Кіріспе
Мартина Навратилова (;; 1956 жылғы 18 қазанда туған) – чех-америкалық бұрынғы кәсіби теннисші. Әлемдегі ең ұлы теннисшілердің қатарында саналатын Навратилова 18 «Үлкен дулыға» жекелей турнирі, 31 «Үлкен дулыға» әйелдер жұптық турнирі және 10 «Үлкен дулыға» аралас жұптық турнирі жеңіп, барлығы 59 «Үлкен дулыға» титулын жеңіп алды, бұл Ашық дәуірдегі ең көп көрсеткіш. Өзінің басты қарсыласы Крис Эвертпен бірге Навратилова 1970-ші және 1980-ші жылдарда әйелдер теннисіне үстемдік етті. Навратилова жекелей сында 332 апта (екінші орында – Штеффи Граф) және жұптық сында рекордтық 237 апта әлемнің бірінші ракеткасы болды, бұл оны тарихта екі салада да 200 аптадан астам бірінші орынды иеленген жалғыз ойыншы етеді. Ол 167 жоғары деңгейдегі жекелей және 177 жұптық титул жеңіп алды, екеуі де Ашық дәуір рекордтары. 1983 және 1984 жылдары қатарынан алты «Үлкен дулыға» жекелей турнирін жеңіп алды, сонымен бірге жұптық сында «Үлкен дулыға» турнирін жеңіп алды. Навратилова ең жақсы кәсіби маусымдағы жеңіс көрсеткішіне ие, 1983 жылы 98,8% (маусымда 86-1 есебімен), және барлық жабындардағы ең ұзақ жеңіс тізбегі – 74 матч жеңісі. Ол Уимблдонның жекелей финалына 12 рет, соның ішінде 1982 жылдан 1990 жылға дейін қатарынан тоғыз жыл жетті және рекордтық тоғыз рет жеңімпаз атанды. Навратилова Маргарет Корт пен Дорис Хартпен бірге жекелей, жұптық және аралас жұптық сында «Карьералық «Үлкен дулыға»» деп аталатын жетістікті қамтитын «Карьералық жиынтық» турнирін жеңген үш теннисшінің бірі. Ол өзінің соңғы «Үлкен дулыға» титулын – аралас жұптық сындағы жеңімпаздықты 2006 жылғы АҚШ ашық чемпионатында, 50 жасқа толуына аз уақыт қалғанда және 1974 жылы алғашқы «Үлкен дулыға» титулын жеңгеннен кейін 32 жыл өткен соң жеңіп алды. Чехословакияда туған Навратилова 1975 жылы 18 жасында АҚШ-тан саяси баспана сұрап, уақытша тұруға рұқсат алғаннан кейін азаматтығынан айырылды. 1981 жылы АҚШ азаматы болды. 2008 жылдың 9 қаңтарында Навратилова Чехия азаматтығын қайта алды, осылайша екі елдің азаматы атанды. Ол АҚШ азаматтығынан бас тартпағанын және оны қайтаруды жоспарламағанын, сондай-ақ Чехия азаматтығын қайтарудың саяси мақсатта емес екенін мәлімдеді. Навратилова 1981 жылдан бері өзінің гомосексуалдығын ашық айтады және гомосексуалдардың құқықтары үшін белсенді түрде күреседі.
