Кіріспе
Май шам – мұнайға негізделген отынды пайдаланып, белгілі бір уақыт бойы үздіксіз жарық беруге арналған шам. Май шамдарын мыңдаған жылдар бұрын қолдана бастаған, және олар қазіргі уақытта сирек қолданылса да, әлі де қолданылуда. Олар шам сияқты жұмыс істейді, бірақ бөлме температурасында сұйық күйде болатын отынды пайдаланады, сондықтан майды сақтауға ыдыс қажет. Матадан жасалған шамның фитилі майға түсіріледі, содан кейін оның ұшына от тұтанады, фитиль арқылы май тартылып, жану процесі жүзеге асады. Май шамдары – жарықтандырудың бір түрі, және электр шамдары пайдаланғанға дейін, шамдарға балама ретінде қолданылған. 1780 жылдан бастап Арган шамдары басқа май шамдарын жылдам ауыстырды. Ал олар 1850 жылы керосин шамдарымен алмастырылды. Кішкентай қалалар мен ауылдық жерлерде соңғылары 20 ғасырдың басына дейін қолданылып келді, содан кейін аталған аймақтар электрлендіріліп, шамдарды пайдалану мүмкіндігі туды. Май шамдарына отын көздері ретінде әртүрлі өсімдіктер (жаңғақ, бадам және кукуи) мен тұқымдар (күңгеш, зәйтүн, қастор немесе зығыр) қолданылады. Сонымен қатар, жануарлардың майы (сары май, тоқ май, балық майы, акула бауыры, кит майы немесе ителгі) да кеңінен қолданылған. 1830 жылдары кит майының өндірісі төмендеген кезде, терпентиннен тазартылған спирттен жасалған камфин және терпентин мен спирт қоспасы – жанғыш сұйықтық, шам отыны ретінде сатыла бастады. Азамат соғысы кезінде алкогольге салық қайтадан енгізілгенде, жанғыш сұйықтық қымбаттады. 1800 жылдардың соңында камфин мен жанғыш сұйықтықтың сатылымы азайды, себебі мұнайдан жасалған керосин, газ шамдары және электр шамдары сияқты жарықтандырудың басқа түрлері көшбасшылыққа ие бола бастады. Көптеген қазіргі заманғы шамдар (мысалы, жанар-жағармаймен жабдықталған фонарлар) төтенше жағдайларда электр энергиясы болмағанда пайдалану үшін газ немесе мұнай отынымен ауыстырылды. Қазіргі уақытта май шамдары көбінесе олардың атмосфералық әсері үшін қолданылады.
An oil lamp is a lamp used to produce light continuously for a period of time using an oil based fuel source. The use of oil lamps began thousands of years ago and continues to this day, although their use is less common in modern times. They work in the same way as a candle but with fuel that is liquid at room temperature, so that a container for the oil is required. A textile wick drops down into the oil, and is lit at the end, burning the oil as it is drawn up the wick. Oil lamps are a form of lighting, and were used as an alternative to candles before the use of electric lights. Starting in 1780, the Argand lamp quickly replaced other oil lamps still in their basic ancient form. These in turn were replaced by the kerosene lamp in about 1850. In small towns and rural areas the latter continued in use well into the 20th century, until such areas were finally electrified and light bulbs could be used. Sources of fuel for oil lamps include a wide variety of plants such as nuts (walnuts, almonds and kukui) and seeds (sesame, olive, castor, or flax). Also widely used were animal fats (butter, ghee, fish oil, shark liver, whale blubber, or seal). Camphine, made of purified spirits of turpentine, and burning fluid, a mixture of turpentine and alcohol, were sold as lamp fuels starting in the 1830s as the whale oil industry declined. Burning fluid became more expensive during the Civil War when a federal tax on alcohol was reenacted. Sales of both camphene and burning fluid decreased in the late 1800s as other sources of lighting, such as kerosene made from petroleum, gas lighting and electric lighting, began to predominate. Most modern lamps (such as fueled lanterns) have been replaced by gas based or petroleum based fuels to operate when emergency non electric light is required. Oil lamps are currently used primarily for their ambience.
