Кіріспе

Америка футбол жаттықтырушысы және ойыншысы (1924–2000)

Томас Уэйд Лэндри (11 қыркүйек 1924 – 12 ақпан 2000) – американдық кәсіби футбол жаттықтырушысы, ойыншы және Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагері. Барлық уақыттағы ең ұлы бас жаттықтырушылардың бірі саналатын ол, Ұлттық футбол лигасының (NFL) «Даллас Каубойс» командасының алғашқы бас жаттықтырушысы болды және бұл лауазымды 29 маусым бойы атқарды. Бапкерлік мансабында ол көптеген жаңа формациялар мен әдістерді жасады, соның ішінде NFL командаларының көпшілігі қолданатын 4–3 қорғанысын және «Күні қорғанысы» командаларымен танымал болған «Flex defense» жүйесін енгізді. 1960 жылдан 1988 жылға дейін бір команданы 29 жыл қатарынан жаттықтырғаны NFL рекорды болып табылады, ал Джордж Халас «Чикаго Беарс» командасын төрт рет, әрқайсысы 10 жылдан тұратын кезеңдерде бас жаттықтырушы болып қызмет еткен. Оның 20 жыл қатарынан жеңіске жеткені – ең маңызды кәсіби жетістігі саналады. 1966 жылдан 1985 жылға дейін қатарынан 20 жеңіске жеткен Лэндри, сонымен қатар «Супер Боул» VI және XII турнирлерінде екі мәрте жеңіске жетті, бес NFC титулын және 13 дивизиондық титулды жеңіп алды. Ол 270–178–6 есебімен NFL жаттықтырушылары арасындағы ең көп жеңіс тіркеген төртінші жаттықтырушы және оның 20 плей-офф жеңісі NFL тарихындағы кез келген жаттықтырушы үшін үшінші орында тұр. Лэндри 1966 жылы «Жылдың NFL жаттықтырушысы» және 1975 жылы «Жылдың NFC жаттықтырушысы» атағын алды. 1966 жылдан 1982 жылға дейін, 17 жыл бойы «Даллас» командасы 12 NFL немесе NFC чемпионаттарында өнер көрсетті. Сонымен қатар, «Каубойс» 1970 жылдан 1982 жылға дейінгі 13 жылдық кезеңде 10 NFC чемпионаттарына қатысты. 1975 жылдан 1978 жылға дейін төрт жылдың ішінде үш рет «Супер Боулға» және 1970 жылдан 1978 жылға дейін тоғыз жылдың ішінде бес рет «Супер Боулға» команданы жеткізгені, сондай-ақ NFL командаларының ішінде ең көп телеарналарда көрсетілгені «Каубойс» командасына «Американың командасы» деген атауды сыйлады. Лэндри бұл атауды бағаламады, себебі ол бұл атау лиганың қалған командаларына «Каубойспен» бәсекелесу үшін қосымша мотивация береді деп ойлады. 1990 жылы ол бас жаттықтырушы ретінде Профутбол Даңқы залына енгізілді.

Ерте өмір

Мишн қаласында, Техас штатында, Рей (автомеханик және ерікті өрт сөндіруші) мен Рут (Коффман) Лэндри отбасында дүниеге келген Том төрт баланың екіншісі болды (Роберт, Том, Рути және Джек). Лэндридің әкесі ревматизммен ауырғандықтан, Иллинойс штатынан Техастың жылы климатына көшіп келді. Рей Лэндри спортшы болған, жергілікті жерде питчер және футболшы ретінде танымал болды. Том Мишн орта мектебінің квотербегі және пантерi болды, және соңғы курсында командасын 12–0 есебімен жеңіске жеткізді. 1946 жылдың күзінде ол Техас университетіндегі оқуын жалғастырды.

