дарджилингте pH көрсеткіші 4,2-ге тең өлшенді. 2022 жылғы мақалада 2016 жылғы тағы бір зерттеуге сілтеме жасалып, жаңбыр суының pH көрсеткіші 5,0±0,825 құрайтыны хабарланды. 2014 жылғы зерттеуге сәйкес, Дарджилингтің төңірегіндегі шай плантацияларынан қалаға келген артық халықтың "қаланың шеткі аймақтарына – үйінділерге, беткейлерге, септик резервуарларға және джораларға (бұлақтарға) қоныстануы қаланың отарлық дәуіріндегі инфрақұрылымын қиындатады. Үш қабаттан жоғары үй салуға тыйым салатын құрылыс нормаларына қарамастан, Дарджилингте арзан баспана нарығы құрылысшыларды көбінесе сегіз қабатқа дейін үй салуға итермелейді. Асығыс салынған пәтер үйлер джораларға құлап, таудан сырғып түсіп жатыр".

From the beginning of the twentieth century, Darjeeling's average temperature has increased by 4 °C, which is twice the world's average, and the annual averages of its daily maximum and minimum temperatures have increased by greater margins. During the same period, relative humidity has decreased by 7%, and rainfall by annually. For its water the Darjeeling municipality and the surrounding hills depend to a large extent on perennial or seasonal jhora springs (see Map 1), especially during the pre monsoon months from February to May. The Senchal Lakes, two artificial reservoirs built in 1910 and 1932 in a forested high altitude area to the southeast (see Map 2), which are filled with water from a surrounding catchment area during the monsoon months, have a greatly reduced supply, as of 2016. Darjeeling's explosive population growth in the period 1961–2011, and extensive deforestation even within the protected catchment area for the lakes, have caused many springs to have vastly reduced yields during the dry months from February to May. Of the 26 springs that had once fed the lakes, 12 have been affected. Forests and pastures have shrunk from 78% in 1900 to 38% in 2000, and cultivated land, which contributes to soil erosion, has correspondingly increased during the same time from 20% to 44%. By 2006, land records in Darjeeling showed that foodgrain producing farmland had decreased proportionally, caused by accelerated levels of urbanisation and by subsistence farming giving way to commercial cropping, especially of tea. In 2016, acid rain, which can be caused by air pollution and can in turn damage forests, was observed in the Eastern Himalayas; the pH value in Darjeeling was measured at 4.2. A 2022 article quoting another 2016 study reported a pH value of 5.0±0.825 in the rainwater. According to a 2014 study, the influx of the excess population in the tea plantations around Darjeeling into "marginal areas of town—on backfill, slopes, septic tanks, and jhorās (springs)—has strapped the town’s colonial era infrastructure. Despite building codes that prohibit buildings taller than three stories, the market for cheap housing in Darjeeling inspires developers to go skyward, often as many as eight stories. Hastily built apartment houses are falling into the jhorās and sliding down the mountainside."

Флора мен фауна

Дарджилинг Шығыс Гималай зоогеографиялық аймағының бір бөлігі болып табылады. Дарджилингтің айналасындағы флораға шұңғыл, емен, жартылай мәңгі жасыл, қоңыржай және альпілік ормандар кіреді. Қаланың төңірегінде шұңғыл мен еменнен тұратын тығыз жасыл ормандар орналасқан, онда сирек кездесетін түрлі орхидеялар өседі. Ллойдтың ботаникалық бағы кең таралған және сирек кездесетін өсімдік түрлерін сақтайды, ал Падмаджа Найду Гималай зоологиялық паркі Гималайдың жойылуға жақын түрлерін сақтау және көбейтумен айналысады. Дарджилинг қаласы мен айналасындағы аймақтар отындық ағаш пен ағашқа деген сұраныстың артуына байланысты орманды жоюмен және көліктің көбеюінен туындаған ауаның ластануымен бетпе-бет келеді. Ауданның орман және жануарлар дүниесін Батыс Бенгалия орман департаментінің аумақтық және жануарлар дүниесі бөлімінің бөлімдік орман қызметкері басқарады және қорғайды. Дарджилингте кездесетін фаунаға Тибетке және одан көшіп бара жатқан қаздар, суырлар, құсбалықтар мен шағалалар кіреді. Аймақта кездесетін кішкентай сүтқоректілерге циветтер (кішкентай және үлкен үнді циветтері, маскалы пальма циветі, дақты линсанг және бинтуронг), мангустар (инді сұр мангусы және краб жейтін мангус) және барсулар (мысалы, бірмалық тоқты барсуы және үлкен шошқа барсуы) жатады. Бұл аймақта кездесетін басқа етқоректілерге Гималай қара аюы мен қызыл панда кіреді. 2014 жылы Дарджилинг зоопаркында қызыл пандаларды сақтау орталығы ашылды, бұл орталық бұрынғы шаруашылықтағы көбейту бағдарламасын дамытты; 2016 жылға қарай осы түрді сақтау жоспарында шамамен 25 қызыл панда болды. Гималай тайтон - Tylotriton verrucosus, Үндістанда кездесетін екі саламандраның бірі, ол аймақтағы су батпақтарында табылған. Гималай реликтісі - Epiophlebia laidlawi, Epiophlebiidae тұқымдасының төрт түрінің бірі, алғаш рет осы аймақтан сипатталған.

Демография

2011 жылғы Үндістанның онжылдық санағы (өңделген деректері бар соңғы санақ) Горха Жанмукти Морча (GJM) партиясы 2022 жылдың наурыз айына дейін муниципалитет билігін ұстады, содан кейін жаңадан құрылған Хамро партиясы одан жеңіске жетті. Дарджилинг қаласы Дарджилинг сайлау округінің құрамына кіреді, ол әр бес жыл сайын Батыс Бенгалия штатының заң шығарушы жиналысына бір депутатты сайлайды. Қала Дарджилинг парламенттік округінің бөлігі болып табылады, ол Үндістанның екі палаталы Парламентінің төменгі палатасы – Лок Сабхаға бір депутатты сайлайды.

Экономика

2017 жылғы зерттеу Дарджилинг аймағының жұмыс орындарын құру үшін шай өндірісіне және туристер ағынына толыққанды тәуелді екенін көрсетті.

