Кіріспе

Радиоактивті ыдыраулар сериясы

Ядролық ғылымда ыдырау тізбегі – әртүрлі радиоактивті ыдырау өнімдерінің ыдыраулар сериясын, тізбектелген түрлендірулер ретінде көрсетеді. Оны "радиоактивті каскад" деп те атайды. Типик радиоизотоп тікелей тұрақты күйге ыдырамайды, керісінше, басқа радиоизотопқа ыдырайды. Осылайша, атом тұрақты изотопқа айналғанша – яғни, атом ядросы тұрақты күйге жеткенше – әдетте, ыдыраулар сериясы жүреді. Ыдырау сатылары алдыңғы немесе кейінгі сатылармен байланысы арқылы анықталады. Ата-ана изотопы – қыз изотопын құру үшін ыдырайтын изотоп. Мұның бір мысалы – уранның (атомдық нөмірі 92) торийге (атомдық нөмірі 90) ыдырауы. Қыз изотопы тұрақты болуы мүмкін, немесе ол өзінен кейінгі изотопты құру үшін ыдырай алады. Қыз изотопының қызы кейде немере изотоп деп аталады. Ата-ана изотопы қыз изотопына айналады, бұл биологиялық ата-ана мен қыздың жағдайынан өзгеше. Бір ата-ана атомының өзінің қыз изотопының атомына ыдырау уақыты әртүрлі ата-ана-қыз жұптары арасында ғана емес, сонымен қатар бірдей ата-ана және қыз изотоптарының жұптасулары арасында да кездейсоқ түрде өзгеруі мүмкін. Әрбір атомның ыдырауы өздігінен болады, ал t уақыт аралығында бірдей атомдардың бастапқы популяциясының ыдырауы ыдыраған экспоненциалдық үлестірімге, e−λt, сәйкес келеді, мұнда λ – ыдырау тұрақтысы деп аталады. Изотоптың қасиеттерінің бірі – оның жартылай ыдырау мерзімі, яғни бастапқы бірдей ата-ана радиоизотоптарының жартысының статистикалық тұрғыдан қыздарына ыдырауын күтуге болады, бұл λ-ға кері пропорционалды. Көптеген радиоизотоптардың (немесе радионуклидтердің) жартылай ыдырау мерзімі зертханаларда анықталды. Бұл мәндер бір сәттен (10−21 секундтан кем) 1019 жылдан астам уақытқа дейін өзгеруі мүмкін. Аралық сатылардың әрқайсысы бастапқы радиоизотоппен бірдей мөлшерде радиоактивтілік шығарады (яғни, тізбектелген сатылардағы ыдыраулар саны арасында бір-бір қатынас бар), бірақ әр саты әртүрлі энергияны бөліп шығарады. Егер және тепе-теңдікке қол жеткізілсе, әрбір тізбектелген қыз изотоп өзінің жартылай ыдырау мерзіміне тікелей пропорционалды түрде болады; бірақ оның активтілігі жартылай ыдырау мерзіміне кері пропорционалды болғандықтан, ыдырау тізбегіндегі әрбір нуклид тізбектің басына теңдей жеке түрлендірулерге үлес қосады, бірақ бірдей энергия емес. Мысалы, уран-238 әлсіз радиоактивті, бірақ уран кенінің бірі – пичбленде – таза уран металлынан 13 есе радиоактивті, себебі оның құрамында қысқа өмір сүретін ыдырау өнімдері, мысалы, радий және радон инертті газы бар. Торий және/немесе уран бар тау жыныстары (мысалы, граниттің кейбір түрлері) радон газын бөліп шығарады, ол жоғары тығыздығына байланысты жертөлелер немесе жер асты кен орындары сияқты жабық кеңістіктерде жиналады. Белгілі бір уақытта ыдырау тізбектеріндегі изотоптардың мөлшері Бэйтман теңдеуімен есептеледі.