Ойын мансабы

Лэндри 1948 жылғы ААФК драфтының 19-шы раундында (128-ші жалпы) таңдалды. Ол «Нью-Йорк Янкис» үшін Бүкіл Америка Футбол Конференциясында бір маусым ойнады, содан кейін 1950 жылы қала ішінде «Нью-Йорк Гиантс» командасына ауысты. Лэндриді 1947 жылғы НФЛ драфтының 20-шы раундында (184-ші жалпы) «Нью-Йорк Гиантс» таңдады. 1949 жылғы маусымнан кейін ААФК таратылды, ал «Янкис» командасы НФЛ-ге қосылған командалардың қатарына кірмеді. «Нью-Йорк Гиантс» өзінің аумақтық құқықтарын пайдаланып, тарату драфтында Лэндриді таңдады. «Гиантс» командасының бас жаттықтырушысы Стив Оуэннің жетекшілігімен Лэндри алғаш рет жаттықтырушылыққа қатысты. Ойыншыларға 6–1–4 қорғанысын түсіндірудің орнына, Оуэн Лэндриді алдыңғы қатарға шақырып, оған командаластарына қорғанысты түсіндіруді сұрады. Лэндри орнынан тұрып, қорғаныс шабуылға қарсы қалай әрекет ететінін түсіндірді, бұл Лэндридің алғашқы жаттықтырушылық тәжірибесі болды. 1953 жылғы маусымды еске алуға келмейтін маусым болды, ең қиын сәт «Кливленд Браунс» командасынан 62–10 есебімен жеңілу болды. Бұл жеңіліс нәтижесінде жаттықтырушы Оуэн жұмысынан босатылды, және Лэндри тағы да өзінің болашағы туралы ойға келді. 1954 жылы ол All Pro ретінде таңдалды. Ол 1955 жылғы маусымға дейін ойнады, соңғы екі жылда, 1954 жылдан 1955 жылға дейін, жаңа «Гиантс» бас жаттықтырушысы Джим Ли Хауэллдің жетекшілігімен ойыншы-көмекші жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Лэндри өзінің ойыншылық карьерасын 80 ойында 32 перехватпен аяқтады, оларды 404 ярдқа және үш тачдаунға айналдырды. Ол сондай-ақ 10 фамблді (жеті қорғаныста) қайтарып алды, оларды 67 ярдқа және екі тачдаунға айналдырды.

Жаттықтырушылық мансап

1954 жылғы футбол маусымында Лэндри «Гиганттардың» қорғаныс үйлестірушісі болды, ал оның қарсыласы Винс Ломбарди шабуыл жасау үйлестірушісі болды. Лэндри зейнеткерлікке шыққаннан кейін де толық уақытты қорғаныс үйлестірушісі қызметін атқара берді және 1956 жылдан 1959 жылға дейін лигадағы ең жақсы қорғаныс бөлімдерінің бірін басқарды. Екі бапкер төрт жылдың ішінде НФЛ чемпионатына үш рет қатысқан командаға берілгендік пен адалдық сезімін қалыптастырды. «Гиганттар» 1956 жылы Пэдди Дрисколлдың басшылығымен «Чикаго Беарс» командасын 47:7 есебімен жеңді, бірақ 1958 және 1959 жылдары «Балтимор Колтс» командасына есе жіберді. 1960 жылы ол 29 маусымға (1960–88) «Даллас Каубойс» командасының бас бапкері болды. «Каубойс» командасы қиындықтармен бастады, алғашқы маусымда 0–11–1 нәтиже көрсетті, ал келесі төрт маусымның әрқайсысында бес немесе одан аз жеңіске жетті. Бұл ерте сәтсіздікке қарамастан, 1964 жылы иесі Клинт Мёрчисон-младший Лэндриге 10 жылға келісім шартын ұсынды. Бұл дана шешім болды, себебі Лэндридің қажырлы еңбегі мен табандылығы жеміс берді және «Каубойс» командасы 1965 жылы 7–7 нәтижесін көрсетті. 1966 жылы олар 10 жеңіске жетіп, НФЛ чемпионатына жолдама алды. «Даллас» командасы Ломбардидің «Грин-Бэй Пэккерс» командасына есе жіберді, бірақ бұл маусым алдағы жетістіктердің тек бастауы болды.