Сәй

Дарджилинг шайы плантацияларда өндіріледі, онда әйелдер әр шай бұтасынан бірнеше жапырақтарды жинайды. Қысқы қысқа маусымда шай бұтасының тынығу кезеңінде әйелдер оны келесі маусымда өсуді ынталандыру үшін кеседі. Қытайдан айырмашылығы, онда шай бұтасы ағашқа айналады, алғашқы британдық плантаторлар осы әдісті кең аумақтағы тығыз егілген қоршауларда монокультуралық шай өсіру үшін ойлап тапты. Плантациядағы фабрикаларда ер адамдар машиналармен ашытып, кептіріп, әдетте қысқа ғұмырлы жасыл шай жапырақтарын қаптайды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Дарджилингтің көптеген үкіметтік және экономикалық шаралары өзгеріссіз қалды. Британдық плантаторлар өздерінің плантацияларын аукционға шығарғанда, оларды жазық жерлердегі үндістер немесе Үндістанның басқа аймақтарынан келген компаниялар сатып алды. Дарджилингтің жұмыс күші ұзақ жылдар бойы Непалдан шақырылған жұмысшылардан құралды. 19 ғасырдың ортасында британдық этнологтар непалдықтарды Гималайдың етегіндегі егістік шаруашылығы мен басқа да орнықты ауыл шаруашылық түрлері үшін жоғары бағалады. Олар британдықтар аннексиялаған кездегі Дарджилингтің жергілікті халқы – лепчалармен салыстырылды, олар "көшпенді шаруашылықты" жүргізді. Плантаторлар непалдықтарға көкөніс және жеміс-жидек өсіруге арналған үй мен аула берілсе, олар тұрақтап қалуға бейім болады деп сенді. Осы шара колониялық кезеңде сақталды және 1951 жылғы тәуелсіз Үндістанның Плантациялық еңбек заңында заңдастырылды. 2017 жылдан бастап жұмысшылар өздеріне тиесілі емес екі немесе үш бөлмелі үйлерін күтіп ұстайды, оларға қатты байланысты болады және плантацияда жұмыс істейтін ересек баласы үйді мұраға алғанда зейнетке шығуға үміттенеді. 2017 жылы Дарджилинг шай бақшасының жұмысшысының орташа күндік жалақысы (қызметкерлерге берілетін жәрдемақыларсыз) 144,60 рупийді құрады. Жәрдемақылармен бірге 277,10 рупийге жетті. Салыстырмалы түрде, Дарджилинг шай өсірушілеріне 2017 жылы Оңтүстік Үндістанның бірнеше штаттарындағы шай өсірушілеріне қарағанда аз төленді. 2017 жылы Дарджилинг шайының аукциондық бағасы салыстырмалы түрде жоғары болды. 2017 жылғы зерттеу көрсеткендей, Дарджилинг аймағындағы плантациялардағы жұмыс орындарындағы жұмысшылардың 60% әйелдерді құрады. Шай жұмысшыларының әлеуметтік қорғалуы және экономикалық дамуы – 1999 жылғы Тауарлардың географиялық көрсеткіштері туралы заңның қабылдануына түрткі болды. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, "Үндістан тек нарық үлесін кеңейту үшін ғана емес, сонымен қатар кедей, ауылдық аймақтарда дамуды ынталандыру үшін GI жүйесінің құндылығын мойындау үшін танымал брендтерді тануға ұмтылды. Бұл дамушы елдерде кедейлікті азайту үшін сауданы либерализациялауға бағытталған Дүниежүзілік сауда ұйымының жалпы мақсатына сәйкес келеді". Дарджилинг шайына Еуропада GI танылды, бірақ Еуропалық Одақтың кейбір мүше елдері аралас шай үшін осы көрсеткішті пайдалануға қарсылық білдірді. Ол АҚШ-та "DARJEELING, Registration No. 1,632,726" географиялық белгісі ретінде танылды. Шай Дарджилинг төбелерінде және одан төмен екі түрлі түрінде өндіріледі. Ортодоксальды шай бұталардағы жасыл жапырақтардың бұрылып кептірілген түріне ұқсайды. Дарджилинг төбелерінің Дарджилинг ауданында 2017 жылы 46 шай плантациясы болды, олар негізінен ортодоксальды шай өндірді. Бұл көбінесе экспортталады және әлемдегі ең қымбат өнімдердің бірі болып саналады. Курсеонг (29 шай плантациясы) және Калимпонг (6 шай плантациясы) аудандарында кең таралған Crush, Tear, Curl (CTC) түрінде шай жапырақтары механикалық түрде өңделеді, кептіріледі және инстант кофеге ұқсайтын кішкентай, қатты гранулаларға айналдырылады. Арзанға қол жетімді және сүт пен қантпен қайнатылатын CTC шайы 1950 жылдардың басында үнді нарығына енгізілгеннен кейін Үндістанды шай ішетін ұлтқа айналдырды. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, Дарджилинг шайының өсірілетін ауданы 1951 жылы 16,569 гектардан 1990 жылы 20,065 гектарға дейін өсті, ал 2014 жылы 17,820 гектарға төмендеді. 1961 жылы 99 шай плантациясы болды, олар 1990 жылға дейін (102 тіркелген) өсті, бірақ 1995 жылы 83-ке, ал 2014 жылы 81-ге дейін төмендеді. Зерттеуде 1990 жылдан 1995 жылға дейінгі 20% төмендеуді 1990 жылдардың басында күшіне енген Үндістанның экономикалық либерализациясымен байланыстырды. 2017 жылғы зерттеуде Үндістанның шай өнеркәсібі 1990 жылдардағы Үндістанның экономикалық либерализациясынан кейін бағаның төмендеуінен зардап шеккені хабарланды. Дарджилинг шай плантацияларының иелері өздерінің табыстарын басқа, пайдалырақ салаларға инвестициялады, бұл жергілікті шай өнеркәсібінде өнімділіктің төмендеуіне әкелді. Үндістанның Шай кеңесінің бағалауынша, 2021 жылы 8,10 миллион килограмм Дарджилинг шайы өндірілді, бұл Үндістанда өндірілген шайдың шамамен 0,5% құрайды.