Тарих

Сутек 1, сутек 2 (деутерий), гелий 3, гелий 4 және, мүмкін, Үлкен жарылыста пайда болған литий мен бериллийдің тұрақты изотоптарының іздерімен, Жердегі барлық элементтер мен изотоптар жұлдыздардағы s процесі немесе r процесімен, немесе жұлдыздардың соқтығысуларынан пайда болды. 4,5 миллиард жыл бұрын немесе одан бұрын пайда болған барлық элементтер бастапқы деп аталады, яғни олар ғаламның жұлдыздық процестерінен пайда болды. Олар пайда болған кезде тұрақсыз болғандары бірден ыдырады. 100 миллион жылдан кем жартылай өмір сүретін барлық изотоптар 2,8 немесе одан аз мөлшерге дейін азайды, олар Жердің аккрециясы кезінде пайда болды және тұтқындалды; бүгінде олардың мөлшері өте аз немесе толығымен ыдырап кетті. Изотоптарды жасаудың тағы екі жолы бар: жасанды түрде, адам жасаған (немесе табиғи) реакторда немесе ата-ана изотоптарының ыдырауы арқылы, бұл процесс ыдырау тізбегі деп аталады. Тұрақсыз изотоптар өздерінің туындыларына (кейде тіпті тұрақсыз болуы мүмкін) белгілі бір жылдамдықпен ыдырайды; ақырында, көбінесе ыдыраулар сериясынан кейін, тұрақты изотопқа жетеді: ғаламда 251 тұрақты изотоп бар. Тұрақты изотоптарда жеңіл элементтердің ядросындағы нейтрондар мен протондардың қатынасы ауыр элементтерге қарағанда төмен болады. Гелий 4 сияқты жеңіл элементтердің нейтрон:протон арақатынасы шамамен 1:1-ге жуық. Қорғасын сияқты ең ауыр элементтердің бір протонына 1,5 нейтронына жуық (мысалы, 208 қорғасында 1,536). 208 қорғасыннан ауыр нуклидтер тұрақты емес; олар тұрақтылыққа жету үшін массаны, көбінесе альфа ыдырауы арқылы, жоғалтуы керек. Жоғары нейтрон:протон арақатынасы (n/p) бар изотоптардың ыдырауының тағы бір кең таралған жолы – бета ыдырауы, онда нуклид бірдей массалық санды сақтай отырып, элементтік сәйкестігін өзгертеді және n/p қатынасын төмендетеді. Салыстырмалы түрде төмен n/p қатынасы бар кейбір изотоптар үшін кері бета ыдырауы болады, онда протон нейтронға айналады, осылайша тұрақты изотопқа қарай жылжиды; алайда, бөліну көбінесе нейтронға толы өнімдер шығарады, сондықтан позитронның шығарылуы немесе электронды тұтқындау электронды шығаруға қарағанда сирек кездеседі. Көптеген салыстырмалы түрде қысқа бета ыдырау тізбектері бар, кем дегенде екі (ауыр бета ыдырауы және жеңіл позитрондық ыдырауы) әр дискретті салмақ үшін шамамен 207 және одан да көп, бірақ жоғары массалы элементтер үшін (қосықтан ауыр изотоптар) барлық ыдырау тізбектерін қамтитын төрт жол бар. Себебі, ыдыраудың екі негізгі әдісі бар: массаны 4 атомдық масса бірлігіне (аму) азайтатын альфа сәулеленуі және массалық санды өзгертпейтін бета сәулеленуі (тек атомдық сан мен p/n қатынасы). Төрт жол 4n, 4n+1, 4n+2 және 4n+3 деп аталады; атомдық массаны төртке бөлгендегі қалдық изотоптың ыдырауына арналған тізбекті анықтайды. Басқа ыдырау түрлері де бар, бірақ олар альфа немесе бета ыдырауынан гөрі әрқашан төмен ықтималдықта пайда болады. (Бұл тізбектерде тармақтар жоқ деп ойламау керек: төмендегі диаграммада бірнеше тармақты тізбектер көрсетілген, ал шын мәнінде олардың саны әлдеқайда көп, өйткені диаграммада көрсетілгеннен әлдеқайда көп изотоптар болуы мүмкін.) Мысалы, синтезделген нихоний 278 үшінші атомы менделевий 254 дейін алты альфа ыдырауына ұшырады, ол осы мақалада көрсетілгендей 4n+2 тізбегін ұстанған болар еді. Алайда, синтезделген ең ауыр супержұйық нуклидтер төрт ыдырау тізбегіне жетпейді, өйткені олар бірнеше альфа ыдыраудан кейін тізбекті аяқтайтын өздігінен бөлінетін нуклидке жетеді: бұл синтезделген нихоний 278 алғашқы екі атомына, сондай-ақ барлық ауыр нуклидтерге болған жағдай. Осы тізбектердің үшеуі жоғарғы жағында ұзақ өмір сүретін изотопқа (немесе нуклидке) ие; бұл ұзақ өмір сүретін нуклид тізбектің өте баяу ағып өту процесінде бөтелкелік тұйықтық болып табылады және төмендегі тізбекті ағысымен "тірі" ұстайды. Ұзақ өмір сүретін үш нуклид – уран 238 (жартылай ыдырау мерзімі 4,5 миллиард жыл), уран 235 (жартылай ыдырау мерзімі 700 миллион жыл) және торий 232 (жартылай ыдырау мерзімі 14 миллиард жыл). Төртінші тізбектің жоғарғы жағында мұндай ұзаққа созылған түймешік нуклид жоқ, сондықтан бұл тізбектегі барлық нуклидтер біраз уақыттан бері біткенше бөлініп кетті: 209-шы висмут. Бұл нуклид ұзақ уақыт тұрақты деп саналды, бірақ 2003 жылы тұрақсыз екені анықталды, оның жартылай бөліну мерзімі 20,1 миллиард миллиард жыл; ол тұрақты талий-205 тізбегіндегі соңғы қадам. Бұл бөтелкелік тұйықтың ұзақ өмір сүруінің салдарынан,...