Ұлы жаңашыл

Лэндри қазір танымал "4–3 қорғанысын" Гиганттардың қорғаныс үйлестірушісі болып қызмет еткенде жасады. Ол "4–3" деп аталды, өйткені онда төрт желілік ойыншы (екі қанат және екі қорғаныс шегі, шабуыл орталығының екі жағында) және үш желілік қорғаушы – орталық, сол және оң жақтан орналастырылды. Жаңашылдық орталық желілік қорғаушы болды. Бұрын орталықтан бір желілік ойыншы орналастырылатын. Бірақ Лэндри бұл ойыншыға тұрып, екі метр артқа жылжуды бұйырды. Гиганттардың орталық желілік қорғаушысы – аңызға айналған Сэм Хафф болды. Далласқа келгенде Лэндри 4–3 қорғанысын одан әрі жетілдірді, әсіресе Ломбардидің "күндізге қарай шабуыл" стратегиясына қарсы. Ломбардидің шабуылы белгілі бір тесікке емес, кез келген ашық кеңістікке жүгіруді жіберуге негізделген. Лэндридің пікірінше, ең жақсы қарсы шара – күн сәулесін жасыратын қорғаныс. Нәтижесінде "Flex Defense" (икемді қорғаныс) пайда болды, ол қорғаушыларға алаңның белгілі бір аймақтарын қамтуды тапсырды. Лэндри 1964 жылы алғаш рет оны қолданған кезде, көрермендер Каубойлардың қорғанысының допқа қарай бірден шабуылдамайтынын көргенде, қызығушылықпен қарады. Алайда, күмәнданушылар Лэндридің қорғаушыларының біріне тікелей соғылып келе жатқан ойыншыларды көргенде, олардың пікірі өзгерді. Flex Defense (икемді қорғаныс) өте жақсы жұмыс істеді, сондықтан Лэндри оған қарсы ұпай жинауға арналған шабуылды жасады, ол бірнеше құрылымдармен қарапайым ойынды жасырды. Лэндри әрқашан дәстүрлі колледж футболынан ғана талант іздеген жоқ. Мысалы, ол Латын Америкасынан бірнеше футболшыны, Эфрен Эррера және Рафаэль Септиен сияқты, Каубойлар үшін орынбасарлыққа бәсекелесуге шақырды. Лэндри жылдам, шебер ойыншыларды іздеу үшін жеңіл атлетика әлеміне де көз жүгірді. Мысалы, бір кезде әлемдегі ең жылдам адам деп саналған Боб Хейс, Лэндридің басшылығымен Каубойлар командасында wide receiver (шабуылшы) болып ойнады. Лэндри көптеген жаттықтырушыларды тәрбиеледі. 1986 жылы NFL-дің бес бас жаттықтырушысы Лэндридің бұрынғы көмекшілері болды: Майк Дитка, Дэн Ривз, Джон Маккович, Джин Сталлингс және Реймонд Берри.