Darjeeling tea is produced on plantations in which a few leaves on each tea bush are plucked by women. During the tea bush's dormancy period in the short winter season, it is pruned by the women to stimulate growth the following season. Unlike China, where the tea bush grew into a tree, the early British planters devised these means to monocrop tea in tightly packed hedges on vast estates. In the plantation factories, men operate machines to ferment, dry, and package the normally short lived green tea leaves. After India's independence in 1947, many of Darjeeling's governmental and economic arrangements remained unchanged. When British planters auctioned off their estates, they were bought by Indians from the plains or corporations from elsewhere in India. Darjeeling's labour force had long consisted of workers recruited from Nepal. Mid 19th century British ethnologists had commended Nepalese for their step farming and other forms of settled agriculture in the Himalayan foothills. They were contrasted with Darjeeling's native population of the Lepcha at the time of British annexation, who practised "shifting agriculture". Planters believed that if allotted a house and a yard in which to grow vegetables and fruit, the Nepalis would be more inclined to stay. The arrangement, which lasted during the colonial period, was formalized in independent India's Plantations Labour Act, 1951. As of 2017, workers maintain their two or three bedroom homes which they do not own, become attached to their upkeep, and eventually hope to retire in them when an adult child who also works on the plantation inherits the house. In 2017, the average basic daily wage (that is, without employee benefits) of a Darjeeling tea garden worker was Rupees 144.60 per day. With benefits, it was Rupees 277.10 per day. Comparatively, Darjeeling's tea estate workers were paid less in 2017 than tea estate workers in several southern Indian states. The auction price of Darjeeling tea for 2017 was comparatively higher. A 2017 study found that some 60% of the plantation labour jobs in the Darjeeling area were held by women. The protection and economic development of the tea labour force was one of the motivations for India's enactment of the Geographical Indications of Goods (Registration and Protection) Act, 1999. According to a 2017 study, "India has pursued the recognition of iconic brands, not only to create market share but also to recognise the value of the GI system to encourage development in poor, rural regions with high unemployment rates. This is consistent with the broad WTO objective to encourage trade liberalisation in developing countries to reduce poverty." Darjeeling tea was given GI recognition in Europe in spite of some European Union member nations objecting to the use of the indication for blended tea. It was recognized in US Geographical Indication mark, "DARJEELING, Registration No. 1,632,726." Tea is produced in the Darjeeling hills and farther below in two different forms. Orthodox tea looks like the twisted and dried version of the green leaves on the bushes. The Darjeeling sub division of the Darjeeling hills had 46 tea estates in 2017, producing mostly orthodox tea. This is commonly exported and is some of the world's most expensive. In the crush, tear, curl, or CTC version, which is commonly grown in the Kurseong sub division (with 29 tea estates), and the Kalimpong (with 6), the tea leaves are mechanically manipulated, fired, and turned into tiny hard pellets that look like instant coffee. Cheaply available, and boiled with milk and sugar, when CTC tea was introduced into the Indian market in the early 1950s, it turned India into a nation of tea drinkers. The area of cultivation of Darjeeling tea increased from 16,569 hectares (in 1951) to a high of 20,065 (in 1990) and dropped to 17,820 (in 2014) according to a 2021 study. There were 99 tea estates in 1961; these increased until 1990 (when 102 were recorded) but dropped to 83 by 1995 and to 81 by 2014. The 20% drop from 1990 to 1995 was attributed in the study to India's economic liberalisation which came into force in the very early 1990s. A 2017 study similarly reported the Indian tea industry to have been adversely affected by price drops after India's economic liberalisation in the 1990s. Darjeeling tea garden owners invested their surpluses in more profitable industries elsewhere, causing a decline in productivity in the local tea industry. The Tea Board of India estimated of Darjeeling tea was produced in 2021; this constitutes about 0.5% of total produced in India.

Туризм

Дарджилингтің екі маусымдық туристік кезеңі бар: қыркүйек-қараша және сәуір-мамыр. 2014 жылғы зерттеуде қаланың туристік бизнесінің негізі ішкі туризм екені көрсетілген. Шовраста – танымал сауда және жиналу орталығы, онда туристер түрлі-түсті және салттық киімдермен суретке түсе алады. Шай плантацияларына ең көп келушілер – шетелдік туристер. Кейбір плантациялардағы ескі бунгалолар сәнді қонақ үйлерге айналдырылған, ондағы бөлмелер жалға алу құны әлемдік стандарттар бойынша жоғары. Кейбір туристер Сатьяжит Рейдің 1962 жылғы «Канченджунга» фильмінде бейнеленген тыныш, табиғаты бұзылмаған және көркем ландшафтқа қашуды арқалайды. Дарджилинг 1860 жылдан бастап маңызды туристік орынға айналды. 1991 жылы Үндістанның экономикалық либерализациясынан кейін Дарджилингтегі туризмге бағасы түсті, бұрын тек сәнді саяхаттарға арналған Дарджилинг, енді көпшілікке қолжетімді болды. 2016 жылғы зерттеуде 2009-2014 жылдар аралығында Дарджилинг қаласына келген туристердің саны 2010-2011 жылдары 243 255 адамнан 2012-2013 жылдары 488 675 адамға дейін өзгерді; олардың көп бөлігі – ішкі туристер, ал шетелдік туристердің саны жылына 35 000-нан аспады. Дарджилингке Силигуриден тар жолмен өтетін Дарджилинг Гималай темір жолымен (DHR) жетуге болады. Бу локомотивтерімен жүретін бұл пойыз сағатына 1-ден 2-ге дейін жылдамдықпен қозғалады. Бұл қызмет 19 ғасырда адамдар мен жүктерді тиімді тасымалдау үшін басталған, бірақ бүгінде оның негізгі клиенттері – өткен дәуірдегі саяхат мүмкіндіктерін бағалайтын туристер. Халықаралық және ұлттық деңгейде қолдау көрсеткеннен кейін, темір жол 1999 жылдың желтоқсан айында Мароккода өткен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитетінің 23-ші сессиясында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы деп жарияланды. «Дарджилинг Гималай темір жолын анықтау бойынша жазбалар: Дүниежүзілік мұра мүлігі», жарияланбаған қолжазба. The DHR Archive, Kurseong, 2005, K. Weise былай жазған:

Darjeeling has two peak tourism seasons, September to November and April to May. A 2014 study suggested that domestic tourism is the foundation of the town's vacation business. The Chowrasta is a popular shopping and gathering area where a tourist might get their picture taken dressed in colourful and rustic local clothes. The tea plantations below are particularly visited by foreign tourists. Old bungalows in some plantations have been converted to deluxe lodgings in which rooms rent out dearly by any global standard. Some tourists hold dear the escape to a peaceful, unspoilt, and picturesque landscape evoked in Satyajit Ray's 1962 film Kanchenjungha. Darjeeling had become an important tourist destination as early as 1860. Since India's economic liberalisation in 1991, tourism in Darjeeling has become cheaper, and Darjeeling, once considered a luxury destination, has become accessible to mass tourism. A 2016 study recorded the tourist influx into Darjeeling town between 2009 and 2014 as ranging from a low of 243,255 individuals in the 2010–2011 season to a high of 488,675 in 2012–2013; the large majority were domestic tourists, with foreign tourists never comprising more than 35,000 annual visitors. Darjeeling can be reached by the narrow gauge Darjeeling Himalayan Railway (DHR) which travels a route long from Siliguri. Pulled by steam locomotives, it moves at speeds of between and per hour. Although the service was begun in the 19th century to move humans and freight efficiently, its primary clients today are tourists who are availing themselves of the opportunity to experience the mobilities of travel of a bygone era. After an international and national campaign for its support, the railway was declared a World Heritage site by UNESCO in December 1999 at the 23rd Session of the UNESCO World Heritage Committee held in Morocco. In Notes on Defining the Darjeeling Himalayan Railway: World Heritage Property, Unpublished manuscript. The DHR Archive, Kurseong, 2005, K. Weise had written:

