Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швецияның регенті (1470–1497; 1501–1503)
Regent of Sweden (r. 1470–1497; 1501–1503)
Стен Стуре ескі (Sten Sture den äldre; 1440 – 15 желтоқсан 1503) – швед мемлекет қайраткері және 1470 жылдан 1497 жылға дейін, содан кейін 1501 жылдан 1503 жылға дейін Швецияның регенті. 1471 жылы Брункеберг шайқасында корольдық біріккен күштерге қарсы жеңіске жеткен швед сепаратистік күштерінің басшысы ретінде ол Кальмар одағын айтарлықтай әлсіретті және өмірінің көп бөлігінде Швецияның Лорд-регенті ретінде нақты билеуші болды.
Sten Sture the Elder (Sten Sture den äldre; 1440 – 14 December 1503) was a Swedish statesman and regent of Sweden from 1470 to 1497 and again from 1501 to 1503. As the leader of the victorious Swedish separatist forces against the royal unionist forces during the Battle of Brunkeberg in 1471, he weakened the Kalmar Union considerably and became the effective ruler of Sweden as Lord Regent for most of his remaining life.
Өмірбаян
Қазіргі заманғы дереккөздерде ол Стен Густавссон немесе Герр Стен (Лорд Стен) деп аталады; сол кезде Швецияда жеке есімнің бөлігі ретінде ақсүйек отбасының атын қолдану практикасы әлі қалыптаспаған еді. Ол шамамен 1440 жылы, Стур әулетінен Густав Анундссон мен Биргитта Стенсдоттер Билькеден туған, болашақ Карл VIII-нің жартылай қарындасы. Стур әулеті сол кездегі жоғары дәрежелі ақсүйек отбасылардың бірі болған, бірақ патшалық үймен тек қана алыс туысқандық байланыста болды; оның ең жақын патшалық атасы – Швеция королі Сверкер II (Винга әулеті арқылы да, Аспенес әулеті арқылы да). Стурдың әкесі Густав Анундссон Кальмар қамалының кастеляны және жеке кеңесші болған, бірақ ұлы төрт жасқа келгенде қайтыс болды. Биргитта Стенсдоттер Гумсехууд әулетінен Густав Карлссонға қайта үйленді, ал ұлы, көбінесе, олардың үйінде тәрбиеленді, алдымен Кальмар қамалында, кейін Эхольмен қамалында. 15 ғасырда Швецияның саяси күрестері мен азаматтық соғыстары басым болды, олар Дания монархтарының басқаруымен Дания және Норвегиямен Швецияны біріктіруді көздеген Кальмар одағының жақтастары мен Швецияны қарсы швед монархының билігімен тәуелсіз патшалық ретінде қайта құруға ұмтылған сепаратистер арасында өтті. Швед королі Карлмен тығыз туыстық байланысы болғандықтан, жас Стен Стуре ерте жасынан-ақ швед сепаратистік саяси қозғалысына қатысты және Карлдің Данцигтегі жер аударылуы кезінде оны көріп келді. Ол 1462 жылы рыцарь, ал 1466 жылы жеке кеңесші ретінде есімдері тіркелген, және Марифредтен солтүстікке қарай орналасқан Рафснас отбасылық мүлігінде тұруға көшті. Стур 1464 жылы Дания королі Кристианға қарсы көтеріліс кезінде епископ және регент Кеттил Карлссон Васамен бірге шайқасты, Харакердегі шешуші жеңіске қатысты. Ол король Карл VIII-нің әскери қолбасшысы болды, 1470 жылы Уппбода Эрик Карлссон Вазаның көтерілісін басып, сол жылы Кристиан I-нің күштерін Орестенде жеңді. Ол 1467 жылы Швеция патшасы Магдаленаның туысы Ингеборг Тоттқа үйленді; ол теология мен ғылымға қызығушылық танытқан Ренессанс тұлғасы болды және оның билігі кезіндегі интеллектуалдық дамуға белгілі бір әсер еткен сияқты. Некеде бала болмады.