Иудаизм
Тауратта және басқа да еврей дереккөздерінде шамдар ізгілерге, даналарға, сүйіспеншілікке және басқа да жақсы қасиеттерге жол көрсетуші, "жарық беруші" символ ретінде айтылады. От көбінесе құртқыш деп сипатталса, жарыққа оң рухани мағына берілген. Май шамдары мен олардың жарығы күнделікті өмірде маңызды заттар болған, осы себепті олардың символикалық мағынасы осылай түсіндіріледі. Май шамдары көптеген рухани ғұрыптарда қолданылған. Еврей мәдениеті мен дінінің дамуымен май шамдары мен олардың жарығы маңызды ғұрыптық құралдарға айналды. Екінші ғибадатханада қолданылған жеті тармақты май шамдары – Ханука тарихының орталық бөлігін құрайды.
Христиандық
Жаңа өсиетте май шамдары туралы бірнеше сілтемелер бар. Шығыс православие шіркеуінде, Рим-католик шіркеуінде және Шығыс католик шіркеулерінде май шамдары (кандили,) қасиетті үстелде (алтарада) және иконостастастағы иконаларды, сондай-ақ ғибадатхананың (шіркеу ғимаратының) айналасын жарықтандыру үшін әлі де қолданылады. Православ христиандары өз үйлерінде иконалар бұрышын жарықтандыру үшін де май шамдарын пайдаланады. Дәстүр бойынша, православие шіркеуіндегі киелі шам – май шам. Оны епископ шіркеу қасиетті деп жарияланғанда жағады, және идеалды жағдайда, содан кейін мәңгілік жануы тиіс. Бұл шамдардың барлығында дәстүрлі түрде зәйтүн майы жағылады. Май шамдары Жаңа өсиеттің барлық бөлімінде, соның ішінде Он бойжеткен қыздың уақиясында да символ ретінде айтылады.
Индуизм
Май шамдары индуист ғибадатханаларында, сондай-ақ үй ішіндегі киелі орындарда кеңінен қолданылады. Әдетте, ғибадатханаларда қолданылатын шамдар дөңгелек пішіндес болып келеді және бес шыраққа арналған ұялары бар. Олар металдан жасалған, тізбекке ілініп немесе тұғырға бұралып бекітіледі. Әдетте, әр киелі орында кем дегенде бір шам болады, ал басты киелі орында бірнеше шам болуы мүмкін. Көбінесе бір ғана шырақ жағылады, ал бесеуі тек мерекелік шараларда ғана жағылады. Май шамдары индуист дініндегі Аарти рәсімінде қолданылады. Үй ішіндегі киелі орындағы шамның пішіні әдетте өзгеше болады, ол тек бір шырақтан тұрады. Көбінесе шамның артқы жағында металлдан жасалған бөлік орналасқан, онда индуист құдайларының бейнесі түсірілген. Көптеген үйлерде шам күні бойы жанса, кейбір үйлерде күн батқанда жағылады. Үй ішіндегі шамды түнде басқа шамдарды жаққаннан бұрын жақу керек. Индуист дініндегі пуджа рәсімінде қолмен ұсталатын май шамдары немесе хош иісті таяқшалар (шамнан жағылатын) қолданылады. Солтүстік Үндістанда бес шырақты шамдар жиі қолданылады, олар көбінесе гхимен тоқтатылады. Арнайы жағдайларда пуджа үшін түрлі шамдар қолданылуы мүмкін, ең күрделілері бірнеше қабаттан тұратын шырақтардан жасалған. Оңтүстік Үндістанда ғибадатханаларда және дәстүрлі рәсімдерде қолданылатын май шамдарының бірнеше түрі бар. Олардың кішкентайлары құрбандық ретінде де қолданылады. Дипалакшми – артқы жағында Шри Лакшми қадірлісінің бейнесі салынған мыс шам. Олар көбінесе кішкентай болып келеді және тек бір шырағы бар. Нилавилакку – белгілі бір биіктікте орналасқан тұтқасы бар мыс немесе қола шам. Паавай вилакку – қолында ыдыс ұстаған әйел бейнесіндегі мыс немесе қола шам. Бұл шамның көлемі әртүрлі, өте кішкентайдан бастап, адам бойына дейін. Карнатака, Тамил Наду және Керала штаттарындағы индуист ғибадатханаларында және киелі орындарында, әсіресе бағаналардың түбінде және ғибадатханалардың кіреберісінде осы шамның үлкен тас үлгілері де кездеседі. Оларда тек бір шырақ болады. Тооку вилакку – тізбекке ілінетін, көбінесе бірнеше шырақтары бар мыс немесе қола шам. Начияркойл шамдары – Диялардың тізбегінен жасалған әсем мыс шам, бұл қолөнер туындысы Тамил Наду штатындағы Начияркойл ауылындағы Патер (Каммалар) қауымымен ғана жасалады.