Суперкубокта жаттықтырушы

Том Лэндридің «Каубойс» командасы Чак Нолл мен «Питтсбург Стиллерс» командасына қарсы өткен екі «Супер Боул» ойынымен танымал болғанымен, Лэндри «Даллас» командасын тағы үш «Супер Боулға» жеткізді, ал олар екінші «Супер Боулда» НФЛ-ді ұсынудан Барт Старрдың қысқа пасын (quarterback sneak) бір ғана қашықтықта болды. Том Лэндри «Супер Боулда» 2–3 есебімен ойнады, екеуін де Нью-Орлеанда жеңіп, ал үшеуін де Майами «Оранж Боул» стадионында ұтырды. Лэндри «Каубойс» командасын алғашқы «Супер Боул» жеңісіне жеткізіп, «Майами Долфинс» командасын 24–3 есебімен жеңді, соның салдарынан «Долфинс» командасы тек бір ғана алаң соққысымен шектелді. «Каубойс» командасы «Балтимор Колтс» командасына ұтылып, бір жылдан кейін алғашқы «Супер Боул» жеңімпазы атанды. «Каубойс» командасы «Стиллерс» командасымен өткізген алғашқы ойында жеңіліске ұшырады, бұл ойын классикалық туынды деп есептеледі. Қайталама ойын да осыған ұқсас тартымды болды, «Каубойс» командасы Джеки Смит ұстаған доптың арқасында «Стиллерс» командасымен теңесіп, үшінші тоқсанның басында олардың қарқынына ілесіп қалуға жақын болды; бірақ «Питтсбург» командасы қатарынан екі рет гол соғып, ойынды өздерінің пайдасына шешті. «Супер Боул XIII» қайталама ойынынан бұрын «Каубойс» командасының қорғаушысы Томас «Голливуд» Хендерсон: «Терри Брэдшоу сізге C және T әріптерін берсе, тіпті c және t әріптерін де жаза алмайды» деген сөзді айтқан еді. Лэндри өзінің автобиографиясында оны естігенде қаншалықты ұялғанын еске алды, өйткені ол Брэдшоудың «Супер Боул» сияқты маңызды ойынға қосымша мотивацияға мұқтаж емес екенін сезінді. Лэндри 1987 жылдың жазында үш жылдық келісімшартқа қол қойды. Алайда, бас менеджер Текс Шрамм 1986 жылы Пол Хакетті жаңа шабуылдаушы жаттықтырушы етіп тағайындады, ал 1987 жылы шабуылдаушы сызықтың жаттықтырушысы Джим Эркенбек пен арнайы командалар жаттықтырушысы Майк Солариді жұмысқа алды. Кейбіреулер Шраммның бұл қадамдары жаттықтырушылар құрамын екіге бөлді, алдымен Лэндриді әлсірету, содан кейін оны жұмыстан босату мақсатында жасалғанын айтты. Әдетте назардан тыс қалатын Брайт 1987 жылы «Атланта Фалконс» командасына үйден жеңілгеннен кейін Лэндриді ашық сынап, ойынды жоспарлаудан «қорқынышқа біздік» болғанын және «Текстен басқа, не істеп жатқанын білетін адам жоқ сияқты» деп шағымданды. Брайттың бұрынғы бірінші раундтан таңдалған ойыншылар Дэнни Нунан мен Гершел Уокердің жеткілікті пайдаланылмағаны туралы пікірі жаттықтырушылар ұжымымен келіспеушілікке себеп болды. «Каубойс» командасы «Детройт Лайонс» командасына жеңілген күні, бұл команда НФЛ-дегі ең нашар көрсеткішпен тең болды, Шрамм радиода: «Ескі мақал бар, егер мұғалім үйретпесе, оқушы үйренбейді» деді. Осы уақытта Брайт өзінің банк, жылжымайтын мүлік және мұнай бизнесінде үлкен шығынға ұшырады; ол ААФК және НФЛ-де 40 жыл бойы алаң деңгейінде болды: бес жыл ойыншы ретінде (1949–53), екі жыл ойыншы-көмекші жаттықтырушы ретінде (1954–55), төрт жыл көмекші жаттықтырушы ретінде (1956–59) және 29 жыл бас жаттықтырушы ретінде. Джонс Лэндриді жұмыстан босату туралы шешіміне дереу наразылық білдірді, ал бұрынғы жаттықтырушы көпшіліктен зор қолдау алды. Лэндридің соңғы жылдары нашар өнер көрсеткеніне қарамастан, «Каубойс» командасының жанкүйерлері команда тарихындағы жалғыз жаттықтырушы осылай ұятты түрде жұмыстан босатылғанына көңілі қалды. Лэндридің кәсіби футболдағы соңғы жұмысы 1992 жылы Американдық футболдың әлем лигасының «Сан-Антонио Райдерс» командасының шектеулі серіктесі болу болды.