Martina Navratilova ( ; ; born October 18, 1956) is a Czech American former professional tennis player. Widely considered among the greatest tennis players of all time, Navratilova won 18 major singles titles, 31 major women's doubles titles, and 10 major mixed doubles titles, for a combined total of 59 major titles, the most in the Open Era. Alongside Chris Evert, her greatest rival, Navratilova dominated women's tennis for much of the 1970s and 1980s. Navratilova was ranked as the world No. 1 in singles for a total of 332 weeks (second only to Steffi Graf), and for a record 237 weeks in doubles, making her the only player in history to have held the top spot in both disciplines for over 200 weeks. She won 167 top level singles titles and 177 doubles titles, both the Open Era records. She won a record six consecutive singles majors across 1983 and 1984 while simultaneously winning the Grand Slam in doubles. Navratilova claims the best professional season winning percentage, 98.8% in 1983 (going 86–1 for the season), and the longest all surface winning streak of 74 straight match wins. She reached the Wimbledon singles final 12 times, including for nine consecutive years from 1982 through 1990, and won the title a record nine times. Navratilova is one of the three tennis players, along with Margaret Court and Doris Hart, to have accomplished a career Grand Slam in singles, doubles, and mixed doubles, called the career "Boxed Set". She won her last major title, the mixed doubles crown at the 2006 US Open, shortly before her 50th birthday, and 32 years after her first major title in 1974. Originally from Czechoslovakia, Navratilova was stripped of her citizenship when, in 1975 at age 18, she asked the United States for political asylum and was granted temporary residence. She became a US citizen in 1981. On January 9, 2008, Navratilova reacquired Czech citizenship, thus becoming a dual citizen. She stated she has not renounced her U. S. citizenship nor does she plan to do so, and that reclaiming Czech nationality was not politically motivated. Navratilova has been openly gay since 1981, and has been an activist on gay rights.
Ерте өмірі және өмірбаяны
Навратилова Мартина Шубертова ретінде Чехословакияның Прага қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы үш жасында ажырасып, отбасымен Ревницеге көшті. 1962 жылы анасы Яна Мирослав Навратилге үйленді, ол оның алғашқы теннис жаттықтырушысы болды. Мартина содан кейін әкесінің атын алды (әйелдік жұрнақ «-ова» қосылды), осылайша Мартина Навратилова атанды. Әкесі Мирек (ресми аты Мирослав Шуберт) – шаңғыдан үйретуші болған. Навратилованың кіші қарындасы – Жана. Оның әжесі Агнес Семанска Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Чехословакия Федерациясының теннисшісі болды және әуесқой карьерасы барысында чех әйелдері арасында 2-орынды иеленген. Навратилова төрт жасында бетон қабырғаға теннис доптарын тигізіп ойнаған, ал жеті жасында тұрақты түрде тенниспен айналыса бастады. 1975 жылы Навратилова екі ірі жекелей турнирде күміс жүлдегер атанды: Австралия ашық чемпионатында (жеңімпаз – Гулаганг) және Франция ашық чемпионатында (жеңімпаз – Крис Эверт, үш сетте). Сентябрь айында АҚШ ашық чемпионатының жартылай финалында Эвертке еңіскес соң, 18 жасар Навратилова Нью-Йорктегі Иммиграция және натурализация қызметі кеңсесіне барып, коммунистік Чехословакиядан қашу ниетін білдірді. Бір ай ішінде ол жасыл карта алды және 1981 жылы АҚШ азаматы болды. 1981 жылғы сәуірде Эверт Амелия аралында өткен Әйелдер теннис қауымдастығы чемпионатының финалында Навратилованы 6:0, 6:0 есебімен жеңді. Бұл Навратилованың кәсіби мансабындағы жалғыз «қос багель» жеңілісі болды (бірақ ол 1984 жылы сол Амелия аралындағы турнирдің финалында Эвертті 6:2, 6:0 есебімен жеңіп, кек алды). Осы кезде Навратилова дене шынықтыруын жақсарту және Эвертпен бәсекелесу үшін, сондай-ақ өзінің толық әлеуетін іске асыру үшін Нэнси Либерманмен бірге жұмыс істей бастады. 1981 жылы Навратилова үшінші рет жекелей турнирде жеңіске жетті – Австралия ашық чемпионатының финалында Эвертті жеңді. Навратилова Эвертті жеңіп, АҚШ ашық чемпионатының финалына да өтті, бірақ онда үшінші сетте тай-брейкте Трейси Остинге еңіскес болды. Навратилова 1982 жылы Уимблдон және Франция ашық чемпионаттарында жеңімпаз атанды.