Темір жол Батыс Бенгалияның жазығынан басталып, терек ағаштары бар төменгі орманның қалдықтары арқылы жылдам көтеріледі. Темір жол көтерілген сайын флора өзгеріп, жоғарғы бөліктеріне алып Гималай қарағайлары басымдық танытады, бұл тұманды ауа райында ландшафтқа керемет сипат береді. Ол көбінесе тау беткейлеріне жақын орналасқан, төмендегі жазықтар мен аңғарларға мыңдаған футқа түсетін құламалармен шектеседі. Бұл жерде Канченджунганың қармен жабылған биіктігі көрінеді. Курсеонгтен темір жол осы ұлы таудың әдемі көрінісін ұсынады, ол Ғұмнан бүкіл ландшафтқа үстемдік етеді. 1999 жылғы зерттеуде аймақтағы саяси тұрақсыздық, соның ішінде 1980 жылдардағы наразылықтар Дарджилингке туристер ағынына кері әсер еткені айтылды. 2018 жылғы зерттеуге сәйкес, Дарджилингтегі туризм қаланың шағын бөлігімен шектеледі, сондықтан жергілікті жұмыспен қамтуға тигізетін әсері Дарджилингтің жоғары жұмыссыздық деңгейін азайтуға жеткіліксіз. Автордың пікірінше, «Батыс Бенгалия туризмді дамыту корпорациясының қызметкерлерінің көп бөлігі және жоғары лауазымды шенеуніктердің барлығы бенгалиялықтар; жергілікті тұрғындар көбінесе фотографтар, жүргізушілер және экскурсоводтар болып жұмыс істейді».

Коммуналдық қызметтер

Дарджилинг муниципалитетінің су көзінің бас аймағы – шамамен оңтүстік-шығыста орналасқан Сенчал жабайы табиғат қорығы, оның ауданы шамамен және теңіз деңгейінен биіктікте жатыр. Қорықтағы табиғи бұлақтар, олардың барлығы да жылдық емес, сумен жабдықтаудың негізгі көзі болып табылады. Айналасындағы қалың беткейлердің тік тіктеп тұруы (20° және 48° аралығындағы еңіс) судың беткейден көп мөлшерде ағып кетуіне, одан кейін сіңуіне және жартылай шектелген кеңістіктерде судың жиналуына алып келуі мүмкін. Жер асты сулары белгілі бір көлемге жеткенде, маусымдық бұлақтар түрінде жер бетіне шығады. 26 тұрақты және маусымдық бұлақтан жиналған су 1910 және 1932 жылдары салынған Сенчал көлдеріне тас арналар арқылы бағытталды (Карта 2). Сенчалдан су Жоребунгаловтағы сүзгі станциясында тазартылғаннан кейін қалаға құбырлар арқылы жеткізіледі. Сенчалдан Дарджилингке су тасымалдау үшін құбырлардың ұзындығы және Дарджилинг ішіндегі су тарату жүйесінде де құбырлар бар. Жаңбыр маусымы алдындағы айларда Сенчал көлдеріндегі су азаятын болғандықтан, ол Хонг-Хола маңындағы тағы бір су қоймасынан электр сорғысы арқылы толықтырылады. Дарджилинг муниципалитеті Су шаруашылығы басқармасының 2012 жылғы есебінде 1930 жылдан бері Сенчалдан келген су құбырына ешқандай жөндеу жұмыстары жүргізілмегені айтылған. Басқарманың инженерлері су тасымалдау кезінде 35%-ға дейін, ал Дарджилинг ішінде одан да көп шығын болуы мүмкін екенін болжады. Дарджилингке жеткеннен кейін су колониялық үлгі бойынша таратылады, ең алдымен жоғары бағалы және сұранысқа ие жоғарғы аудандарға, содан кейін төменгі табысты төменгі аудандарға, оларға қол жеткізу шектеулі. Бұл жүйе 20 000 адамға қызмет көрсету үшін жоспарланған. 1911 және 2011 жылдар аралығында муниципалитет халқы алты есеге өсті, студенттер, көшпенді жұмысшылар және туристер сияқты көптеген уақытша тұрғындар ескерілмеген (Сурет 1). Сұраныстың артуы су тапшылығының нашарлауына әкелді. Осының салдарынан көптеген тұрғындар жеке сатушылардан су сатып алуға мәжбүр, олар суды цистерналарда немесе қол арбаларында жеткізеді; кейде олар суды жергілікті джорадан немесе бұлақтардан жинайды (Картаға қараңыз). Ірі жеке кәсіпорындар таңбалы бағамен үй шаруашылықтарына су жабдықтаумен айналысады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша Дарджилингте күн сайын 30 тонна қатты қалдық пайда болады, ал туристік маусымның ең қызу кезінде бұл көрсеткіш 50 тоннаға жетеді. Тұрғын үйлерде, базарларда және қонақүйлерде негізінен пайда болатын көлемді қалдықтар ортақ жинау орындарында жиналады, одан трактор тіркемелерімен полигонға тасымалданады. Қалдықтарды қалдықтарды өңдеуге арналмаған жерлерге тастау, яғни ашық полигонға тастау кең таралған және Дарджилингте экономикалық және әлеуметтік шиеленістер тудырды. 1897 жылы Дарджилинг Үндістанда гидроэлектр энергиясымен қамтамасыз етілген алғашқы қала болды, бұл энергия жақын жердегі Сидрапонг гидроэлектр станциясында өндірілді; ол негізінен көшелерді жарықтандыру және жеке үйлерде пайдаланылды. Бүгінде электр энергиясын Батыс Бенгалия Мемлекеттік Электр Тарапы басқа жерлерден жеткізеді.