In contemporary sources he is alternatively referred to as Sten Gustavsson or Herr Sten (Lord Sten); the practice of using noble family names as part of a personal name was not yet in use in Sweden at the time. He was born around 1440, the son of Gustav Anundsson of the Sture family and Birgitta Stensdotter Bielke, half sister of the future Charles VIII. The Sture family was one of the high ranking noble families of the time, though only distantly related to the royal house; his closest royal ancestor was King Sverker II of Sweden (both through family of Vinga and through family of Aspenäs). Sture's father, Gustav Anundsson, was Castellan of Kalmar Castle and a Privy Councillor, but died when the son was four. Birgitta Stensdotter remarried Gustav Karlsson of the Gumsehuvud family, and the son was most likely raised in their home, first at Kalmar Castle and later at Ekholmen Castle. The 15th century in Sweden was largely defined by the political struggles and civil wars between the unionists of the Kalmar Union, seeking to unite Sweden with Denmark and Norway under the rule of the Danish monarchs, with Danish support, and the separatists seeking to re establish Sweden as an independent kingdom under a rival Swedish monarch. Due to his close family ties to the Swedish King Charles, the young Sten Sture became part of the Swedish separatist political movement from an early age, and visited Charles during his exile in Danzig. He is mentioned as a knight in 1462 and as a privy councillor in 1466, and took up residence on the family estate at Räfsnäs north of Mariefred. Sture fought with Bishop and Regent Kettil Karlsson Vasa during the uprising against the Danish King Christian I in 1464, taking part in the decisive victory at Haraker. He served as a military commander under King Charles VIII, defeating Erik Karlsson Vasa's uprising at Uppbo in 1470 and later in the same year successfully beating back Christian I's forces at Öresten. He married Ingeborg Tott, niece by marriage of Magdalen of Sweden, in 1467; she was a renaissance personality interested in theology and science and seems to have had some importance in the intellectual development during his reign. The marriage was childless.
Бірінші регенттік
Стурдың ағасы, король Карл VIII 1470 жылы қайтыс болғанға дейін Стурды Карлдің жеке иеліктерінің мұрагері деп атады және Стурды Стокгольм қаласы мен Стокгольм қамалымен қоса, патшалық жерлерді басқаруға қалдырды. 1470 жылы 15 мамырда король Карл қайтыс болғаннан кейін, Стур дереу елдің ең күшті ақсүйек және саяси тұлғасына айналды және 1471 жылы 1 мамырда Арбогадағы Риксмётеде Швецияның Лорд-протекторы және Регенті (riksföreståndare) болып сайланды. Стур Брункеберг шайқасының жеңісі арқылы өзінің беделін нығайтты. 1471 жылы 10 қазанда Стокгольмнің солтүстік қақпасының сыртындағы Брункебергсасен маңында болған Брункеберг шайқасында оның швед сепаратистік әскері Дания королі Кристиан I-нің швед одақтастары мен даниялық әскерлеріне қарсы жеңіске жетті, Кристиан жарақат алып, одақтас әскері шашырап кетті. Бұл жеңіс Стурды ұлттық құтқарушы деңгейіне көтерді. Стокгольмдегі Сторкиркандағы Әйіргі Георгий мен Аждаһа мүсіні, көбінесе неміс мүсіншісі Бернт Ноткеге жатқызылады, осы шайқасты еске алу үшін орнатылды. Ол ширек ғасыр бойы Швецияны басқарды, регенттік лауазымын дербес кеңсеге айналдырды. Оны шаруалар, Бергслаген тау-кен ауданының коммерциялық мүдделері және төменгі дворяндар қолдады, оларды жоғары санаттағы дворяндар мен дін қызметкерлеріне қарсы ойнатып, Данияның қайта біріктіру талаптарына қатысты қиын тепе-теңдік саясатын жүргізді. 1483 жылы Кальмарда өткен кездесуде жоғары дворяндық жаңа даниялық король Хансты Швецияның нағыз королі деп мойындады, бірақ бұл үшін жоғары дворяндыққа, дін қызметкерлеріне және Жеке кеңеске кең артықшылықтар мен кепілдіктер берілді. Дегенмен, Стур регенттік лауазымынан бас тартпай, саяси билікті уақытша өз қолында ұстап тұруға тырысты. Стурдың билігі тұсында 1477 жылы архиепископ Якоб Ульвсонның қолдауымен Швецияның алғашқы университеті – Уппсала университеті құрылды. 1493 жылы Дания және Норвегия королі Ханс (сонымен қатар Иоанн I деп те аталады) Ресейдің Иван III-імен Sten Sture-ге қарсы одақ құрды. 1495 жылдан 1497 жылға дейін Стен Финляндияға жасалған Ресей шапқыншылығын сәтті тойтарды. Алайда, ол кейіннен швед дворяндарының көпшілігімен, әсіресе Сванте Нильсонмен келіспей қалды, және шведтік Жеке кеңес 1497 жылдың 8 наурызында оны регенттік лауазымынан шеттету туралы шешім қабылдады.
