Кіріспе
1583 - 1654) Аксель Густафсон Оксенстерна (; 1583 - 1654) – швед мемлекет қайраткері және Сёдермёр графы. Ол 1609 жылы Швецияның құпия кеңесіне мүше болып кірді және 1612 жылдан өліміне дейін Швецияның Лорд-канцлері қызметін атқарды. Ол король Густав Адольфтың және кейін королева Кристинаның сенімді адамы болды, алғашқыда оның регенті болды. Оксенстерна Швеция тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі саналады. Ол Отыз жылдық соғыс кезінде маңызды рөл атқарды және оккупацияланған Пруссияның генерал-губернаторы болып тағайындалды; сонымен қатар, ол мемлекеттің қазіргі орталық әкімшілік құрылымын, оның ішінде округтердің (län) құрылуын қалауға үлкен үлес қосты.
Axel Gustafsson Oxenstierna (; 1583–1654) was a Swedish statesman and Count of Södermöre. He became a member of the Swedish Privy Council in 1609 and served as Lord High Chancellor of Sweden from 1612 until his death. He was a confidant of King Gustavus Adolphus and then Queen Christina, for whom he was at first regent. Oxenstierna is widely considered one of the most influential people in Swedish history. He played an important role during the Thirty Years' War and was appointed Governor General of occupied Prussia; he is also credited for having laid the foundations of the modern central administrative structure of the State, including the creation of counties (län).
Ерте өмір және білім
Оксенстерна 1583 жылғы 16 маусымда Уппландтың Фанё қаласында Густав Габриэльсон Оксенстерна (1551–1597) мен Барбро Аксельсдоттер Бильке (1556–1624) отбасында тоғыз бауырластың үлкені болып дүниеге келді. Оның ата-анасы ежелгі және беделді жоғары ақсүйек отбасылары – Оксенстерна мен Бильке, екеуі де мемлекеттік және шіркеу қызметінде ұрпақтан-ұрпаққа жоғары лауазымдарды иеленген. Әкесі Густав қайтыс болғаннан кейін, Аксельдің анасы Барбро Аксель мен оның ағалары Кристер мен Густавтың білімін шетелде аяқтауларына рұқсат берді. Сөйтіп, бауырластар Росток, Виттенберг және Йена университеттерінде оқыды. 1603 жылы туған жеріне оралғаннан кейін ол Швеция королі Карл IX-ның камералық (kammarjunkare) қызметіне тағайындалды. Оксенстернаның ерекше білімінің бірі – шотланд тілін білуі, ол сол кездегі Швециядағы шотланд эмигранттарының маңыздылығын көрсетеді. Канцлер ретінде ол өз адамы, сэр Джеймс Спенстен шотланд тілінде хат алмасты, ал шотланд әріптесі Лодун графына ресми хат жазу үшін тілді өзі де қолданды.
16061611: Дипломат және жеке кеңесші
1606 жылы ол өзінің алғашқы дипломатиялық миссиясын Мекленбургке және басқа да неміс корольдік сарайларына жүзеге асырды. Шетелде дипломатиялық қызмет атқарып жүрген кезінде Оксенстерна Тай кеңесіне (Riksrådet) тағайындалды. 1609 жылы король Карлдың тапсыруымен Реваль қаласынан (қазіргі Таллин) және Эстония рыцарларынан салық-төлемдерді қабылдау үшін Ревальға барды. 1610 жылы Оксенстерна көрші елдермен соғыстың алдын алу мақсатында Копенгагенге сапар шекті, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды.
1630-1636: Отыз жылдық соғыстағы Оксенстерна
1630 жылы Швеция Отыз жылдық соғысқа қадам басқанда, Оксенстерна бақылауындағы Пруссиядан түсетін баж салығы, сондай-ақ Оксенстерна сатып алған азық-түлік қоры маңызды активтерге айналды. Бұл Оксенстернаның Германиядағы швед әскерлерінің бас қолбасшысы болғанын білдірді, бірақ ол әскери операцияларды төменгі деңгейде жүргізуді өзінің бағынышты генералдарына тапсырды. Ол штаб-пәтерін Майнцке көшірді, ол практикалық тұрғыда Швецияның жаңа астанасы болды. Дегенмен, Оксенстерна Германиядан 1636 жылы Стокгольмге оралды, Пруссия мен Германияда премьер-министр ретінде он жыл қызмет еткен соң. 1644 жылдың шілдесінде Андрис Бикер мен Якоб де Витт Швеция мен Дания арасындағы келісімді жарасу үшін Оксенстерна мен королеваға елші ретінде жіберілді. Оксенстерна жоғары неміс тілінде, Кристина – голланд тілінде сөйледі. Соғыстың нәтижесі қазан айындағы Фемарн теңіз шайқасында (1644) шешілді, онда Швеция Корольдік теңіз күштері Дания теңіз күштерін түбегейлі жеңді. Дания теңіз күштерінің жеңілісі Дания аралдарын шведтердің басып алуына мүмкіндік берді, ал Дания бейбітшілік сұрады. Соғыстың аяқталуы Голландия теңіз күштерінің күшіне байланысты болды, Адмирал Витте де Вит шілде айында Голландия мен Швеция тарапынан қолдау көрсету үшін Зундқа келді – еркін өтуге. Оксенстерна Блекингедегі шағын шығанақта Брёмсебро шартына әкелген келіссөздерге жеке қатысты. Швеция Готланд, Саарема (Эзель), Йемтланд, Херьедален және отыз жылға Халландты иеленді. Бейбітшілік шартынан кейін Оксенстерна Сёдермёре графы атанды.