Кесу түрлері

Радиоактивті ыдыраудың ең көп таралған төрт түрі: альфа-ыдырау, бета-ыдырау, кері бета-ыдырау (позитрон шығару және электрон тұтқындау ретінде қарастырылады), және изомерлік ауысу. Осы ыдырау процестерінің ішінде тек альфа-ыдырау (гелий-4 ядросының бөлінуі) ғана ядроның атомдық массалық санын (A) өзгертеді және оны әрқашан төртке кемітеді. Осы себепті, кез келген ыдырау нәтижесінде ядроның атомдық массалық саны 4-ке бөлінгенде қалдықтары бірдей болады. Бұл нуклидтер тізімін төрт классқа бөледі. Кез келген ыдырау тізбегінің барлық элементтері осы классдардың бірінен ғана құралуы керек. Табиғатта үш негізгі ыдырау тізбегі (немесе отбасы) байқалады. Олар көбінесе торий қатары, радий немесе уран қатары және актиний қатары деп аталады, бұл төрт классдың үшеуін ұсынып, қорғасынның үш түрлі тұрақты изотопымен аяқталады. Бұл тізбектердегі әрбір изотоптың массалық саны тиісінше A = 4n, A = 4n + 2 және A = 4n + 3 формулаларымен көрсетілуі мүмкін. Бұл үш изотоптың ұзақ өмір сүретін бастапқы изотоптары – тиісінше торий-232, уран-238 және уран-235 – 1940 жылдардан бері жасалған изотоптар мен олардың ыдырауларын ескермей, Жердің пайда болуынан бері қалып келген. Нептуний-237 изотобының салыстырмалы түрде қысқа жартылай ыдырау кезеңіне (2,14 миллион жыл) байланысты, төртінші тізбек – А = 4n + 1 формуласына ие нептуний қатары – бисмут-209 ыдырауының соңғы, шектеуші кезеңін қоспағанда, табиғатта жойылған. Дегенмен, 237Np және оның ыдырау өнімдерінің іздері уран кенінде нейтрон ұстау нәтижесінде табиғатта кездеседі. Жеңіл элементтердің тұрақсыз изотоптарының ыдырау тізбектері де бар, мысалы, магний-28 және хлор-39. Жер бетінде 1945 жылға дейін осы тізбектердің бастапқы изотоптарының көп бөлігі ғарыштық сәулелену арқылы пайда болған. 1945 жылдан бері ядролық қаруды сынау және қолдану көптеген радиоактивті бөліну өнімдерін шығарды. Мұндай изотоптардың көбісі β− немесе β+ ыдырау арқылы ыдырайды, атомдық массаны өзгеріссіз қалдырып, бір элементтен екіншісіне ауысады. Бұл кейінгі туынды өнімдер тұрақтанғандықтан, әдетте, олардың жартылай ыдырау кезеңі ұзақ болады, содан кейін олар толық тұрақтылыққа жетеді.