Қытай
Қытайдың дәстүрлі киелі орындарында, құдайдың суреті немесе құдайдың атын көрсететін классикалық қытай әріптері жазылған тақтаның алдында май шамдары жағылады. Мұндай шамдар көбінесе таза шыныдан жасалады (олар әдеттегі су ішетін стақандарға ұқсайды) және маймен, кейде түбіне су құйылып толтырылады. Шамның майына батырылған шамдығы бар тығын немесе пластик қалқыма орнатылады. Мұндай шамдар жеке немесе қоғамдық киелі орындарда үнемі жанып тұрады, ал одан құрбандық шамы немесе құрбандық таяқтары жағылады.
Тарих
Иілген тас шамдар б.з.д. 10 мың жылдыққа (мезолит, орта тас дәуірі, б.з.д. 10300–8000 ж.ш.) дейін сақталып қалған жерлерде табылған. Ең көне тас май шам 1940 жылы Ласкода, 10 000-15 000 жыл бұрын адамдар мекендеген үңгірден табылды. Кейбір археологтар алғашқы қабықша шамдар 6000 жылдан астам бұрын пайда болған деп санайды (неолит, кейінгі тас дәуірі, б.з.д. 8500–4500 ж.ш.). Олардың пікірінше, 2600 жылға дейінгі шумерлік ескерткіштерінде қазылған алабастр қабықша шамдар, ұзақ уақыт бойы қолданылған нағыз қабықша шамдардың үлгісі болған (алғашқы қола дәуірі, ханаандық/қола I–IV, б.з.д. 3300–2000 ж.ш.). Қолмен жасалған шамдардың эволюциясы ыдыс тәрізді пішінден, табақ тәрізді пішінге, содан кейін тұмсығы бар табақтан, тұмсығы бар жабық ыдысқа қарай дамығаны туралы барлық ғалымдар келіседі.
Хальколит дәуірі (б.з.д.
Халколит дәуірінде алғашқы жасалған қызыл қыштан жасалған май шамдары пайда болды. Олар дөңгелек ыдыс сияқты болды.
Қола дәуірі (б.з.д.
Қола дәуірінің шамдары төрт жағындағы фитильге арналған шағын ойықтары бар, дөңгелек пішіндес қарапайым ыдыстар еді. Кейінірек жасалған шамдарда тек бір ойық болды. Бұл шамдардың шетінің пішіні, ыдыстың жалпы түрі және табанының пішіні әртүрлі болды.
Ортаңғы қола дәуірі (EBIV/MBI)
Орта қола дәуірінде (б.з.б. 2300-2000 жж.) төрт мүңкіш сағасы бар конструкция пайда болды. Шамдар тұрақтылық үшін жалпақ табаны бар үлкен ыдыстардан жасалған, ал жиегінде төрт тең аралас, беткей ойықтар мүңкіштер үшін арналған, бірақ бір ойықпен жасалған шамдар да табылды. Төрт сағалы конструкция балық немесе жануар майымен жаққанда жеткілікті жарық беру үшін дамыды, себебі бұл майлар зәйтүн майына қарағанда нашар жанады.