Бас бапкерлік іс-әрекеті

Команда Жыл Регулярный сезон Плей-офф Выиграно Проиграно Ничьи % Побед Место Выиграно Проиграно % Побед Результат DAL 1960 0 11 1 .042 7-е место в NFL West — — — — DAL 1961 4 9 1 .321 6-е место в NFL East — — — — DAL 1962 5 8 1 .393 5-е место в NFL East — — — — DAL 1963 4 10 0 .286 5-е место в NFL East — — — — DAL 1964 5 8 1 .393 5-е место в NFL East — — — — DAL 1965 7 7 0 .500 2-е место в NFL East — — — — DAL 1966 10 3 1 .750 1-е место в NFL East 0 1 .000 Поражение Green Bay Packers в финале NFL DAL 1967 9 5 0 .643 1-е место в NFL Capitol 1 1 .500 Поражение Green Bay Packers в финале NFL DAL 1968 12 2 0 .857 1-е место в NFL Capitol 0 1 .000 Поражение Cleveland Browns в финале Восточной конференции DAL 1969 11 2 1 .821 1-е место в NFL Capitol 0 1 .000 Поражение Cleveland Browns в финале Восточной конференции DAL 1970 10 4 0 .714 1-е место в NFC East 2 1 .667 Поражение Baltimore Colts в Super Bowl V DAL 1971 11 3 0 .786 1-е место в NFC East 3 0 1.000 Чемпионы Super Bowl VI DAL 1972 10 4 0 .714 2-е место в NFC East 1 1 .500 Поражение Washington Redskins в финале NFC DAL 1973 10 4 0 .714 1-е место в NFC East 1 1 .500 Поражение Minnesota Vikings в финале NFC DAL 1974 8 6 0 .571 3-е место в NFC East — — — — DAL 1975 10 4 0 .714 2-е место в NFC East 2 1 .667 Поражение Pittsburgh Steelers в Super Bowl X DAL 1976 11 3 0 .786 1-е место в NFC East 0 1 .000 Поражение Los Angeles Rams в дивизионном раунде NFC DAL 1977 12 2 0 .857 1-е место в NFC East 3 0 1.000 Чемпионы Super Bowl XII DAL 1978 12 4 0 .750 1-е место в NFC East 2 1 .667 Поражение Pittsburgh Steelers в Super Bowl XIII DAL 1979 11 5 0 .688 1-е место в NFC East 0 1 .000 Поражение Los Angeles Rams в дивизионном раунде NFC DAL 1980 12 4 0 .750 2-е место в NFC East 2 1 .667 Поражение Philadelphia Eagles в финале NFC DAL 1981 12 4 0 .750 1-е место в NFC East 1 1 .500 Поражение San Francisco 49ers в финале NFC DAL 1982 6 3 0 .667 2-е место в NFC 2 1 .667 Поражение Washington Redskins в финале NFC DAL 1983 12 4 0 .750 2-е место в NFC East 0 1 .000 Поражение Los Angeles Rams в Wild Card раунде NFC DAL 1984 9 7 0 .563 4-е место в NFC East — — — — DAL 1985 10 6 0 .667 1-е место в NFC East 0 1 .000 Поражение Los Angeles Rams в дивизионном раунде NFC DAL 1986 7 9 0 .438 3-е место в NFC East — — — — DAL 1987 7 8 0 .467 2-е место в NFC East — — — — DAL 1988 3 13 0 .188 5-е место в NFC East — — — — Итого 250 162 6 .605 20 16 .556

