Жапон аялдамалары: Тории қақпалары

Кіріспе

Дәстүрлі жапондық қақпасы – бұл дәстүрлі жапондық қақпа, ең көп кездесетіні – синтоизм ғибадатханасының кіреберісінде немесе ішінде. Ол символдық түрде күнделікті әлемнен қасиетті әлемге өтуді білдіреді.

Кіреберістегі ториидің болуы синтоизм ғибадатханаларын анықтаудың ең оңай жолы болып табылады, ал кішкентай тории белгішесі жапондық жол карталарында және Google Maps-те оларды көрсетеді. Тории қақпаларының Жапониядағы алғашқы пайда болуы сенімді түрде Хэйан кезеңінің ортасына дейін жетеді; олар 922 жылы жазылған мәтінде еске алынған.

Қолданылуы

Торидің қызметі – киелі кеңістікке кіруді белгілеу. Осы себепті, синтоизм ғибадатханасына (сандо) апаратын жол көбінесе бір немесе бірнеше торилермен көмкерілген, сондықтан да торилер ғибадатхананы будда ғибадатханасынан ажыратудың ең оңай жолы болып табылады. Егер сандо бірнеше торидің астынан өтетін болса, олардың ең сыртқысы ичи но тори (一の鳥居) деп аталады. (Деректерге сәйкес, алғашқы ағаш тори 1294 жылы өртеніп, оның орнына тас тори орнатылған.) Көптеген будда ғибадатханаларында олардың қамқоршы камилеріне ("Чинжуша") арналған бір немесе бірнеше синтоизм ғибадатханалары бар, және мұндай жағдайда тори ғибадатхананың кіреберісін көрсетеді. Бензайтен – синтоизм мен буддизм элементтерін біріктіретін, үнді құдайы Сарасватиден шыққан синкретикалық құдай. Осы себепті оған арналған залдарды ғибадатханалар мен храмдарда кездестіруге болады, және екі жағдайда да залдың алдында тори тұрады. Кейде әйел құдайдың өзі басында торимен бейнеленеді. Ямабуси – табиғаттан тыс күштерге ие, күшті жауынгерлер дәстүрі бар жапондық таулық аскеттер, кейде олар өздерінің символы ретінде ториді пайдаланады. Бұл гипотеза 19 және 20 ғасырларда екі қақпаның құрылымы мен атауындағы ұқсастықтарға байланысты туды. Лингвистикалық және тарихи қарсылықтар қазір пайда болды, бірақ әлі ешбір қорытындыға келген жоқ. Қытайлық аналогынан айырмашылығы, хонсал мун дизайнында көп айырмашылық жоқ және әрқашан қызыл түске боялған, құрылыстың жоғарғы жағында "жебе таяқтары" орналасқан (содан аты да келген). Тори сөзінің бірнеше болжамды этимологиясы бар. Олардың біріне сәйкес, атау tōri iru (通り入る) терминінен шыққан. Тағы бір гипотеза атаудың сөзбе-сөз мағынасын қарастырады: қақпа бастапқыда құс тұрғызылған жер болған. Бұл Азиядағы құс тұрғызылған жерлердің діни мақсатында қолданылуына негізделген, мысалы, корейлік сотта (솟대), ол бір немесе бірнеше ағаш құстардың үстіне орналасқан бағаналар. Ауылдардың кіреберісінде топтасып, джансеунг деп аталатын тотемді таяқтармен бірге кездесетін бұл талисмандар зұлым рухтарды қуып, ауыл тұрғындарына сәттілік әкеледі. Соттаға ұқсас "құс тұрғызылған жерлер" Қытай, Моңғолия және Сібірдегі басқа шамандық мәдениеттерде де бар. Олар тори сияқты көрінбесе де, басқа функция атқара алмаса да, бұл "құс тұрғызылған жерлер" бірнеше азиялық мәдениеттерде құстардың сиқырлы немесе рухани қасиеттеріне сенетінін көрсетеді, сондықтан тори атауының ("құс тұрғызылған жер") жұмбақ сөзбе-сөз мағынасын түсіндіруге көмектеседі. Ағаш құстармен бірге соттаға ұқсас ағаш құс фигураларын қолдаған деп есептелетін бағаналар табылды, және кейбір тарихшылар олардың бүгінгі ториге қалай айналғанын болжайды. Қызығы, Корея мен Жапонияда бір ғана бағана құдайларды (Жапонияда ками) көрсетеді, ал хашира (柱) камиді санау үшін қолданылады. Касаги мен шимакиде соримаши (反り増し) деп аталатын жоғары қарай иілу болуы мүмкін. Нуки көбінесе кенелермен (кусаби (楔)) бекітіледі. Көп жағдайда кусаби тек сәндік мақсатта қолданылады. Нукидің ортасында гакудзука (額束) деп аталатын тірек болуы мүмкін, кейде ол ғибадатхананың атын жазған тақташамен жабылады (галереядағы суретке қараңыз). Бағаналар көбінесе камебара (亀腹) немесе дайиши (台石) деп аталатын ақ тас сақинаға тіреледі. Кейде тас орнына немаки (根巻) деп аталатын сәндік қара жең қолданылады. Бағаналардың жоғарғы жағында дайва (台輪) деп аталатын сәндік сақина болуы мүмкін.