Орта қола дәуірі шамдары (МБ)
Бұл кезеңде төрт шырынды шамдар қолданыста болып қалады. Дегенмен, көптеген шамдар енді бір шырынды болады. Кезеңнің басында шамның шұңқыры шалқақ, ал кейіннен тереңдеп, аузы шам денесінен сыртқа шыға бастайды. Төменгі жағы қарапайым және тегіс. Бұрын қолмен жасалған ыдыстарды біркелкі пішінге келтіретін қарапайым тоқыма дөңгелек енгізіледі. Сайысты ыдыс пішіні бір шығырлы пішінге айналады.
Қалған қола дәуірі шамдары (LB)
Бір ғана айқын, терең құбырша қалыптасқан, және ол бүйірлерінен дерлік жабық. Пішіні үшбұрышты, тереңдеп, кеңейе түсуде. Барлық шамдар енді дөңгелекте жасалған, қарапайым және көбінесе жалпақ негіздермен.
Темір дәуірі (б.з.д. 1200-560 жж.)
Темір дәуірінде шамдардың жиектері кеңірек және жазық бола бастайды, ал шыбығы тереңірек және биіктейді. Шыбықтың ұшы қалған жиекке қарағанда тік болып келеді. Шамдар пішіні мен таралуы жағынан әртүрліленіп, өзгеріске ұшырайды, бірақ кейбіреулері соңғы қола дәуірінің шамдарымен ұқсас күйінде қалады. Бұған қоса, жазық түбі бар кішкентай шамдар мен дөңгелек түбі бар үлкен шамдар сияқты басқа да формалар пайда болады. Соңғы форма ІІ Темір дәуірінде де жалғаса береді. Кейінгі Темір дәуірінде түрлі нұсқалар пайда болады. Олардың бірі - кең жиекті және кең түбі бар кішкентай шамдар. Екінші түрі - қалың және биік дискілі, тереңдігі аз ыдыс.
Арктика
Құллық (морж майынан жасалған шам) ағаш жоқ және халық көбінесе морж майына тәуелді болған қатал Арктика аймағында жылу мен жарық берді. Бұл шам инуиттер, юпиктер және басқа да эскимос халықтары үшін ең маңызды тұрмыстық зат болды. Шамдар тастан жасалатын, олардың мөлшері мен пішіні әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе эллипс немесе жарты ай пішіндес болған. Шамның фитилі көбінесе кептірілген мүк немесе мақта шөбінен жасалып, шамның жиегінен жағылатын. Шамды маймен толықтыру үшін, морж майының бір бөлігі балқып, шамға май қоректігі ретінде берілетін.
Парсы тілі
Парсы шамдары ірі, жіңішке жақтары мен аузын жазықтап, сыртқа қарай иілтіп беретін терең қысыммен жасалған шамдар болды.
Грек тілінде
Грекиялық шамдар төгілуді болдырмау үшін көбінесе жабық болып келеді. Олар кішкентай және әдемі әрі ұқыпты жасалған. Көпшілігінде тұтқасы жоқ. Кейбіреулерінде ілмек болады, ол тесік ашылған немесе ашылмаған болуы мүмкін. Шамның тұмсығы созылған. Тұмсықты жасау үшін жиегі бүктеліп, бір-біріне жабысады, содан кейін мүжік тесігі үшін қысылады. Олар дөңгелек пішіндес және доңғалақта жасалған.
