Кіріспе

Поншартрейн көлі – АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Луизиана штатында орналасқан теңіз сағасы. Оның ауданы 630 шаршы миль (1632 км²) және орташа тереңдігі бар. Көл батыстан шығысқа қарай шамамен 64 км, ал оңтүстіктен солтүстікке қарай 39 км созылған, дөңгелек пішіндес. Аудандық өлшемдері бойынша көл Луизиана штатының алты округінің (приход) аумағында орналасқан: Сент-Таммани, Орлеанс, Джефферсон, Сент-Джон Баптист, Сент-Чарльз және Тангипахоа. Су шекаралары 1979 жылы белгіленген (Луизиана штатының округтерінің тізімін қараңыз). Көл арқылы Поншартрейн көпірі өтеді, ол әлемдегі су үстінен салынып, үздірілмейтін ең ұзын көпір болып табылады. Көлдің үстінен электр желісі де өтеді, оның тіректері Поншартрейн көлінің түбіндегі каизон құрылыстарына орнатылған. Оның ұзындығын Жердің дөңгелек екенін көрнекі түрде көрсетуге болады.

Топонимика

Поншартрен көлі Луи Фелипо, Поншартрен графы, Поншартрен сарайының құрметіне аталған. Ол Францияның "Күн патшасы" Людовик XIV билік құрған кезде Франция теңіз министрі, канцлер және қаржының бақылаушысы болды, оның атынан Луизиана (Жаңа Франция) колониясы аталған. Поншартрен атауы Франциядағы Фелипоның сарайы орналасқан жерден шыққан. Бұл атау Лутециядан Шартрге дейінгі ежелгі жолда Мольдра өзенін кесіп өтетін көпір болғандықтан пайда болды деп есептеледі. Поншартрен көлінің батысында орналасқан Морепас көлі Луи Фелипоның ұлы Жан-Фредерик Фелипо, Морепас графы, Ивелиндегі Морепас аймағының құрметіне аталған, ол да француз мемлекеттік қайраткері болған.

Сипаттама

Пончартрейн көлі Риголеттер боғазы (жергілікті жерде "Риголеттер" деп аталады) және Шеф Ментюр асуы арқылы Мексика шығанағымен байланысқан, сондай-ақ Борн көліне – тағы бір үлкен лагунаға – қосылады, сондықтан көлде аз мөлшерде толқындар пайда болады. Ол Таңгипахоа, Тшефункт, Тикфау, Амит және Богу Фалая өзендерінен, сондай-ақ Байо Лакомб және Байо Чинчубадан тәтті су алады. Бұл Солтүстік Американың Мексика шығанағы жағалауындағы ең ірі ылғалды жерлердің бірі. Оның аумағы 125 000 акрдан астам ылғалды жерді құрайды, оның ішінде жазық жердегі қатты ағаштар мен кипарис батпақтары (бұл ағаш кесудің салдарынан зардап шеккенімен), сонымен қатар жаңа, аралық және тұзды батпақтарды қамтитын шөптесін ылғалды жерлердің күрделі қоспасы бар. Пончартрейн көлі ірі Пончартрейн алабының бір бөлігі болып табылады, ол 16 Луизиана қауымы мен 4 Миссисипи округін қамтитын 10 000 шаршы мильдік су жинау алабы. Алап Мексика шығанағының ең ірі суағар жүйелерінің бірі болып есептеледі. Пончартрейн алабына Пончартрейн көлі және оның салаларының су жинау аймағы, Морепас көлі және оның салаларының су жинау аймағы, Риголеттер, Борн көлі, Билокси батпағы және Чанделер шығанағы кіреді. Пончартрейн көліндегі тұздылық Мандевиллдің солтүстік-батысындағы жерде минимал болса, ал 10-шы тас жолдың жанындағы шығыс бөлігінде теңіз суының тұздылығының жартысына жуықтап жетеді. Маурепас көлі – нағыз тәтті сулы көл, ол Пасс Манчак арқылы батыс жағынан Пончартрейн көлімен байланысады. Индустриалды канал Миссисипи өзенін Нью-Орлеан қаласындағы көлмен қосады. Бонне Карре ағызу арнасы өзеннің тасқыны кезінде Миссисипиден көлге суды бағыттайды.