The chief catchment area for Darjeeling municipality's water is the Senchal Wildlife Sanctuary, located approximately to the southeast, covering an area of and lying between and in altitude. Natural springs in the sanctuary, not all perennial, are the main source of the water supply. The steep slopes of the surrounding ridges (at inclines of between 20° and 48°) can lead to high surface run off, subsequent absorption, and collection of water in partially confined spaces. Upon reaching a critical volume, this groundwater can surge out as seasonal springs. Water collected from 26 perennial and seasonal springs is routed through stone conduits to the Senchal Lakes (Map 2) constructed in 1910 and 1932. From Senchal the water is piped to the town after purification at a filtration plant in Jorebungalow. There are a combined of pipes transporting water from Senchal to Darjeeling, and a further in the water distribution system within Darjeeling. In the months before the monsoon during which water in the Senchal lakes is reduced, it is augmented by pumping water electrically from another reservoir located near Khong Khola. A 2012 report of the Darjeeling Municipality Waterworks Department stated that from the 1930s little or no maintenance had been undertaken on the water pipeline from Senchal. Engineers in the department suggested that there might be up to 35% transmission loss, and more within Darjeeling. Once in Darjeeling, the water is distributed along the colonial pattern, first serving more expensive and sought after uphill neighbourhoods and then the low income downhill ones, which have more restricted access to the supply. The system was designed to serve a population of up to 20,000 individuals. Between 1911 and 2011, there had been a six fold increase in the population of the municipality, not including the large number of transients such as students, migrant workers, and tourists (see Figure 1). Increasing demand has led to a worsening shortfall in the water supply. As a result, many residents have to purchase water from private vendors who either supply it in water tankers or in hand pushed carts; they sometimes collect the water from the local jhora or springs. (see Map 1). Larger private businesses are involved in supplying households but do so at a substantially higher cost. As of 2020, every day 30 metric tonnes of solid waste are generated in Darjeeling, and during the peak tourist seasons, the amount goes up to 50 metric tonnes. Bulk waste, which is chiefly produced in residential areas, markets and hotels, is deposited in common dumping areas from which it is taken in tractor trailers to dumping grounds. Open dumping, which is the disposal of waste in sites not designed for waste management, is commonly practiced, and has created economic and social tensions in Darjeeling. In 1897 Darjeeling became the first town in India to be supplied by hydroelectricity, which was generated at the nearby Sidrapong Hydel Power Station; it was primarily for use in street lighting and private houses. Today, electricity is supplied by the West Bengal State Electricity Board from other locations.

Көлік

Дарджилингтің екі негізгі артериялық жолы бар: Хилл Карт Роуд – 110-шы ұлттық тас жолының жалғасы, ол Силигуриден басталып Дарджилинг төбелері арқылы Дарджилингке дейін созылады, және Лебонг Карт Роуд (1-суретке қараңыз). Дарджилинг жолдарының орташа ені 2018 жылы ... және ... аралығында болды. 2008 жылғы Дарджилинг муниципалитетінің есебіне сәйкес, Дарджилинг жолдарының жартысынан астам бөлігі (55%) асфальт немесе битуммен төселген және автокөлік жүруге жарамды болды; қалғандары, бетонды жолдар болса да, немесе төселмегендіктен, көлік өткізуге тым тар болды. Көшеде орналаспаған үш және көшеде 13 тұрақ орыны болды. Тар жолдар бойындағы заңсыз тұрақтар жаяу жүргіншілер мен көлік құралдары үшін қиындық тудырды. 2018 жылы Дарджилингте автобустардан тұратын қоғамдық көлік жүйесі болған жоқ. 20 тұрғынның біреуінің ғана екі немесе төрт дөңгелекті көлігі болды. Жергілікті тұрғындар мен туристер үшін моторизацияланған саяхаттар алты немесе сегіз орындық таксилермен шектелді, олардың белгілі маршруттары мен кестесі болған жоқ. Жолаушылар қаланың орталық сауда ауданында түсіп, мінеді, бұл аймақты тығырыққа және ластануға ұшыратты. 2015 жылы, ластанумен күресу мақсатында, ауданды басқаратын Горхаланд аумақтық әкімшілігі (GTA) сынақ ретінде үш аккумуляторлық электрмен жүретін, көшеде жүруге рұқсат етілген гольф-карт таксилерін енгізді. Таксилердің әрқайсысының құны шамамен 36 миллион рупия (2015 жылғы айырбас бағамы бойынша 14 670 АҚШ доллары) болды. Дарджилингке Силигуриден 110-шы ұлттық тас жолымен автокөлікпен ... қашықтықта жетуге болады. Дарджилинг Багдогра, Гангток және Катмандумен, сондай-ақ Күрсеонг және Калимпонг қалаларымен жол арқылы байланысты. Дегенмен, жол және теміржол байланысы көбінесе муссон маусымында жер көшкіндері салдарынан бұзылады. Ең жақын әуежай – Дарджилингтен ... қашықтықта орналасқан Багдогра әуежайы.

Мәдениет

Дарджилинг мәдениеті алуан түрлі және әр түрлі жергілікті дәстүрлер мен мерекелерді қамтиды; ол Үндістанның қалған бөлігінен өзгешеленеді. Этностық топтардың араласуы мен некелесуі гибридтік мәдени формалар мен амалдарға әкелді. Басты мерекелер: Дашайн (Виджаядашами), Тихар (Дивали), Холи, Лакшми Пужа, Магхе Санкранти, Лосар, Будда Джаянти және Рождество. Тибет буддизмін тибеттіктер, лепчалар, бхутиялар, шерпалар, йолмолар, гурунгтар және тамангтар сияқты этникалық топтар ұстанады; олардың ортақ мерекелері – Тибет жаңа жылы Лосар, Сага Дава және Тендонг Лхо Румфаат. Кирати этносы – райстар, лимбулар, сунуварлар және якхалар – Удхаули мен Убхаулиді ең маңызды мерекелері ретінде тойлайды. Көбінесе құдайлар – Дурга, Кали және Шива; невар халқы арасында Манжушри және Макчиндранат сияқты индуизм мен буддизмнің әсері бар басқа да құдайлар, сондай-ақ Горакхнатхқа табынушылық етеді горхалар. Обсерватория төбесіндегі Махакал ғибадатханасы индустар мен буддистер үшін қасиетті орын. Тибет буддизмін немесе ламалық діннің жақтастары бірнеше гомпалар мен монастырларды салған. Ғұм монастыры (қаладан 8 км немесе 5 миль қашықтықта), Бхутия Бусти монастыры және Маг Дхог Йолмова ежелгі буддалық жазбаларды сақтап келеді. 1992 жылы жапон буддистік ұйымы Ниппонзан Мёходзи салдырған Бейбітшілік пагодасы бар. Тибет босқындарының өзін-өзі қолдау орталығында кілемдер, ағаш және былғарыдан жасалған тибеттік қолөнер бұйымдары қойылған. Азаматтық қоғам қозғалысы – Дарджилинг бастамасы – он күндік Дарджилинг карнавалын өткізеді, ол әдетте қараша айында Дарджилинг тауының музыкалық және мәдени мұрасын тойлайды. Дарджилинг аймағының непали тілінде сөйлейтін халқының әдебиеті дамыды. 2013 жылы Непали тілінде жазатын тұрғын Асит Рай Үндістанның Ұлттық әдебиет академиясының ең жоғары наградасы – Сахитья Академиясының стипендиясын алды. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, Дарджилингте батыс музыкасы ұзақ жылдар бойы танымал. 1960 жылдардың соңында Катмандудағы "жанды хиппи музыкалық ортасында" алғашқы "батыс поп орындаушыларының" кейбірі Дарджилингтен шыққан. Алғашқы непалдықтар басқаратын қонақ үй ансамбльдері Дарджилингтен болған және олардың көптегені бұрын Калькуттадағы қонақ үйлерде ойнаған. 2004 жылғы зерттеуде мұндай көшбасшылықтың себебі Дарджилингтегі көптеген непалдықтардың христиан дініне өткені және индуистік касталық алдын ала пікірлерге, онда "музыкалық орындау төменгі кастамен байланысты" болды, енді байланысты емес екендігі айтылды. 1990 жылдардың басында Катманду, Непал және Дарджилингтегі непали тілінде сөйлейтін жастар арасында орта таптың батыс халық музыкасы кеңінен таралды. Футбол Дарджилингтегі ең танымал спорт түрі; жыл сайынғы Алтын кубок турнирі бір кезде төбедегі сүйікті шара болды. Тік көшелерде ойнау үшін резеңке ленталардан жасалған импровизациялық доптар жиі қолданылады, олар Чунги деп аталады. Дарджилингтегі отарлық сәулет коттедждер, готикалық шіркеулер, плантаторлар клубы, Радж Бхаван және әртүрлі білім беру мекемелерімен ұсынылған.