Отбасы
1608 жылы 5 маусымда Аксель Оксенстерна ақсүйек Аке Йоханссон Баот пен Кристина Трольдің қызы Анна Акесдотер Баотқа үйленді. Той Оксенстерна отбасына тиесілі Фихольм замкісінде өтті. Олардың 13 баласы болды, оның бесеуі балалық шақты өткерді: Густав (29 наурыз 1609 – 1629), ең үлкен бала, камерагер болды. Йохан (17 маусым 1610 жылы туған және қайтыс болған). Йохан (24 маусым 1611 – 5 желтоқсан 1657), қайтыс болған ағасының құрметіне аталған, жеке кеңесші болды. Катарина (29 маусым 1612 – 25 маусым 1661), Кристинамен егіз, Йохан Джесперссон Крусқа үйленді. Беата (22 қараша 1613 – 15 қаңтар 1617). Барбро (12 ақпан 1615 – 21 маусым 1617). Аке (1616 жылдың наурыз айы – 1617). Ұл (1617), өлі туған немесе туғаннан кейін бірден қайтыс болған. Мария (1618 жылдың тамызында туған және қайтыс болған). Габриэль (наурыз 1620 жылы туған және қайтыс болған). Якоб (30 шілде 1621 – тамыз 1621). Эрик (13 қаңтар 1624 – 23 қазан 1656), 1654 жылы әкесі Аксель қайтыс болғаннан кейін Жоғары Канцлер болып қызмет етті. Аксель Оксенштернаның әйелі Анна 1649 жылы қайтыс болды.
Gustaf (29 March 16091629), the oldest child, became a chamberlain. Johan (born and died 17 June 1610). Johan (24 June 16115 December 1657), named after his deceased brother, became a privy councillor. Catharina (29 June 161225 June 1661), twin with Christina, married Johan Jespersson Cruus. Beata (22 November 161315 January 1617). Barbro (12 February 161521 June 1617). Åke (March 16161617). Son (1617), either stillborn or died immediately after birth. Maria (born and died August 1618). Gabriel (born and died March 1620). Jakob (30 July 1621August 1621). Erik (13 January 162423 October 1656), served as a Lord High Chancellor after the death of his father Axel in 1654. Axel Oxenstierna's wife Anna died in 1649.
Швецияның жаңғыруы
Аксель Оксенстерна, әлдебір біртұтас әкімшілік жүйені орнатуымен ең көп есте қалады. Оксенстерна Үкіметтің Ережесін қабылдауға ықпал етті, бірақ бұл қарсылықсыз болған жоқ. Ол жаңа үкімет нысаны қайтыс болған король Густавтың қалауына сәйкес екенін айтты, өзін корольдің ой-пікірлері мен тілектерінің түсіндірушісі ретінде көрсетіп, оппозицияға осы мәселеде шындықты тексеруге мүмкіндік бермеді.
Oxenstierna туралы пікірлер
Голландиялық заңгер және философ Гюго Гроций Оксенстернаны "ғасырдың ең ұлы адамы" деп санаған. Француз кардиналы Ришелье оны "жақсы кеңестердің сарқылмас көзі" деп атады, ал Ришельеден кейін келген кардинал Мазарин, Еуропаның барлық министрлері бір кемеде болса, тізгін Оксенстернаға беріледі деді. Рим папасы VIII Урбан Оксенстернаны әлем көрген ең керемет адамдардың бірі деп атады. Бұл цитата ағылшын тілді әлемдегі ең танымал швед сөзі болып саналады, бірақ оны Кардинал Ришельеге де жатқызады. Бұл сөздер оның Вестфалия бейбітшілігіне әкелетін келіссөздерге делегат ретінде барған ұлын қолдау үшін айтылды, ол тәжірибелі және беделді мемлекеттік қайраткерлер мен дипломаттар арасында өзінің қабілетіне күмәнданып, уайымдаған еді.
Кино және теледидар
Оксенстерна сахнада және экранда бірнеше рет сомдалған, көбінесе оның жұмбақ королева Кристинаның кеңесшісі және қамқоршысы рөліне байланысты. Оны Луис Стоун Роубен Мамулианның 1933 жылғы «Королева Кристина» голливудтық фильмінде, Грета Гарбо басты әйел рөлінде ойнағанда, Сирил Кусак Энтони Харвидің «Абдикация» (1974) фильмінде және Майкл Найквист Мика Каурисмакидің «Қыз патша» (2015) фильмінде бейнелеген.
Сахнада
Сэмюэл Ахлгрен (1764–1816) Швеция королі Густав III-тің белсенді драматург болған «Дроттнинг Кристина» (1790) пьесасында Оксенстиерна рөлін ойнады. Август Стриндбергтің 1901 жылғы «Кристина» пьесасында Оксенстиерна Кристинаның әсем әрі ысырапты өмір салтын және жақындарына жасаған сыйлықтарын сынаған суыққан реалист ретінде бейнеленген. Оксенстиернаның бас партиясын алғаш рет Джованни Карло Казанова Жакопо Форонидің 1849 жылғы «Кристина, regina di Svezia» операсында орындады.
Ойындар
Europa Universalis IV компьютерлік стратегиялық ойынында Оксенстерна реформалары мен қамқорлыққа қатысты бірнеше ойын ішіндегі оқиғалар кездеседі.