Тарих

Көл 2600–4000 жыл бұрын Миссисипи өзенінің қалыптасуы кезінде пайда болды, оның оңтүстік және шығыс жағалауларын аллювийлік шөгінділермен құрады. Аймақта адамдар кем дегенде 3500 жыл бұрын қоныстанған. Көлдің жергілікті атауларының бірі – Оквата («кең су»). Еуропалықтар келгеннен кейін қоныстану қарқынды дамыды; 1699 жылы француз саяхатшысы Пьер Ле Мойн д’Ибервиль көлге Поншартрен графы Луи Фелипоның есімін берді. 1777 жылы ұлы американ ғалымы Уильям Бартрам батысқа саяхат жасап, солтүстік жағалауын зерттеді. 1852 жылы Нью-Орлеанды солтүстікке қосатын теміржол салынды. Манчак бұғазында локомотивтер бұрылды. Алайда, азамат соғысында оның тіректері су деңгейіне дейін өртеліп жанып кетті. 20 ғасырдың басында аймақтағы үлкен кипарис батпақтары кеңінен кесілді, және олардың көп бөлігі қайта өспеді. 30 жылдан астам мұнай өндірісінен кейін 12 миллион баррель мұнай мен конденсат, 119 миллиард куб метр табиғи газ алынып, көлдің ауыр ластануына себеп болғаннан кейін, Мемлекеттік минералдық кеңес мұнай өндірісіне мораторий енгізді. 2009 жылы 4 активті құдық бұрынғы келісімдер бойынша жұмыс істеді, ал 25 құдық пайдасыз еді. Луизиана штатының Қоршаған ортаны қорғау департаменті (LDEQ) мәліметінше, олар мен АҚШ Жағалау күзеті Луизиананың батпақты жерлерінде күніне кем дегенде бір мұнай төгілуін байқайды. Табиғатты қорғау қоры құрған сарапшылар тобы 2004 жылы жағдайды бағалап, ерекше қорғауға мұқтаж жеті мақсатты ортаны анықтады: жартасты орман, кипарис батпағы, реликті қырқалы орман, тұщы/аралық батпақ, тұзды/тұзды батпақ, көлдің ашық суы және жағалау су асты өсімдіктері. Жартасты орман мен кипарис батпағы көлдің жоғары жағындағы бөгеттердің салдарынан тұщы судың жетіспеуінен және шөгінділердің жиналуынан зардап шегеді. Сонымен қатар, жартасты орманға қытай сұры сияқты бөгет түрлері еніп жатыр, ал тұщы су батпақтарына фил құлағы сияқты бөгет түрлері еніп жатыр. Сондықтан, көлдің қазіргі және болашақ экожүйелері көл маңындағы және одан да маңыздысы, Миссисипи өзені бойындағы адам қызметі туралы негізгі шешімдерге тікелей байланысты. 2006 жылы аймақтағы халық саны 1,5 миллионнан асты. Орман мен батпақты жерлерді сақтауды басқаруда көптеген мәселелер туындады. 1995 жылы АҚШ Геологиялық қызметі жағалау эрозиясының, батпақты жерлердің жоғалуының, қалалық және ауылшаруашылық ластануының, жасанды су жолдарынан тұзды судың енуінің, кептірудің, шөгінді алабының құлауы мен жарылуының, дауылдар мен теңіз деңгейінің көтерілуінің және Миссисипи және басқа да өзендерден тұщы суды аударудың экологиялық әсерлерін бақылап отырды. Бұл көл мен оның батпақты жерлерін тиімді басқару арқылы батпақты жерлердің өнімділігін арттыруға және экономиканы әртараптандыруға мүмкіндік беретін экотуризм индустриясын қолдау үшін биологиялық әртүрлілікті сақтауға зор мүмкіндік бар.