The culture of Darjeeling is diverse and includes a variety of indigenous practices and festivals; it has a regional distinctness from the rest of India. Mixing and intermarriage between ethnic groups have led to hybrid cultural forms and practices. Major festivals are Dashain (Vijayadashami), Tihar (Diwali), Holi, Lakshmi Puja, Maghe Sankranti, Losar, Buddha Jayanti, and Christmas. Tibetan Buddhism is followed by some ethnic groups such as Tibetans, Lepchas, Bhutias, Sherpas, Yolmos, Gurungs, and Tamangs; their common festivals are the Tibetan new year festival Losar, Saga Dawa and Tendong Lho Rumfaat. The Kirati ethnic group Rais, Limbus, Sunuwars and Yakkhas celebrate Udhauli and Ubhauli as their main festival. Popular Hindu deities are Durga, Kali, and Shiva; other deities with both Hindu and Buddhist influences, such as Manjushri and Macchindranāth, are popular among Newar people, and Gorakhnath, and worshipped by Gorkhas. The Mahakal Temple on Observatory Hill is a pilgrimage site for Hindu and Buddhists. Followers of Tibetan Buddhism, or Lamaism, have established several gompa or monasteries. Ghoom Monastery (8 km or 5 miles from the town), Bhutia Busty monastery, and Mag Dhog Yolmowa preserve ancient Buddhist scripts. A Peace Pagoda was built in 1992 by the Japanese Buddhist organisation Nipponzan Myohoji. In the Tibetan Refugee Self Help Centre, Tibetan crafts like carpets, wood and leather work are displayed. The Darjeeling Initiative, a civil society movement, holds the ten day Darjeeling Carnival; it celebrates Darjeeling Hill's musical and cultural heritage each year usually in November. A literary culture has matured in the Nepali speaking population of the Darjeeling region; in 2013, Asit Rai, a resident and Nepali language writer, was elected to the Sahitya Akademi Fellowship, the highest honour of India's National Academy of Letters. According to a 2017 study, Western music has long been popular in Darjeeling. In the "lively hippie music scene" in Kathmandu in the late 1960s, some of the earliest "Western pop performers" were from Darjeeling. The earliest Nepali led hotel bands were from Darjeeling and many among them had played in hotels in Calcutta before. A 2004 study suggested that one possible reason for such leadership might have been that many Nepalis in Darjeeling had become Christians and were no longer bound by Hindu caste prejudices in which "musical performance is associated with low caste standing". By the early 1990s, a common middle class western popular music culture was much in evidence among the young people of Kathmandu, Nepal and the Nepalese speaking youth in Darjeeling. Football is the most popular sport in Darjeeling; the annual Gold Cup tournament was once a favourite event in the hills. An improvised form of ball made of rubber bands is often used for playing in the steep streets, and is known as Chungi. Colonial architecture is exemplified in Darjeeling by cottages, Gothic churches, Planters' Club, the Raj Bhawan and various educational institutions.

Тағам

Дарджилинг қаласының дәстүрлі тамақтану мәдениеті Дарджилинг төңірегінің тамақтану мәдениетімен көп ортақ нәрсеге ие, бірақ қалалану аймақ бойынша тамақтану әдеттеріне әсер етті. Күннің алғашқы сусыны – сүт қосылған, немесе қосылмаған шай. Сары майдан, судан, сүттен және тұздан жасалған қысылған шай жапырақтарынан жасалған майлы шай – кең таралған деликатес. Күнделікті негізгі тағам екі рет желінеді. Бұл аймақтардағы тағамдар ащы болмайды, аздаған маймен немесе мүлдем майсыз пісіріледі және жартылай қайнатылады. Таңертеңгі алғашқы тағам – пісірілген күріш, дал, картоп қосылған пісірілген көкөністер, ашытылған ет немесе сүт өнімдері (дахи немесе йогурт), дәмді айран – мохи, сиыр немесе як сүтінен жасалған қатты ірімшік – чхурпи, және бхат дал таркари ачар деп аталатын тұршы. Екінші тағам – кешкі ас, ол да сол бхат дал таркари ачардан тұрады. Бхутия және Лепча көбінесе шұбаға түкпа макаронын қосып жейді. Дәстүр бойынша, аймақ тұрғындары негізгі тағам ретінде пісірілген күрішті артық көреді, бірақ бидайдан жасалған роти де, әсіресе қалалық тұрғындар арасында танымал. Пісірілген жүгері ұны кейде, көбінесе ауылдық жерлерде негізгі тағам ретінде желінеді, онда оны мохи және гундрукпен – ашытылған көкөніспен жеуге болады. Гуаянг – муссон маусымында көптеп кездесетін жергілікті жабайы өсімдіктің жапырақтарынан жасалған ашытылған тағам. Жапырақтары бір ай бойы ашытылып, содан кейін бірнеше ай бойы тұтынылады. Шерпалар оны сирек сатса да, ет немесе сиыр етімен пісіріп, тамақпен жейді. Кейбір этникалық тағамдар мерекелерде мәдени құндылыққа ие. "Сел роти" (астықтан жасалған ашытқы) жеу арқылы мерекелерді тойлау – горкхалардың дәстүрі. Дахи – ашытылған сүт өнімі, ол күнделікті тамаққа дәмді қосымша ретінде қолданылады. Одан горкхалар мерекелер мен тойларда отбасының кіші мүшелерінің маңдайларына жағу үшін күріштен және тағамдық бояудан паста жасайды. Алкогольдік сусындар да екі мақсатқа қызмет ете алады; олар тікелей тұтынудан басқа, құдайларға және қайтыс болғандарды құрметтеу үшін де ұсынылады. Кейбір қауымдастар оларды рухтармен байланысты ритуалдарда қолданады. Кейбір брахман горкхалар вегетариандық. Ет жеушілер тауық, қой, бұқа және шошқа етін жейді. Ірі қара еті Таманг пен Шерпадан басқа горкхалардың көпшілігі үшін тыйым салынған. Невар бұқа етін артық көреді. Адамдардың үштен екісі этникалық ашытылған тағамдарды үйде дайындайды. Тамақ пісіру әдетте әйелдердің жұмысы. Дәстүр бойынша отбасы мүшелері ас үйде бамбук кілемшелерде бірге отырады, ал тамақты отбасының әйелдері ұсынады, содан кейін көбінесе қолмен жейді, бірақ бхутия және тибеттіктер бамбуктан жасалған таяқтарды жиі қолданады. Тарелкалар латуньнан жасалған немесе латуньның жұқа қабатымен жабылған. Дарджилинг қаласында сатылатын танымал алкогольдік сусындарға тонгба, Джнаард (жаар деп айтылады) және шаханг – ашытылған тарыдан жасалған жергілікті сыраның түрлері кіреді. Дарджилингте танымал тағам – момо, ол шошқа, сиыр еті, тауық немесе көкөніс (капуста немесе картоп) салынған, қамырдан жасалған қаптамаға оралған және сулы сорпамен берілетін буланған кәндік. Непалдан шыққан вай вай – кептірілген немесе сорпаға салынған желетін лапшадан тұратын қапталған тағам.