Sture's uncle, King Charles VIII named Sture heir to Charles' personal domains before his death in 1470, and left Sture in charge of the crown lands, including the city of Stockholm and Stockholm Castle. On the death of King Charles on 15 May 1470, Sture immediately became the most powerful noble and political force in the country and was elected Lord Protector and Regent of Sweden (riksföreståndare) by the Riksmöte in Arboga on 1 May 1471. Sture consolidated his position through the victory of Brunkeberg. At the Battle of Brunkeberg on 10 October 1471, which was fought around Brunkebergsåsen outside the northern gates of Stockholm, his Swedish separatist army triumphed against Danish King Christian I's Swedish unionist and Danish forces, injuring Christian and routing the unionist army. This victory elevated Sture to the position of a national savior. The sculpture Saint George and the Dragon in Storkyrkan in Stockholm, commonly attributed to the German sculptor Bernt Notke, was raised to commemorate the battle. For a quarter of a century he ruled Sweden making the regency almost an office in its own right. He was supported by the peasantry, the commercial interests of the mining district of Bergslagen and the lower nobility, playing them out against the unionist high ranked nobility and clergy and managing a difficult act of balance towards the Danish demands of reunion. In a meeting in Kalmar in 1483, the high nobility confirmed the new Danish king Hans as the true king of Sweden on condition of extensive privileges and guarantees granted to the high nobility, clergy and Privy Council, but Sture nevertheless managed to hold on to the political power for the time being, refusing to give up his office as Regent. Sture's reign saw the foundation of the first Swedish university, Uppsala University, founded by Archbishop Jakob Ulvsson in 1477 with support from Sture. In 1493, the Danish and Norwegian king, Hans (also called John I), formed an alliance with Ivan III of Russia against Sten Sture. From 1495 to 1497, Sten successfully repelled a Russian invasion of Finland. However, he subsequently fell out with the majority of the Swedish nobility, most prominently Svante Nilsson, and the Swedish Privy Council declared him to be deposed as regent on 8 March 1497.
Екінші регенттік
Келесі соғыста Стен шаруа күштерімен қолдау алды, бірақ олар сол жылдың шілдесінде Швецияға басып кірген Данияның Хансы (сонымен қатар Дания және Норвегия королі І Иоанн ретінде танылған) Ротебро шайқасында жеңіліске ұшырады. 6 қазанда Стен Стокгольмде Ханс патшаға бас иіп, онымен келісті. Ханс Швецияның патшасы аталды, ал Стенге патшадан кейінгі Швециядағы ең жоғары лауазым берілді. Дегенмен, 1501 жылы даниялықтарға қарсы болған келесі көтеріліс кезінде ол қайтадан регенттік қызметін атқарып, өліміне дейін шведтердің тәуелсіздік күресіне жетекшілік етті. 1502 жылдың мамыр айында Стокгольмдегі королева Кристина басқарған одақтас гарнизон ұзақ қоршаудан кейін қатты аштықтан кейін капитуляциялады. 1503 жылдың басында оның әскерлері Кальмар мен Оланд аралынан басқа Швецияны толық бақылауда ұстады. Стур королеваның тұтқындалуын үгіт мақсатында пайдаланды, 1503 жылдың қазан айында Ханза лигасының делдалдығымен атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін королеваны жеке өзі Даниядағы Халмстадқа сүйемелдеді.