Қытай
Қытайдағы ең көне май шамдары Соғысқан мемлекеттер дәуірімен (б.з.д. 481–221) даталанады. Ежелгі қытайлықтар қайта толтырылатын ыдысы және талшықты фитилі бар май шамдар жасаған, бұл шамға тұрақты жалын берген. Шамдар жаде, қола, керамика, ағаш, тас және басқа материалдардан жасалған. Қазірге дейін қазба жұмыстары кезінде табылған ең үлкен май шам – Хэбэй провинциясының Пингшан қаласындағы IV ғасырға жататын мазардан табылған шам.
Ертедегі Рим
Май шамдарын өндіру ерте Рим дәуірінде негізгі көз ретінде Италияға көшті. Қалыптар қолданыла бастады және шамдар зауыттарда көптеп өндірілді. Барлық шамдар жабық типтес. Шам екі бөліктен тұрады: үстіңгі бөлігінде – құйылмалы тесігі, ал төменгі бөлігінде – отын камерасы. Көпшілігі ерекше "Империялық типті" – дөңгелек пішінді, әртүрлі нысандағы (спираль, жартылай спираль, U пішінді) құйылмалы тесіктері, жабық корпусы, рельефтермен әшекейленген орталық дискісі және май құю тесігі бар.
Соңғы Рим
Кейінгі Рим шамдары "Жоғары империялық" типке жатты. Олар көбірек әшекейленген және жергілікті түрде өндірілген немесе ірі көлемде импортталған. Осы кезеңде көп шоғырлы шамдар пайда болды. Көптеген әртүрлі нұсқалар жасалды. Бақа пішіндес шамдар да осы кезеңде пайда болды. Олар бүйрек, жүрек немесе сопақ пішіндес болып келеді, және бақа бейнесі немесе оның абстракциясы, кейде геометриялық өрнектермен безендірілген. Олар шамамен 100 жылға дейін жасалған. Олардың сан алуандығы соншалық, екі толықтай бірдей шамды табу өте сирек.
Орта ғасырдың соңы
Ерте христиандық және кейінгі антикалық май шамдары әртүрлі болған. Ең көрнектілерінің бірі – Жерорта теңізінің сигиллата (“африкалық”) шамдары еді. Мотивтер көбінесе геометриялық, өсімдік және графикалық (монограммалар) сипатта болды, сонымен қатар жануарлар мен адамдардың бейнеленген суреттері, көбінесе Мәсіхтің суреттері кездесетін. Мәсіхті немесе Чи Роны бейнелейтін шамдар көбінесе Хейздің ІІ түріне жатқызылады.
Византиялық
Византиялық май шамдары тапочка тәрізді және әшекейлі болған. Көп мұздатқыш саңылаулы конструкциясы сақталды және көптеген шамдарда тұтқалары болды. Ал кейбіреулерінің сыртқы пішіні күрделі болған.
Ертедегі ислам
Византиялық шамдардан исламдық шамдарға өту кезеңі болды. Осы кезеңдегі шамдардың әшекейлеуі кресттерден, жануарлардан, адам бейнелерінен, құстардан немесе балықтардан қарапайым сызықтық, геометриялық және көтеріңкі нүктелі өрнектерге өзгерді. Алғашқы исламдық шамдар византиялық шамдар дәстүрін жалғастырды. Әшекейлер бастапқыда құстың, дәнді дақылдың, ағаштың, өсімдіктің немесе гүлдің бейнеленген стильді түрі болды. Кейіннен олар толығымен геометриялық немесе сызықтық пішінге көтеріңкі нүктелермен айналды. 9-шы ғасырда Бағдадта әл-Рази (Рази) алғашқы керосин шамдарын сипаттады; ол оны өз кітабы «Сырлар кітабы» (Kitab al Asrar) бойынша атады. Өту кезеңінде кейбір шамдарда араб жазуы болды. Кейіннен жазу Мамлюк кезеңіне дейін (13-15 ғасырлар) жоғалып кетті.
Өнеркәсіптік дәуірі
Мұнаймен жағатын көлік шамдары 1860 жылдары алғашқы велосипед шамдарының үлгісі болды.