The traditional dietary culture of the town of Darjeeling has much in common with that of the Darjeeling hills, though urbanisation has affected the food habits throughout the region. A mug of tea with milk, with or without sugar, is traditionally the first drink of the day. Butter tea, made from compressed tea leaves, butter, water, milk and salt is a popular delicacy. The staple diet is eaten twice a day. The food in these regions is less spicy, cooked with either little or no oil, and semi boiled. The first meal is eaten in the morning with cooked rice, dal, cooked vegetables mixed with potatoes, some fermented meat or milk products—dahi, or yoghurt; mohi, which is spicy buttermilk; and chhurpi, a kind of hard cheese made from cow or yak milk—and pickles commonly called bhat dal tharkari achar. The second meal is dinner in the early evening, which consists of the same bhat dal tharkari achar. Bhutia and Lepcha usually eat thukpa noodles in soup. Traditionally, the people of the region have preferred cooked rice as the staple; however, roti made of wheat is also popular, mostly among the urban population. Cooked ground maize is sometimes eaten as staple food mostly in rural areas, where it might be eaten with mohi and gundruk, a fermented vegetable. Goyang, another fermented food, is made from the leaves of a local wild plant, abundantly available during the monsoon. The leaves are fermented for a month and then consumed for several months afterwards. Boiled with yak meat or beef to make a hearty thukpa soup, it is commonly prepared in Sherpa homes though seldom sold. Some ethnic foods have cultural value in festivals. Celebration of festivals with the consumption of sel roti, a fermented cereal based fried doughnut like confectionery, is a custom of the Gorkha. Dahi, a fermented milk product, is consumed as a savoury addition to daily diets. It is also used by the Gorkha to make a paste with rice and food colour for applying to the foreheads of the younger members of the family by their elders during festivals and marriages. Alcoholic drinks can have a similar dual purpose; in addition to being consumed directly they are offered to gods and in the veneration of the dead. In some communities, they have been employed in spirit possession rituals. Some Brahmin Gorkhas are vegetarians. Non vegetarians eat chicken, mutton, buffalo, and pork. Beef is taboo to a majority of the Gorkha except for Tamang and Sherpa. Newar prefers buffalo meat. About two thirds of people prepare ethnic fermented foods at home for consumption. Cooking is usually done by women. Traditionally members of the family sit together on bamboo mats in the kitchen, and meals are served by the female members of the family and then usually eaten by hand, though chopsticks made of bamboo are commonly used by the Bhutia and Tibetans. Plates are made of brass or have a thin layer of brass. Popular alcoholic beverages sold in Darjeeling town include tongba, Jnaard (pronounced as Jaar) and chhaang, variations of a local beer made from fermenting finger millet. A popular food in Darjeeling is the momo, a steamed dumpling containing pork, beef, chicken or vegetables (cabbage or potatoes) cooked in a doughy wrapping and served with watery soup. Wai Wai, originally a product of Nepal, is a packaged snack consisting of noodles which are eaten either dry or in soup form.