Актинидтердің альфа-тазалану тізбектері

Төмендегі төрт кестеде ыдыраудың шағын тармақтары (таралу ықтималдығы 0,0001% -дан кем) көрсетілмейді. Энергияның шығарылуы шығарылған барлық бөлшектердің (электрондар, альфа бөлшектер, гамма кванттары, нейтринолар, Аугер электрондары және рентген сәулелері) және кері соққы ядросының жалпы кинетикалық энергиясын қамтиды, егер бастапқы ядро тыныш болса. "А" әрпі жылды білдіреді (латын тілінен алынған annus сөзінен). Төмендегі кестелерде (нептунийден басқа) табиғатта кездесетін нуклидтердің тарихи атаулары да келтірілген. Бұл атаулар ыдырау тізбектері алғаш рет ашылған және зерттелген кезде қолданылған. Осы тарихи атаулар бойынша нуклидке тиесілі нақты тізбекті анықтап, оны қазіргі атауымен алмастыруға болады. Төменде көрсетілген үш табиғи актинидтердің альфа ыдырау тізбектері – торий, уран/радий (уран-238-ден) және актиний (уран-235-тен) – әрқайсысы өзінің ерекше қорғасын изотопымен аяқталады (сәйкесінше қорғасын-208, қорғасын-206 және қорғасын-207). Бұл изотоптардың барлығы тұрақты және табиғатта бастапқы нуклидтер ретінде де кездеседі, бірақ олардың 204 қорғасынға (тек бастапқы тегі бар) қарағанда артық мөлшері уран-қорғасын әдісімен тау жыныстарын датирлеуге пайдаланылуы мүмкін.

Торий сериясы

Торий 232-нің 4n тізбегін әдетте "торий сериясы" немесе "торий каскады" деп атайды. Табиғи түрде кездесетін торий 232-ден басталатын бұл серияға келесі элементтер кіреді: актиний, висмут, қорғасын, полоний, радий, радон және таллий. Олардың барлығы, кем дегенде уақытша, торийді қамтитын кез келген табиғи үлгіде – металл, қосылыс немесе минерал – кездеседі. Серия 208 қорғасынмен аяқталады. Плутоний 244 (егер оны трансурандықтарға дейін кеңейтсе, бұл тізбекте торий 232-ден бірнеше саты жоғары орналасқан) ерте Күн жүйесінде болған, бірақ оның анықталғандығы әлі белгісіз. Торий 232-ден 208 қорғасынға дейін бөлінетін жалпы энергия, нейтриноларға кеткен энергияны қоса алғанда, 42,6 МэВ құрайды.