Үндістан
Веда дәуірінде отты әр үйдің ішінде қандай да бір түрінде сақтап, жаңа жерге көшіп бара жатқанда оны өздерімен бірге алып жүретін. Кейіннен үйде немесе діни ғимаратта оттың болуын май шам арқылы қамтамасыз етті. Содан бері май шамға байланысты түрлі рәсімдер мен дәстүрлер қалыптасты. Дип Даанда, шамды сыйлау – ең жақсы даан ("құрбандық") саналады және осы күнгі күнге дейін солай деп есептеледі. Үйлену тойында үйдің бойдақ қыздары күйеу жігіт пен күйеудің артында тұрып, май шамды ұстап, жамандықтарды қорғап, аластайды. Май шамның болуы – құдайға арналып жасалатын ритуалдық құлшылықтың (Шодашопачар Пуджа) маңызды бөлігі. Сонымен қатар, Шраван айының жаңа ай күнінде шамға құлшылық ету үшін арнайы күн бөлінеді. Тереңдікке деген құрмет – қараңғылық пен білімсіздіктен жарыққа және жоғары шындықты тануға жасалған саяхаттың символизміне негізделген – "tamaso ma jyotirgamaya". Бұрын шамдар тас немесе теңіз қабығынан жасалған. Олардың пішіні дөңгелек, ал алды бөлігі сүйір болатын. Кейіннен олардың орнына топырақтан және металдан жасалған шамдар қолданыла бастады. Рамаяна және Махабхарата эпостарында алтын мен күміс шамдар туралы да айтылады. Шамдардың қарапайым пішіні өзгеріп, балық ("мацья"), тасбақа ("курма") және Вишну құдайының басқа да кейіптерінің түрінде жасалды. Сондай-ақ, шамдар құдайлардың көптеген белгілерінің, мысалы, иттің қабығының немесе лотостың пішінінде де жасалды. Шамды безендіру үшін құстар, мысалы, аққу, таусық, тоты және жануарлар, мысалы, жылан, арыстан, піл және жылқы да жиі қолданылды. Көп шамды жарықтандыру үшін ағаштан және тастан жасалған "жарық мұнаралары" (deepastambha) құрылды. Ғибадатхананың алдына deepastambha орнату әлі күнге дейін Батыс және Оңтүстік Үндістанда кең таралған. Оңтүстік Үндістанның кейбір ғибадатханаларында "Камба Вилакку" деп аталатын жезден жасалған шам мұнараларын көруге болады. Шағын кеңістіктерге және үйлерге бейімделу үшін "дипаврикша" ("жарық ағашы") жасалды. Аты айтқандай, бұл – металлдан жасалған шам сауыты, негізінен иілген сызықтардан тармақтанып, әр тармағында шам орналасқан. "Дипалакшми" – тағы бір танымал дизайн, онда қасиетті Лакшми шамды қолында ұстап тұрған бейнесі бейнеленген. "Кутхувилакку" – Оңтүстік Үндістанда тұрмыстық мақсаттар үшін дәстүрлі түрде қолданылатын шамның тағы бір түрі. Май шамдар мақал-мәтелдерде де кездеседі. Мысалы, бұрынғы (хиндиге дейінгі) Брадж мақалында: "Chiraag tale andhera" ("Шамның астындағы қараңғылық"), яғни іздеген нәрсең жақын, бірақ көзден жасырынып, байқалмайды (әдетте мұрынның алдында немесе аяқтың астында), оның мағынасы әртүрлі жағдайларда қолданылуы мүмкін (шамның ыдысы күшті көлеңке түсіреді).
Салық
Тамил Надудағы Танджавурдағы Үлкен ғибадатхана 1010 жылы салынған кезде, ғибадатхананы жарықтандыру үшін кең ауқымды шаралар қабылданды. Осы мақсатта ғибадатханаға жерлер сыйға берілді немесе жаулап алынды. Осы жерлерден түсетін кіріс шамдарға май сатып алуға бағытталды.