Кіріспе

Ауадағы ұсақ су тамшыларының әсерінен туындайтын құбылыс. Тұман – суық ауадағы ұсақ су тамшыларының конденсация нәтижесінде пайда болатын құбылыс. Физикалық тұрғыдан алғанда, бұл дисперсияның бір түрі. Ол көбінесе жылы, ылғалды ауаның кенеттен салқындауынан пайда болады, мысалы, қысқы ауа тынысы немесе ыстық сауна пешіне су шашу кезінде. Жағдайларға қарай, ылғалдылық пен температура дұрыс болса, аэрозольді баллондармен жасанды түрде де жасауға болады. Табиғи ауа райының бір бөлігі ретінде де кездеседі, мысалы, ылғалды ауа тез салқындағанда, әсіресе ауа төмен температурадағы беттерге (мысалы, тауларға) тигенде. Тұманның, басқа да суспензиялар сияқты, пайда болуына су тамшыларының жиналуына көмектесетін ядролық орындардың болуы зор ықпал етеді. Сондықтан, тіпті жанартау атқыштарынан шыққан ұсақ бөлшектер, күшті полярлы газдар және тіпті полярлық шамымен байланысты магнитосфералық иондар сияқты ерекше ядролық көздер де, қолайлы жағдайда конденсацияны және тұманның пайда болуын тудыруы мүмкін. Тұман көбінесе жер бетінде жатқан қабатты бұлтқа (stratus cloud) ұқсас болып келетін бұлтпен шатастырылады. Бұл екі құбылыс әр түрлі болғанымен, олардың арасында ортақ белгілер бар; екеуі де ұқсас процестер арқылы қалыптасады. Бұлт тығыз, көмескі және көбінесе ұзаққа созылады, ал тұман жұқарақ және мөлдір болады.

Сипаттама

Бұлтты жамылғы тау бетінде кездескен кезде көбінесе "томан" деп аталады, ал су қоймасының, ашық немесе батпақты жердің үстіндегі ылғал әдетте "тұман" деп аталады. Томан мен тұманның басты айырмашылығы – көріну қашықтығы. Егер көріну қашықтығы 1 километрден кем болса, бұл құбылыс тұман деп аталады. Ұлыбританияда жүргізу үшін жер бетіндегі көріну қашықтығы 1 километрден кем болса, ол тұман деп есептеледі, ал ұшқыштар үшін ұшу биіктігінде бұл қашықтық 1 км-ге тең. Әйтпесе, ол томан деп аталады. Томан жарық сәулесін су тамшыларында сыну және шашырату арқылы бүйінен көрінетіндей етеді, соның салдарынан радуга пайда болуы мүмкін. "Шотланд томаны" – бұл томанға ұқсайтын жеңіл, үздірілмейтін жаңбыр. Томан көбінесе жағалауға жақын пайда болады және жиі тұманмен байланысты. Өте төмен температурада және күшті конденсация кезінде томан тау шыңдарына дейін көтерілуі мүмкін. Мұзды томан мұзды тұманға ұқсас, бірақ тығыздығы төмен және көріну қашықтығы артық. Егер тұман 0°C-ден төмен түсетін болса, ол мұзды тұман деп аталады, бірақ ол әлі де ауада қалып тұрады.