In the ensuing war, Sten was supported by peasant forces, but they were defeated at the Battle of Rotebro by Hans of Denmark (also known as King John I of Denmark and Norway), who invaded Sweden in July the same year. On 6 October, Sten surrendered to King Hans in Stockholm and was reconciled with him. Hans was crowned King of Sweden, and Sten was given the highest position of authority in Sweden below the King. However, during the next rebellion against the Danes in 1501, he again took office as regent, leading the Swedish struggle for independence until his death. In May 1502, the unionist garrison in Stockholm, led by Queen Christina, capitulated due to severe starvation after a drawn out siege. In early 1503 his forces were in control of Sweden apart from Kalmar and the island of Öland. Sture used the capture of the Queen for propaganda purposes, personally accompanying the Queen to Halmstad in Denmark after a cease fire had been negotiated by the Hanseatic League, in October 1503.
Өлім және соңынан
Даниядан қайтып келе жатқанда Стур ауырып, 1503 жылдың 14 желтоқсанында қайтыс болды. Стурдың сапарға бірге шыққан епископы Хеминг Гад, Сванте Нильсонды Стегеборг қамалындағы жағдайдан хабардар етті. Стурдың жесірі Ингеборг Тотт, сол кезде Стокгольм гарнизонына басшылық етіп тұрған, күйеуінің қайтысы туралы жаңалықты Сванте Нильсон Стокгольмге жеткен соң ғана естіді. Ол Стокгольм қамалын тапсыруға көндіріліп, Финляндиядағы Хяме қамалын өтемақы ретінде алды. Стурдың Ингеборг Тотттан болған заңды балалары болмады, тек заңсыз туған қызы Биргитта ғана болды, ол Вадстена монастырында монах болды. Ескі Стур әулетінің еркек тарапы, Тре Сёблад әулеті, Стен Стурмен бірге тоқтап қалды. Оның ең жақын туыстары мен мұрагерлері – қайтыс болған әпкесі, Васа әулеті болды, ал оның сіңілі ұлы Эрик Йоханссон Васа, рыцарь және Жеке кеңес мүшесі, Стурдың Сёдерманланд және Уппландтағы кең жеке иеліктерін мұраға алды. Эрик Йоханссонның ұлы, болашақ Швеция королі Густав I, Стеннің қайтысынан бірнеше жыл бұрын дүниеге келген. Алайда, Эрик Йоханссонды замандастары ойсыз және қатыгез адам деп сипаттады, ол зорлыққа бейім және бірнеше рет адам өлтіруде айыпталды, сондай-ақ оның ағасы Стен Стур сияқты саяси қабілеті болмады. Регент Стеннің орнын оның әріптесі және бұрынғы жауы Сванте Нильссон, Natt och Dag әулетінен, регент ретінде басты. Сванте Нильссонның ұлы және мұрагері, Кіші Стен Стур, кейіннен Стур есімін саяси мақсаттар үшін пайдалануды шешті, бірақ олар тек алыс туыс еді.
On his way back from Denmark, Sture fell ill and died on 14 December 1503. Bishop Hemming Gadh, who accompanied Sture on the journey, alerted Svante Nilsson at Stegeborg Castle. Sture's widow, Ingeborg Tott, who at the time was in control of the Stockholm garrison, was only presented with the news of her husband's death once Svante Nilsson had reached Stockholm. She was persuaded to turn over Stockholm Castle and received Häme Castle in Finland as compensation. Sture had no legitimate children from his marriage with Ingeborg Tott, only a daughter born out of wedlock, Birgitta, who became a nun in Vadstena Abbey. The male line of the old Sture family, the Tre Sjöblad family, died out with Sten Sture. His closest relatives and heirs were his deceased sister's, the house of Vasa, and his nephew Erik Johansson Vasa, a knight and member of the Privy Council, inherited Sture's extensive personal domains in Södermanland and Uppland. Erik Johansson's son, the future King Gustav I of Sweden had been born a few years before Sten's death. However, Erik Johansson was described by his contemporaries as a simpleminded and brutal man, prone to violent outbursts and on more than one occasion charged with manslaughter, and lacked the political skill of his uncle Sten Sture. Regent Sten was succeeded by his colleague from the Privy Council and former enemy Svante Nilsson, of the Natt och Dag family, as regent. Svante Nilsson's son and successor, Sten Sture the Younger, later chose to adapt the Sture name for political purposes, despite only being distantly related.