Танымал мәдениетте

1959 жылғы 24 желтоқсанда «Джайнтс» командасының қорғаныс бапкері Лэндри «Ақиқатты айту» ойынында католик миссионері Уильям А. Лайтнинг рөлін сомдады. Питер Генттің «Солтүстік Даллас қырық» романындағы макиавеллизмді бапкері Том Лэндриге негізделген. Г. Д. Спрадлин сол аттас фильмде осы рөлді ойнады. «Хилл королі» анимациялық комедиясында Арлендегі орта мектеп «Том Лэндри орта мектебі» деп аталады, ал Лэндри шоудың басты кейіпкері Хэнк Хиллдің жеке батыры болып табылады. Ол Лэндри қайтыс болған күні жұмысқа барғанын айтып, «өте ұялды» дейді, себебі оның туысы Дасти (ZZ Top тобынан шақырылған Дасти Хилл) бұрын оны Лэндри қайтыс болды деп алдаған еді, ал ол бұл алдаудың қайталануы деп ойлады. Хэнктың Том Лэндридің керамикалық тақтасы бар, ол кейде қажеттілік туғанда кеңес сұрап, бірде: «Том, мен қатені қайда жібердім?» деп сұрайды. Лэндри кейде Хэнктың арманында пайда болып, қиын жағдайларда кеңес береді, мысалы, «Хиллениум» эпизодындағы лактан туындаған көрінісінде және «Транс-фашизм» эпизодында заң бұзудың салдары туралы айтқанда. «Симпсондардың» бір эпизодында («Сіз тек екі рет жылжыңыз») Гомер Симпсон өзінің көшбасшылық қасиеттерін жақсарту үшін Том Лэндридің танымал fedoraсын сатып алады және кейінірек бірнеше эпизодтарда оны кигенін көрсетеді. Лэндри сондай-ақ 7-ші маусымның «Мардж мақтанба» эпизодында Клаун Краустидің эпизодтың басында таныстырған Рождестволық әндерді орындаушылардың бірі ретінде де пайда болады. Кэмпбеллдің Chunky Soup жарнамасында ойын Лэндри көшесі мен Халас драйвының қиылысында орналасқан, ойдан шығарылған Реджинальд Х. Уайт ескеретін саябағында өтеді.

Жеке өмір

Лэндри 1949 жылдың 28 қаңтарында Алисия Виггске үйленді. Олардың бір ұлы және екі қызы болды. Ол христиан дінін ұстанды. 2021 жылдың 22 қаңтарында «Даллас Каубойс» командасы Алисияның 91 жасында өткен күні қайтыс болғанын хабарлады. Лэндри жаттығушылық қызметін жағада атқаратын кезде әрқашан костюм мен галстук киіп, өзінің танымал федорасын тағушы еді.

Өлім

Лэндри 2000 жылдың 12 ақпанында лейкемиямен күрескеннен кейін қайтыс болды. Лэндридің қосымша рәсімі 43 жыл бойы белсенді және адал мүшесі болған Хайленд Парк Біріккен методистік шіркеуінде өтті. Ол Даллас қаласындағы Спаркман Хиллкрест естелік саябағында жерленді. Лэндриге арналған кенотаф, оның федорасының суретімен бірге, отбасының тілегі бойынша Остиндегі ресми Техас штатының зиратына орналастырылды. «Каубойлар» командасы 2000 жылғы маусымда формаларына Лэндридің танымал федорасын бейнелейтін белгіні тақты. Лэндридің қола мүсіні «Техас стадионының» сыртында тұрды, ал қазір 2009 жылы «Каубойлардың» жаңа стадионға көшкенінен бері AT&T стадионының алдында тұр. 2001 жылы Техас штатының заң шығарушы органы Даллас пен Форт-Уорт арасындағы 30 тас жолының бөлігін Том Лэндри тас жолы деп атады. Лэндридің туған қаласы Мишн қаласындағы (Техас штаты) футбол стадионы қаланың ең танымал бұрынғы тұрғындарының бірінің құрметіне Том Лэндри стадионы деп аталды. Сол сияқты, Аддисон қаласындағы (Техас штаты) «Тринити Христиан академиясының» стадионы Лэндридің мектепке қосқан үлкен үлесі мен қолдауының құрметіне Том Лэндри стадионы деп аталды. Кэрроллтон Фермерс Бранч тәуелсіз мектеп округіндегі бастауыш мектеп, бұрынғы «Каубойлардың» жаттығу базасына жақын орналасқан, Лэндридің құрметіне аталды. Даллас баптистік университетіндегі Том Лэндри құтқару орталығы, ол онда жиі діни лекциялар оқыған және марапаттар алған, 2002 жылы оған қайтыс болғаннан кейін арналды. 2013 жылы Лэндридің «Соңғы ковбой» атты жаңа өмірбаяны жарық көрді.