Қаржыландыру

Конгресс 1990 жылдары Армия инженерлер корпусы сұраған жаңартуды толыққанды қаржыландыра алмады, ал 2001 жылы Федералдық Төтенше жағдайларды басқару агенттігінің Нью-Орлеандағы дауыл елдегі үш ең мүмкін апаттың бірі екенін ескерткен зерттеуіне қарамастан, 2003-2004 жылдары қаржыландыру кесілді. 5 санатты дауылға қарсы тұру үшін бөгеттерді көтеру және нығайту 25 жылға созылуы мүмкін. Кейбір есептеулер бойынша, бұл шараға 25 миллиард доллар жұмсалуы мүмкін.

Катрина даулы

2005 жылы «Катрина» дауыл 5 санатқа жеткенде, кейбір сарапшылар дауыл қалаға жақын жерден өткен жағдайда бөгеттер жүйесі толығымен күйреуі мүмкін екенін болжады. «Катрина» 29 тамызда құрлыққа түсу алдында 3-ші санатқа дейін әлсірегеніне қарамастан (жаңа Орлеанда дауылдың әлсіз жағындағы көздің ішінде тек 1-2 санатты жел соққан), Поншартрейн көлінің оңтүстігіндегі Жаңа Орлеанның шығыс бөлігі дауылдың көзінің қабырғасында болды. Чалметтеге жақын жердегі каналдар таңғы сағат 8-де ағып бастады, ал 3-ші санаттағы дауылдарға төтеп беруге арналған кейбір бөгеттер/каналдар келесі күні бірнеше рет бұзылып, қаланың 80% суға батты. Индустриялық каналдың қабырғалары Миссисипи өзенінің шығанағы арқылы дауыл толқынынан бұзылды, ал 17-ші көше каналы мен Лондон даңғылы каналындағы су деңгейі олардың су тасқынына қарсы қабырғаларына жетпесе де, катастрофалық бұзушылықтар орын алды. Луизиана штаты университетінің сарапшылары осы құрылыстардың кейбірінде жобалаудағы немесе құрылыстағы кемшіліктер болуы мүмкін екенін дәлелдеді. Канал қабырғаларының астындағы жұмсақ топырақ пен торфтың ығысуы мүмкін екені де көрсетілді. «Катринаға» дейін бірнеше апта бұрын каналдарға жақын орналасқан су тоғандарындағы тұздылықты тексеру нәтижесінде, олардың бұзылған су құбырынан емес, көлден алынған су екені анықталды. Жаңа Орлеан мен Слайделл арасындағы солтүстік-шығысқа қарай созылған 9 км-лік I-10 қос көпірі қирады. Борн көліне шығатын қысқа Форт Пайк көпірі бұзылмады. Метари және Кеннер қалаларының солтүстік бөлігі суға батты. Бұл аймақта су тасқыны бөгеттің бұзылуынан емес, Джефферсон округі әкімшілігінің бөгетке сәйкес келетін су сору станцияларын тастау туралы шешімінен туындады. Бұл көл суының сору станциялары арқылы дренаждық каналдарға кері ағылуына, олардың толып кетуіне және I-10 мен көл жағалауындағы аумақты су басуына әкелді. Су сору операторлары өздерінің бекеттеріне оралғаннан кейін, Метари мен Кеннерден су бір тәуліктен кем уақыт ішінде шығарылды. 2005 жылдың 5 қыркүйегінде Армия инженерлік корпусы Хинок тікұшақтарынан үлкен құм қаптарын тастап, бөгеттің бұзылған жерлерін жөндеуге кірісті. Лондон даңғылы каналы мен Индустриялық канал тұрақты жөндеу жұмыстары басталған кезде көлде тоқтатылды. 6 қыркүйекте Корпус жеті күн бойы Жаңа Орлеан көшелерінде болған су тасқынынан кейін суды көлге қайта құюды бастады. Суда өлген жануарлар, канализация, ауыр металдар, мұнай-химиялық заттар және басқа да қауіпті заттар болғандықтан, Армия корпусы АҚШ қоршаған ортаны қорғау агенттігімен (EPA) және Луизиананың қоршаған ортаны қорғау департаментімен (LDEQ) бірлесіп, көлдің ауырлатылуын және эвтрофикациялануын болдырмау үшін жұмыс істеді. Әуе суретінен 2 қыркүйекте Жаңа Орлеанның сумен жабылғаны көрінеді, бұл Поншартрейн көлінің көлемінің шамамен 2% құрайды. Электр қуатының болмауына байланысты қала суды көлге құюдан бұрын тазарта алмады. Бұл ластану қанша уақытқа созылатыны, көлге қандай экологиялық зиян келтірілетіні және қаладағы көбелек пен басқа да ластанудың денсаулыққа ұзақ мерзімді әсері қандай болатыны әлі белгісіз. 2005 жылдың 24 қыркүйегінде «Рита» дауылы қаланың негізгі бөлігіндегі уақытша жөндеу жұмыстарын бұзған жоқ, бірақ Төменгі 9-шы аудандағы Индустриялық канал қабырғасындағы жөндеу бұзылып, шамамен 2 фут (1 метр) су осы ауданға қайта кірді.