Жерлеу және ескерткіштер
Брункебергтегі жеңісті еске алу үшін Стен Стур Стокгольмдегі Сторкиркан шіркеуі үшін 1480-ші жылдардың соңында Киелі Георгий және Аждаһа есімді ағаштан жасалған ескерткіш жасады. Киелі Георгийдің жылқысы Стен Стурдың гербімен қатар Тре Сёблад әулетінің гербін алып жүреді, сондықтан ескерткіш Данияға, аждаһаға қарсы жеңісінің символы ретінде қарастырылады. Ескерткіштің қола көшірмесі 1912 жылы Стокгольмдегі Кёпманторгет алаңында орналастырылды. Стен Стур өзі құрып, билігі кезінде үлкен үлес қосқан Марифред Чартерхаус шіркеуінде жерленді. Оның мәйіті Густав I патшаның тұсында, 1526 жылы протестанттық реформация кезінде қысқа ғұмырлы монастырь жабылғаннан кейін, Стрэнгнес соборына көшірілді. Марифред қалалық шіркеуінің сыртындағы ескерткіш монастырьдың бұрынғы орнын көрсетеді. Стрэнгнес соборының хорындағы қазіргі жерлеу ескерткіші 1774 жылы Густав III патшаның бұйрығымен жасалды. Стур 19-ғасыр Швециясының ұлтшылдық қозғалысындағы маңызды символға айналды. Ол 15 ғасырдың басындағы көтерілісші лидер Энгельбрект Энгельбрексонмен және Кальмар одағын таратып жіберген Густав I патшамен бірге болды. 1925 жылы Упсала қаласында мүсінші Карл Миллс (1875–1955) жасаған Стен Стурға арналған үлкен тас ескерткіш ашылды. Швецияның орталық бөлігіндегі Арбога қаласында Стен Стурдың есімімен аталған бірнеше орын мен ғимарат бар, себебі Стен Стур 1471 жылы жергілікті Стур қоғамының күш-жігері арқасында сайланды. Стурпаркен паркі 1871 жылы 400 жылдық мерекеге арналып құрылды, ал 1890 жылы паркте Стен Стурдың сайлануына арналған обелиск орнатылды.
To commemorate the victory at Brunkeberg, Sten Sture ordered a wooden monument for Storkyrkan in Stockholm, Saint George and the Dragon, built in the late 1480s. Saint George's horse carries the coat of arms of the Tre Sjöblad family, Sten Sture's coat of arms, and the monument is therefore interpreted as a symbol of his victory over Denmark, the dragon. A bronze copy of the monument was placed on Köpmantorget in Stockholm in 1912. Sten Sture was buried in the church of Mariefred Charterhouse, which he had helped establish and made significant contributions to during his reign. His remains were moved to Strängnäs Cathedral during the reign of Gustav I, after the short lived monastery was closed in 1526, during the protestant reformation. A memorial outside the town church of Mariefred marks the former site of the monastery. The present burial monument in the choir of Strängnäs Cathedral was ordered in 1774 by King Gustav III. Sture became a prominent symbolic figure in the 19th century nationalist movement in Sweden, together with the early 15th century rebel leader Engelbrekt Engelbrektsson and King Gustav I who ended the Kalmar Union. A large stone monument to Sten Sture, by the sculptor Carl Milles (1875–1955), was inaugurated in Uppsala in 1925. There are several places and buildings named after Sten Sture in the town of Arboga in central Sweden, where Sten Sture was elected in 1471, due to the efforts of the local Sture society in the late 19th century. Stureparken was created for the 400th anniversary in 1871, and an obelisk dedicated to the memory of the election of Sten Sture was erected in the park in 1890.