Үстемдік
Баскетболшы Нэнси Либерманның жаттығу жоспарын қабылдап, Yonex изометриялық орта өлшемді графит шыны талшықтан жасалған композиттік ракеткаларды қолданғаннан кейін, Навратилова әйелдер теннисіндегі ең үстем ойыншыға айналды. 1983 жылғы маңызды алғашқы турнир – French Open-нің төртінші турында жеңілгеннен кейін, ол сол жылдың қалған үш үлкен титулын жеңіп алды (Australian Open сол кезде желтоқсан айында өткізілетін). Навратилованың French Open-де жеңілуі сол жылы оның жекелей сындағы жалғыз жеңілісі болды, ол 86–1 есебімен рекорд орнатты. Оның жеңіс көрсеткіші 1968 жылдан бергі кәсіби теннисшілер арасындағы ең жоғары көрсеткіш еді. 1982, 1983 және 1984 жылдары Навратилова жекелей сында барлығы алты матчта жеңіліске ұшырады. Бұл оның ең жақын қарсыласы және әлемдік рейтингте No. 2 саналатын Крис Эвертке қарсы 13 рет жеңіске жеткенін қамтиды. Навратилованың 1982 жылдан 1986 жылға дейінгі үстемдігі – кәсіби теннис тарихындағы үздіксіз ең ұзақ үстемдік кезеңі. Навратилова 1984 жылы French Open-ді жеңіп алды, осылайша барлық төрт үлкен жекелей турнирдің титулын бір уақытта иеленді. Оның бұл жетістігін Халықаралық теннис федерациясының президенті Филипп Шатрие «Grand Slam» деп жариялады, бірақ кейбір теннис сарапшылары бұл нағыз Grand Slam емес деп мәлімдеді, өйткені титулдар бір күнтізбелік жылда жеңіліп алынбаған. Навратилова Уимблдон мен АҚШ ашық чемпионаттарында жеңіске жетіп, үлкен турнирлердегі жеңіс тізбегін рекордтық алты матчқа ұзартты. Навратилованың жеңісі оның топырақ, шөп және хард корттағы үлкен турнирлерде жеңіске жеткен алғашқы теннисші болғанын білдірді. Ол 1984 жылғы Australian Open-ға барлық төрт титулды бір жылда жеңу мүмкіндігімен қатысты. Жартылай финалда Хелена Сукова Навратилованың 74 матчтық жеңіс тізбегін (кәсіпқой теннисшілер үшін рекорд) 1–6, 6–3, 7–5 есебімен тоқтатты. Солқол теннисші Навратилова 1984 жылы әйелдер арасындағы жұптық сында күнтізбелік Grand Slam-ды аяқтады, оның серігі оңқол Пэм Шривер болды. Бұл 1983 жылдан 1985 жылға дейін екеуі бірлесіп жеткен 109 матчтық жеңіс тізбегінің бір бөлігі еді. (Навратилова 1980 жылдардың басында үш жылдан астам уақыт бойы әлемдегі No. 1 жұптық теннисшісі болды.) 1985 жылдан 1987 жылға дейін Навратилова сол үш жыл ішінде өткен барлық 11 үлкен турнирде әйелдер жекелей сынының финалына өтіп, олардың алтысында жеңіске жетті. 1982 жылдан 1990 жылға дейін ол 9 рет қатарынан Уимблдон финалына өтті. Ол 1983 жылдан 1987 жылға дейін бес рет қатарынан АҚШ ашық чемпионатының финалына өтті және 1982 жылдан 1987 жылға дейін алты жылдың бесеуінде Франция ашық чемпионатының финалында ойнады.
Крис Эвертпен бәсекелестік
1985 жылы Навратилова көптеген адамдар барлық уақыттағы ең жақсы әйелдер матчы деп санайтын «French Open» финалында Крис Эвертке қарсы ойнады. Навратилова үшінші сетте 3–6, 2–4 есебінен 5–5 теңесті, бірақ Эверт матч-пойнтте жеңіске жетіп, Навратилованы 6–3, 6–7(4–7), 7–5 есебімен жеңді. Бұл Эверт үшін үлкен өзгеріс болды, өйткені ол бір жыл бұрын финалда Навратиловадан соншалықты басым болған еді, тіпті Буд Коллинз телекомментатор ретінде спорт Навратилова үшін жоғары лига құруы керек деді. Эвертке қарсы ашық корттағы матчтарда Навратилова шөпте 10–5, ал қатты кортта 9–7 есебімен көш бастады, ал Эверт топырақта 11–3 есебімен басымдық танытты. Бірақ жабық кортта Навратилова 21–14 есебімен шешуші артықшылыққа ие болды. Әйелдер теннисіндегі ең ұлы бәсекелестік деп есептелетін бәсекелестіктің соңында Навратилова Эвертке жалпы матчтарда 43–37, «Grand Slam» турнирлерінде 14–8, ал «Grand Slam» финалдарында 10–4 есебімен жеңіліс тапсырды.