Белгілі өлім-жітімдер

1964 жылы 25 ақпанда «Eastern Air Lines» авиакомпаниясының 304 рейсі көлге құлап, 51 жолаушы мен 7 экипаж мүшесі қаза тапты. 1964 жылы 16 маусымда Trailways автобусы Поншартрейн көлінің жол бойындағы қоршауынан Поншартрейн көліне құлап, 6 адам қаза тапты. 1967 жылы 31 желтоқсанда жалдамалы ұшақ Поншартрейн көліне құлап, 5 әскери қызметші мен ұшқыш қаза тапты. 1978 жылдың 15 қыркүйегінде алты жасар Бенджамин Дейли, оның ата-анасы жалдаған жеке ұшақпен бірге көлге құлап қаза тапты. Оның ата-анасы аман қалды. 1980 жылы 23 ақпанда екі қозғалтқышты ұшақ Поншартрейн көліне құлап, 7 адам қаза тапты. 1981 жылы 15 қаңтарда, қатты тұманды күйде, Нью-Орлеан көл жағалау әуежайына қонуға дайындалып келе жатқан Piper PA 23 ұшағы Поншартрейн көліне құлап, ұшақтың иесі және ұшқышы Джойс В. Хорнади, 73 жастағы Hornady Manufacturing Company компаниясының бас директоры, сондай-ақ тағы екі компания қызметкері – 34 жастағы инженер Эдуард А. Хирс және 29 жастағы клиенттік қызмет басқарушысы Джеймс В. Гарбер қаза тапты. Үшеуі де 1981 жылы Нью-Орлеанда өтетін SHOT көрмесінде компанияларын таныстыруға баруға тиіс болған. 1986 жылы екі балықшы шіріген әйел денесін тауып алды. Өлімнің себебі – тұншығу арқылы жасалған кісі өлтіру. Оның кім екені анықталған жоқ және осы іс бойынша ешқандай жетекшілік ақпарат табылмады. «New England Patriots» командасының қорғаныс шебінің ойыншысы, Нью-Орлеанда туған және бұрынғы LSU жұлдызы Маркиз Хиллдің денесі 2007 жылдың 28 мамырында Поншартрейн көлінен табылды. 2010 жылдың 23 қаңтарында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің T-34 оқу ұшағы әдеттегі оқу миссиясынан кейін көлге құлады. Ұшқыш-инструктор, лейтенант Клинтон Вермерс 2010 жылдың 27 қаңтарында сағат 01:00-де қайтыс болған күйде табылды. Ұшқыш-оқушы ұшақ құлағаннан шамамен екі сағаттан кейін құтқарылды.