The function of a torii is to mark the entrance to a sacred space. For this reason, the road leading to a Shinto shrine (sandō) is almost always straddled by one or more torii, which are therefore the easiest way to distinguish a shrine from a Buddhist temple. If the sandō passes under multiple torii, the outer of them is called ichi no torii (一の鳥居). (The original wooden torii burned in 1294 and was then replaced by one in stone.) Many Buddhist temples include one or more Shinto shrines dedicated to their tutelary kami ("Chinjusha"), and in that case a torii marks the shrine's entrance. Benzaiten is a syncretic goddess derived from the Indian divinity Sarasvati, who unites elements of both Shinto and Buddhism. For this reason halls dedicated to her can be found at both temples and shrines, and in either case in front of the hall stands a torii. The goddess herself is sometimes portrayed with a torii on her head. Yamabushi, Japanese mountain ascetic hermits with a long tradition as mighty warriors endowed with supernatural powers, sometimes use as their symbol a torii. The hypothesis arose in the 19th and 20th centuries due to similarities in structure and name between the two gates. Linguistic and historical objections have now emerged, but no conclusion has yet been reached. Unlike its Chinese counterpart, the hongsal mun does not vary greatly in design and is always painted red, with "arrowsticks" located on the top of the structure (hence the name). Various tentative etymologies of the word torii exist. According to one of them, the name derives from the term tōri iru (通り入る). Another hypothesis takes the name literally: the gate would originally have been some kind of bird perch. This is based on the religious use of bird perches in Asia, such as the Korean sotdae (솟대), which are poles with one or more wooden birds resting on their top. Commonly found in groups at the entrance of villages together with totem poles called jangseung, they are talismans which ward off evil spirits and bring the villagers good luck. "Bird perches" similar in form and function to the sotdae exist also in other shamanistic cultures in China, Mongolia and Siberia. Although they do not look like torii and serve a different function, these "bird perches" show how birds in several Asian cultures are believed to have magic or spiritual properties, and may therefore help explain the enigmatic literal meaning of the torii's name ("bird perch"). Poles believed to have supported wooden bird figures very similar to the sotdae have been found together with wooden birds, and are believed by some historians to have somehow evolved into today's torii. Intriguingly, in both Korea and Japan single poles represent deities (kami in the case of Japan) and hashira (柱) is the counter for kami. Kasagi and the shimaki may have an upward curve called sorimashi (反り増し). The nuki is often held in place by wedges (kusabi (楔)). The kusabi in many cases are purely ornamental. At the center of the nuki there may be a supporting strut called gakuzuka (額束), sometimes covered by a tablet carrying the name of the shrine (see photo in the gallery). The pillars often rest on a white stone ring called kamebara (亀腹) or daiishi (台石). The stone is sometimes replaced by a decorative black sleeve called nemaki (根巻). At the top of the pillars there may be a decorative ring called daiwa (台輪).

Стильдер

Құрылымы жағынан ең қарапайымы – шиме тории немесе чхурен тории (注連鳥居) (төмендегі суретті қараңыз). Бұл, шамасы, ең ежелгі тории түрлерінің бірі. Ол екі тіреуден тұрады, олардың арасына шименава деп аталатын қасиетті арқан байланады. Қалған барлық ториилерді екі топқа бөлуге болады: шинмей (神明系) және миёджин (明神系) топтары. Бірінші топтағы ториилерде тек түзу бөліктер болады, ал екіншісінде – түзу де, қисық та бөліктер болады. Ең қарапайым нұсқасында барлық төрт элементі де дөңгелек болып келеді және тіреулер еңкейтілмейді. Егер нуки тіктөртбұрышты болса, онда оны Токиодағы Ясукуни Джиньясынан (Yasukuni Jinja) Ясукуни торииі деп атайды. Ол ең ежелгі тории стилі деп есептеледі.

Исе торири

伊勢鳥居 (Ise torii) (жоғарыдағы суретті қараңыз) – Мие префектурасындағы Исе ғибадатханасының Ішкі және Сыртқы ғибадатханаларында ғана кездесетін қақпалар. Осы себепті оларды Исе Ұлы ғибадатханасының ресми жапонша атауынан – Джину (Jingū) – "Джину тории" деп те атайды. Осы стильдегі және шинмей тории стилі 20-ғасырдың басында Мемлекеттік Шинто кезінде ең ежелгі және ең беделді деп есептелгендіктен танымал бола бастады. Бұл тории алғаш рет Касуга Тайша ғибадатханасында қызыл түспен боялып, шимаки (shimaki) элементін қабылдады, осы ғибадатхана оның атын алған.

Миёджин отбасы

Миодзин торииы мен оның түрлері иілісқан жоғары жақтарымен ерекшеленеді.

Миожин торири

Миодзинь тории (明神鳥居) – ең көп таралған тории стилі, оның ерекшелігі – иісті жоғарғы сөрелер (касаги және шимаки). Екеуі де аздап жоғары қарай иілген. Кусабилер де кездеседі. Миодзинь тории ағаштан, тастан, бетоннан немесе басқа материалдардан жасалуы мүмкін, ал түсі қызыл немесе боялмаған болуы мүмкін.

Накаяма торири

Окаяма префектурасындағы Накаяма Джиньядан (中山鳥居) атын алған Накаяма тори стилі негізінен миожин тори болып табылады, бірақ нуки бағаналардан сыртқа шықпайды және екі жоғарғы сөре жасаған қисық әдеттегіден айқынрақ болады. Осы стильге атын берген Накаяма киіз үйінің (ғибадатхананың) ториі 9 метр биіктікте және 1791 жылы орнатылған. Атауы, Шыңгон буддизмі ішіндегі Рёбу Шинто ағымымен ұзақ байланысынан туындаған. Ицукусимадағы судан көтерілген танымал тори – риобу тори, ал киіз үй (ғибадатхана) бұрын Шыңгон буддизмі ғибадатханасы болған, сондықтан әлі күнге дейін пагодасы бар.

Хизен торири

Хизен тории (肥前鳥居) – дөңгелек касаги және төмен қарай кеңейтілген тіректері бар ерекше тории түрі. Олар тек Сага префектурасында және оған жақын жерлерде ғана кездеседі.