Білім

2012–2014 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулерде Дарджилингте 19 ғасырдың соңында британдық балаларды оқыту үшін құрылған элиталық мектептерде үнді балаларына жоғары сапалы ағылшын тілінде білім берілгені анықталды. Иезуиттердің ұлдарға арналған мектебі, Сент-Джозеф (көбінесе Норт-Пойнт деп аталады), Сент-Пол англикандық ұлдарға арналған интернат, методисттердің аралас білім беретін мектебі Маунт-Гермон және католиктердің қыздарға арналған Лорето монастыры (1-суретті қараңыз) алыс аймақтардан, соның ішінде Бирма мен Таиландтан студенттерді тартты. Норт-Пойнт пен Лорето Сент-Джозеф колледжі мен Лорето колледжін (қазіргі Саутфилд колледжі) құрды; олар 1948 жылы құрылған Дарджилинг мемлекеттік колледжімен бірге Дарджилингтің үш жоғары оқу орнынан құралды. Олардың барлығы Силигуридегі Солтүстік Бенгал университетіне қарасты. Сол зерттеуде жеке мектептер енді тек бай отбасылардың балаларына ғана қызмет көрсетпейтіні анықталды. Дарджилингтегі орта тапқа жақын отбасылардың кейбіреулері жоғары оқу ақысына қарамастан, балаларын Норт-Пойнт пен Лоретоға жіберіп, оларға жақсы болашақ мүмкіндіктерін беруге тырысты. 2014 жылға қарай колледждер ауылдық аймақтардан келген студенттерді қабылдауды арттырды. Дегенмен, инженерлік және компьютерлік ғылымдар сияқты салалардағы жергілікті колледждер Үндістанның дамып келе жатқан орталықтарының кәсіби даярлығын немесе жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін ұсына алмады, бұл кейбір студенттердің орта мектепті бітіргеннен кейін Дарджилингтен кетуіне себеп болды. 2003–2004 жылдардағы Дарджилинг муниципалитетінің мәліметтері бойынша бастауыш мектептерде 16 015 оқушы, жоғары сынып мектептерде 5169 оқушы, ал колледждер мен университеттерде 3825 оқушы оқыды. 2013 жылғы зерттеуге сәйкес, колледжге түсетін студенттердің саны аз болды, себебі «Дарджилингте білім арқылы орта таптың мүдделерін іске асыруға мүмкіндік аз». Зерттеуде қаржыландырылатын жеке колледждердің бағасы жоғары мемлекеттік қызметкерлерге немесе сәтті кәсіпкерлерге қолжетімді болғанымен, қаладағы орта тап үшін тым жоғары екені айтылды. Бұл қала орталығындағы мемлекеттік колледжге қысым жасады. Оның бағасы төмен болғанымен, қаржыландыру жеткіліксіз болды, терезелері сынған, шатыры ағып, мұғалімдер жетіспеді, бұл студенттердің өзін еленбейтін сезіміне себеп болды және олардың сабаққа қатысуына әсер етті. Мұғалімдер өз кезегінде оларға қосымша талаптарды орындай алмады. 2022 жылғы зерттеуде Дарджилингте шалғай аудандарда тұратын халықтың (2011 жылғы санақ бойынша қала халқының 11,72% құрайтын) 13% бастауыш мектепті бітірген, бірақ одан әрі оқымаған, 45% орта мектепті (10 сынып) бітірген, бірақ одан әрі оқымаған, 13% жоғары орта мектепті (10+2 сынып) бітірген, ал 10% колледжге барған. 2018 жылғы зерттеулер Дарджилинг қаласындағы су тапшылығының әсіресе мемлекеттік мектептерге баратын қыздарға әсер еткенін көрсетті. Көптеген оқушылардың үйлерінде немесе мектептерінде дәретханалар мен жуынатын бөлмелер сияқты гигиеналық жағдайлар жоқ, әсіресе, етеккір кезеңінде гигиеналық талаптарды сақтау үшін. Зерттеуде мемлекеттік мектептердегі көптеген дәретханалар пайдалануға жарамсыз екені және мемлекеттік мектептерде «қыздарға арналған тиісті санитарлық жағдайлар жоқ екені» анықталды. Дәретханаларда су жоқ және дәретханаларды күнделікті тазалауға ешқандай шара жоқ. Онда көптеген қыздар мектеп дәретханасын пайдаланудан қорқып, күні бойы су ішпейді. Көптеген шай плантацияларында тек бастауыш сыныптарда білім беру мүмкіндігі бар. Нәтижесінде, шай плантацияларында жұмыс істейтіндердің білім алу мүмкіндігі шектеулі. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, әйелдердің үштен бірінен астам және ерлердің жартысы 8-сыныпқа дейін білім алған. Жұмысшылар бұны өздерінің шай плантациясының шалғай орналасуымен және балалық шағында отбасының қаржылық қиындықтарымен байланыстырады. Кейбір отбасылар көбірек ақша табу үшін тауық немесе мал өсіріп, немесе бұрыштағы дүкен ашқан; олардың балалары жақын маңдағы қалаларға барып, ағылшын тілінде оқытатын жеке мектептерде оқыды, бұл оларға жақсы мансаптық мүмкіндіктер береді деп ойлайды. 1935 жылы Непал тілі Дарджилинг ауданында непал тілінде сөйлейтін көпшілік бар барлық бастауыш мектептерде оқыту тілі ретінде қабылданды.

A study conducted between 2012 and 2014 observed that the elite schools established in Darjeeling during the late 19th century for the education of British children were offering English medium instruction of high quality to Indian children. The Jesuit boys' school, St Joseph's (usually called North Point), the Anglican boarding school for boys, St Paul's, the co educational Methodist school Mount Hermon, and the Catholic girls' school Loreto Convent (see Map 1) were attracting students from faraway places, including Burma and Thailand. North Point and Loreto had established colleges, St. Joseph's College and Loreto College (now Southfield College); these along with the Darjeeling Government College, a co educational college founded in 1948, made up the three colleges of Darjeeling. All were affiliated to University of North Bengal in Siliguri. The same study suggested that the private schools were no longer catering only to children of the affluent. Some lower middle class families in Darjeeling were sending their children to North Point and Loreto, despite their high fees, in order to give them better future opportunities. By 2014, colleges had increased the enrollment of students from rural backgrounds. In fields such as engineering and computer science, the local colleges, however, were less able to offer the professional training or career placement facilities of India's growth centres, which had caused some students to leave Darjeeling after high school. In the Darjeeling municipality in 2003–2004, there were 16,015 students in primary schools, 5169 in higher secondary schools, and 3,825 in colleges and universities. According to a 2013 study, few students attended college for there seemed little scope for realizing "middle class aspirations in Darjeeling through educational credentials". It noted that the fees in the better funded private colleges, although affordable for the upper level government officials or successful businesspersons, were too high for the lower middle classes in town. This put pressure on the only affordable college, the government college in the town's centre. It was lower priced but poorly funded, with broken windows, leaking roofs, and absent teachers, causing the students to feel neglected and affecting their attendance. The teachers for their part were unable to meet the extra demands placed on them. A 2022 study noted that among the population of Darjeeling that lives in slums (comprising 11.72% of the town's population as per the 2011 census), 13% had finished primary school but had gone no further, 45% had finished high school (grade 10) but no further, 13% had finished higher secondary (grade 10+2), and 10% had been to college. A 2018 study reported that the water crisis in the Darjeeling town has especially affected adolescent girl students who go to government schools. Many do not have access to hygiene facilities such as toilets and bathrooms, either in their homes or at school, particularly for hygiene management during menstruation. The study found that most toilets in government schools were not usable and that no government schools had "proper sanitary facilities for girls. There is no system of water in the toilets and no arrangement for cleaning the toilets daily." It stated that many girls do not drink water during the day for fear of having to use the school toilets. Most tea plantations make no more than lower primary school instruction available on site. As a result, tea garden workers have typically had fewer opportunities for education. As of 2022, a little over a third of the female workforce and half the male were educated up to grade 8. The workers attributed this to their tea garden's remoteness and lack of means in the family during their childhood. Some families have raised chickens or livestock or opened a corner shop to make more money; their children have gone to nearby towns to study in private schools in which the medium of instruction is English, which is thought to offer better career opportunities. The Nepali language was accepted as a teaching language in all primary schools with a Nepali speaking majority in the Darjeeling district in 1935.