Нуклид Тарихи атаулар Шығару түрі Жарым өмір (жылдармен) Энергия (МэВ) Шығару өнімі Қысқа Уақытты 252Cf α 2,645 жыл 6,1181 248Cm 248Cm α 3,4 жыл 5,162 244Pu 244Pu α 8 жыл 4,589 240U 240U β− 14,1 сағат 0,39 240Np 240Np β− 1,032 сағат 2,2 240Pu 240Pu α 6561 жыл 5,1683 236U 236U Торан α 2,3 жыл 4,494 232Th 232Th Торий α 1,405 жыл 4,081 228Ra 228Ra MsTh1 Мезоторий 1 β− 5,75 жыл 0,046 228Ac 228Ac MsTh2 Мезоторий 2 β− 6,25 сағат 2,124 228Th 228Th RdTh Радиоторий α 1,9116 жыл 5,520 224Ra 224Ra ThX Торий X α 3,6319 күн 5,789 220Rn 220Rn Tn Торон, Торий буы α 55,6 секунд 6,404 216Po 216Po ThA Торий A α 0,145 секунд 6,906 212Pb 212Pb ThB Торий B β− 10,64 сағат 0,570 212Bi 212Bi ThC Торий C β− 64,06% α 35,94% 60,55 минут 2,252 6,208 212Po 208Tl 212Po ThC′ Торий C′ α 294,4 наносекунд 8,954 208Pb 208Tl ThC″ Торий C″ β− 3,053 минут 1,803 208Pb 208Pb ThD Торий D тұрақты — — —

Нептуний сериясы

Нептуний-237 4n + 1 тізбегі жиі "нептуний сериясы" немесе "нептуний каскады" деп аталады. Бұл тізбекте кездесетін изотоптардың тек екеуі ғана табиғатта маңызды мөлшерде табылады, атап айтқанда соңғы екеуі: висмут-209 және таллий-205. Басқа изотоптардың бірқатары да табиғатта анықталған, олар бастапқы уран-238-де (n,2n) реакциясы арқылы пайда болған нептуний-237-нің шамалы мөлшерінен туындаған. Америций-241 иондау камерасы бар түтін детекторы, америций ыдырағанда, нептуний-237-нің маңызды мөлшерін жинақтайды. Сондай-ақ, онда, кем дегенде уақытша, нептунийдің ыдырау өнімдері ретінде келесі элементтер бар: актиний, астатин, висмут, франций, қорғасын, полоний, протактиний, радий, радон, таллий, торий және уран. Бұл серия тек 1947–1948 жылдары ашылып, зерттелгендіктен, оның нуклидтерінің тарихи атаулары жоқ. Бұл ыдырау тізбегінің бір ерекшелігі – асыл газ радон тек сирек тармақта (суретте көрсетілмеген) ғана, бірақ негізгі ыдырау тізбегінде емес, сондықтан бұл ыдырау тізбегінен шыққан радон басқа үш тізбектен шыққан радон сияқты тау жыныстары арқылы көп көшпейді. Бұл ыдырау реттілігінің тағы бір ерекшелігі – оның қорғасынмен емес, таллиймен аяқталуы. Бұл серия тұрақты таллий-205 изотобымен аяқталады. Калифорний-249-дан таллий-205-ке дейін бөлінген энергияның жалпы мөлшері, нейтриноларға кеткен энергияны қоса алғанда, 66,8 МэВ құрайды.

Нуклид | Ыдырау түрі | Жартылай өмір (жыл) | Бөлінген энергия (МэВ) | Ыдырау өнімі
------- | -------- | -------- | -------- | --------
249Cf | α | 351 | 5.813+.388 | 245Cm
245Cm | α | 8500 | 5.362+.175 | 241Pu
241Pu | β− | 14.4 | 0.021 | 241Am
241Am | α | 432.7 | 5.638 | 237Np
237Np | α | 2.14×106 | 4.959 | 233Pa
233Pa | β− | 27.0 (күн) | 0.571 | 233U
233U | α | 1.592×105 | 4.909 | 229Th
229Th | α | 7340 | 5.168 | 225Ra
225Ra | β− (99.998%) α (0.002%) | 14.9 (күн) | 0.365.097 | 225Ac, 221Rn
225Ac | α | 10.0 (күн) | 5.935 | 221Fr
221Rn | β− (78%) α (22%) | 25.7 (мин) | 1.1946.163 | 221Fr
221Fr | α (99.9952%) β− (0.0048%) | 4.8 (мин) | 6.458 0.314 | 217Po
217Po | α | 28 (с) | 6.880 | 217Rn
217Rn | α (97.5%) β− (2.5%) | 1.53 (с) | 6.6621.488 | 213Pb
217At | α | 32 (мс) | 7.201 0.737 | 213Bi
217Rn | α | 540 (мкс) | 7.887 | 213Po
213Pb | β− | 10.2 (мин) | 2.028 | 213Bi
213Bi | β− (97.80%) α (2.20%) | 46.5 (мин) | 1.423 5.87 | 213Po
213Po | α | 3.72 (мкс) | 8.536 | 209Pb
209Tl | β− | 2.2 (мин) | 3.99 | 209Pb
209Pb | β− | 3.25 (сағ) | 0.644 | 209Bi
209Bi | α | 2.01×1019 | 3.137 | 205Tl
205Tl | stable | | |