Стеффи Графпен бәсекелестік
1986 жылы АҚШ ашық турнирінде турнирдің ең күтілетін матчында Навратилова 17 жасар неміс теннисшісі Стеффи Графты жартылай финалда 6–1, 6–7(7–3), 7–6(10–8) есебімен жеңіп алды, бұл матч екі күнге созылып, үш матчтық ұпайды сақтап қалды. Содан кейін ол финалда Хелена Сукованы 6–3, 6–2 есебімен оңай жеңді. Навратилова, серіктесі Пэм Шрайвермен бірге, әйелдердің жұптық сынында да жеңіске жетті. Навратилова WTA тур чемпионатында Графты тікелей сеттерде жеңіп, 89–3 есебімен бес жыл қатарынан бірінші орынға ие болды. Граф 1987 жылғы маусымның бірінші жартысында үстемдік құрды, соның ішінде Майами ашық турнирінің жартылай финалында және Франция ашық турнирінің финалында Навратилованы тікелей сеттерде жеңді (6–4, 4–6, 8–6). Дегенмен, Навратилова Уимблдон және АҚШ ашық турнирінің финалдарында Графты тікелей сеттерде жеңді (және АҚШ ашық турнирінде ашық дәуірдегі үшінші теннисші, Маргарет Корт және Билли Джин Кинг сияқты теннис жұлдыздарымен бірге, әйелдер жеке, әйелдер жұптық және аралас жұптық сындарда бір турнирде жеңіске жетіп, сирек кездесетін "Үштік тәжді" иеленді). Навратилова 1987 жылы төрт Grand Slam турнирінің финалдарына жетті, олардың екеуінде жеңіске жетті (ол Австралия ашық турнирінде Хана Мандликовадан жеңілді). Графтың Навратиловаға қарсы екі жеңілісі оның осы жылғы жалғыз жеңілістері болды және жыл бойы 11 турнирде жеңіп, Навратиловаға қарсы 4 жеңіске қол жеткізді, нәтижесінде ол жыл соңындағы әлемнің бірінші ракеткасы атанды, ал Навратилова екінші орынға түсті. Граф ақырында Навратилованың қатарынан 156 апта және жалпы 331 апта әлемнің бірінші ракеткасы болған рекордын бұзды, бірақ Навратилованың 167 жекелей титулынан 60 титул кем болды. Жұптық сындарды есепке алғанда, Навратилова Графқа қарағанда үш есе көп титул жеңіп алды, жалпы саны 344 титул (жұптық, аралас жұптық және жекелей), ал Графтың көрсеткіші 118 титул. 1988 жылы Граф барлық төрт ірі жекелей турнирде жеңіске жетті, Уимблдон финалында 31 жасар Навратилованы 5–7, 6–2, 6–1 есебімен жеңді, бұл олардың сол жылғы жалғыз матчы болды, ол сеттен және брейктен кейін қайта оянуға қол жеткізді. Навратилова басқа Grand Slam турнирлерінің финалдарына жетпеді, бірақ тоғыз турнирде жеңіске жетіп, Графтан кейін екінші орынға ие болды. 1989 жылы Граф пен Навратилова Уимблдон мен АҚШ ашық турнирінің финалдарында кездесті, Граф екі кездесуде де үшінші сетте 6–1 есебімен жеңіске жетті. Граф сонымен қатар WTA тур чемпионатының финалында Навратилованы жеңіп, осы жылғы үшінші және соңғы матчын өткізді. Сол жылы Франция ашық турниріне қатыспаған Навратилова сегіз титул жеңіп алды және үшінші жыл қатарынан Графтан кейін екінші орынға ие болды. Екі ойыншының арасындағы 13 жас айырмашылығына және Графтың жұптық және аралас жұптық сындарға салыстырмалы түрде аз инвестиция салғанына қарамастан, Навратилова Графпен өткізген 18 жекелей матчтың 9-ын жеңіп, 9 ірі жекелей матчтың 5-ін жеңіп алды. 34 жасында Навратилова Графты соңғы рет 1991 жылғы АҚШ ашық турнирінің жартылай финалында жеңді (7–6(7–2), 6–7(6–8), 6–4), бұл олардың Grand Slam қарсыластығын 5–4 есебімен аяқтады, бірақ Графтың Навратиловаға қарсы барлық 4 Grand Slam жеңісі Slam турнирінің финалдарында болғанын атап өту керек. Бұл төмендегі Grand Slam финалдарының тізімінде көрсетілген.