Актиний сериясы

Уран-235 4n+3 тізбегі әдетте "актиний тізбегі" немесе "актиний каскады" деп аталады. Табиғатта кездесетін уран-235 изотопынан басталатын бұл ыдырау тізбегі келесі элементтерді қамтиды: актиний, астатин, висмут, франций, қорғасын, полоний, протактиний, радий, радон, таллий және торий. Бәрі де, кем дегенде уақытша, уран-235 бар кез келген сынамада – металл, қосылыс, кен немесе минерал – кездеседі. Бұл тізбек тұрақты изотоп – 207 қорғасынмен аяқталады. Ерте Күн жүйесінде бұл тізбек 247Cm-ге дейін созылған. Бүгінде бұл 235U/238U қатынастарының өзгеруі ретінде көрінеді, себебі курий мен уранның химиялық қасиеттері айқын түрде ерекшеленеді және олар әртүрлі бөлінетін болар еді. Уран-235-тен қорғасын-207-ге дейін шығарылатын жалпы энергия, нейтриноларға кеткен энергияны қоса алғанда, 46,4 МэВ құрайды.

Нуклид Тарихи атауы Ыдырау түрі Жартылай өмір (жыл) Шығарылған энергия (МэВ) Ыдырау өнімі Қысқа Уақытты Ұзақ
251Cf α 900,6 ж 6,176 247Cm
247Cm α 1,56×107 ж 5,353 243Pu
243Pu β− 4,95556 с 0,579 243Am
243Am α 7388 ж 5,439 239Np
239Np β− 2,3565 күн 0,723 239Pu
239Pu α 2,41×104 ж 5,244 235U
235U AcU Уран α 7,04×108 ж 4,678 231Th
231Th UY Уран Y β− 25,52 с 0,391 231Pa
231Pa Pa Протактиний α 32760 ж 5,150 227Ac
227Ac Ac Актиний β− 98,62% α 1,38% 21,772 ж 0,045 5,042 227Th
227Th RdAc Радиоактиний α 18,68 күн 6,147 223Ra
223Fr AcK Актиний K β− 99,994% α 0,006% 22,00 мин 1,149 5,340 223Ra
223Ra 219At AcX Актиний X α 11,43 күн 5,979 219Rn
219At α 97,00% β− 3,00% 56 с 6,275 1,700 215Bi
219Rn 219Rn An Актинон, Актиний буы α 3,96 с 6,946 215Po
215Bi β− 7,6 мин 2,250 215Po
215Po AcA Актиний A α 99,99977% β− 0,00023% 1,781 мс 7,527 0,715 211Pb
215At α 0,1 мс 8,178 211Bi
211Pb AcB Актиний B β− 36,1 мин 1,367 211Bi
211Bi AcC Актиний C α 99,724% β− 0,276% 2,14 мин 6,751 0,575 207Tl
211Po 211Po AcC' Актиний C' α 516 мс 7,595 207Pb
207Tl AcC" Актиний C" β− 4,77 мин 1,418 207Pb
207Pb 207Pb AcD Актиний D тұрақты.