Үлкен шлемнің жеке турнирлеріндегі соңғы титулы
Навратилованың соңғы «Үлкен дулыға» бірлей ойынындағы жеңісі 1990 жылы тіркелді. Уимблдон турнирінің финалында 33 жастағы Навратилова Зина Гаррисонды 6–4, 6–1 есебімен жеңіп, Уимблдонның тарихындағы тоғызыншы жекелей титулдың рекордты иегері атанды. Ол сол жылы тағы төрт турнирде жеңіске жетті, бірақ Аустралия және Франция ашық чемпионаттарына қатыспады. Жыл соңында әлемдік рейтингте 3-орынға таңғылды, 16 жасар Моника Селес 2-орынды тартып алды. 1992 жылдың қыркүйегінде 35 жастағы Навратилова Невада штатының Парадайз қаласындағы «Цезарь сарайында» 40 жастағы Джимми Коннорспен «Жыныстар шайқасының» үшінші матчын өткізді. Коннорсқа әр ұпайға бір ғана беруге рұқсат етілді, ал Навратиловаға жұп алаңының жартысына соққы беруге мүмкіндік берілді. Коннорс 7–5, 6–2 есебімен жеңіске жетті. Ол 2009 жылғы маусымға дейін «World TeamTennis» кәсіби лигасының «Бостон Лобстерс» командасы үшін өнер көрсетті. 1990 жылғы Уимблдон – оның соңғы маңызды жекелей титулы болғанымен, Навратилова карьерасының қалған бөлігінде тағы екі маңызды жекелей турнирдің финалына өтті: 1991 жылы АҚШ ашық чемпионатының финалында №1 Моника Селеспен жеңілді; ал 1994 жылы, 37 жасында, Навратилова Уимблдон финалына жетті, онда үш сетте Кончита Мартинеске есе жіберді. Сол жылдың қараша айында WTA тур чемпионатының бірінші турында Габриела Сабатиниге ұтылып, ол жекелей турнирде кәсіби мансабын аяқтады. 2000 жылы Халықаралық Теннис Даңқы залына енгізілді.
Екіліктерге назар аударыңыз
2000 жылы Навратилова турнеге оралды, көбінесе қос ойындарға қатысып, жеке ойындарда сирек ойнады. 2002 жылы Истборн турниріндегі алғашқы жекелей ойынында сегіз жылдан кейін әлемнің 22-ші ракеткасы Татьяна Панованы жеңіп, келесі раундта Даниэла Хантуховаға үш сетте есе жіберді. 2003 жылы ол Леандер Паеспен бірге Австралия ашық чемпионатында және Уимблдонда аралас қос ойында жеңіске жетті. Бұл оны ең қарт үлкен чемпион атандырды (46 жас, 8 ай). Australian Open жеңісі оны тарихта төрт үлкен турнирде жеке, әйелдер қос және аралас қос ойында жеңіп, «жинақталған жиынтықты» аяқтаған үшінші ойыншы етті. Уимблдон жеңісі Билли Джин Кингтің 20 Уимблдон титулының (жеке, әйелдер қос және аралас қос ойындарының қосындысы) рекордын теңестірді және оның үлкен турнирлердегі жалпы титулдарының санын 58-ге жеткізді (Маргарет Корттан кейін екінші орында, ол 64 титул жеңіп алған). Навратилова 10 жылдық үзілістен кейін 2004 жылы Франция ашық чемпионатында жекелей ойындарға оралды, бірақ бірінші раундта Жизела Дулькодан жеңілді. Бірақ жауынгерлік карта алғаны үшін сынға ұшырағанына қарамастан, Навратилова 2004 жылы Уимблдонның бірінші раундында Каталина Кастаньоны 6–0, 6–1 есебімен жеңіп, 47 жас және сегіз айлық шақта ашық дәуірде кәсіби жекелей ойында жеңіске жеткен ең қарт ойыншы атанды. Содан кейін ол екінші раундта өткен айда Франция ашық чемпионатында жеңген Гизела Дулькоға үш сетте есе жіберді. 2006 жылдың 6 шілдесінде Навратилова Уимблдондағы соңғы матчтарын өткізді, Лизель Хубермен бірге әйелдер қос ойынының ширек финалында төртінші орын алған Ян Цзи мен Чжэн Цзиге есе жіберді, ал сол күні Марк Ноулзбен бірге аралас қос ойынының үшінші раундында жеңімпаз болған Энди Рам мен Вера Звонареваға жеңілді. Ол соңғы Уимблдонында Билли Джин Кингпен бөліскен 20 чемпиондық рекордын жаңаруға ниеттенбегенін айтқан. Сұхбатта Навратилова: «Адамдар осылай айта береді, бірақ бұл рас емес. Мен тек осы жерде бір титул жеңгім келді», – деді.
Зейнеткерлік
Навратилова мансабын аралас жұптардан жеңіс алып, 41-ші үлкен жұптар титулын (әйелдер жұптарында 31 және аралас жұптарда 10) және барлығы 177-ші титулын 2006 жылғы АҚШ ашық чемпионатында америкалық жұптар шебері Боб Брайанмен бірге жеңіп аяқтады. Ол кезде оған 50 жасқа толуға бір айдай уақыт қалған еді және ол өзінің ең үлкен чемпион рекордын жаңартты (49 жас, 10 ай). Навратилова 167 жоғары деңгейдегі жекелей титулдарды (ашық дәуірдегі кез келген ойыншыдан көп) және 177 жұптар титулын жеңіп алды. Оның әйелдер жұптарындағы соңғы титулы 2006 жылғы 21 тамызда Монреаль, Квебек қаласында өткен I деңгейлі Роджерс кубогында Надя Петровамен бірге жеңіске жетті. Навратилова 18 үлкен жекелей турнирде жеңіске жетті: Уимблдонда тоғыз рет, АҚШ ашық чемпионатында төрт рет, Аустралия ашық чемпионатында үш рет және Франция ашық чемпионатында екі рет. Оның 67 үлкен жекелей турнирдегі жалпы көрсеткіші 306–49 (Уимблдонда 120–14, АҚШ ашық чемпионатында 89–17, Франция ашық чемпионатында 51–11 және Аустралия ашық чемпионатында 46–7). Кейбір сарапшылар оның қырық жасында өткізген жекелей матчтарын оның мансап статистикасында бөлек есептеу керек деп санайды. Ол 21 жыл қатарынан кем дегенде бір турнирде жеңіске жеткен жалғыз ойыншы және бір турнирде жекелей және жұптарда рекордтық 84 рет жеңіс алды. Ол 1977 жылдан 1993 жылға дейінгі 15 жыл бойы әлемнің жекелей сыныптағы үздік үш ойыншысының қатарында болды. Оның жекелей матчтардағы 1442 жеңісі ашық дәуірдегі ең көп жеңіс көрсеткіші болып табылады.
Ойын стилі мен жаттықтырушылар
Навратилова шабуылдық сервис пен волейге басымдық берді. Рене Ричардстың жетекшілігімен ол өзінің ойын тактикасын жақсартты. Вера Сукова, Рене Ричардс (1981–1983), Майк Эстеп (1983–1986) және Крейг Кардон (1988–1994).
Жаттықтырушылық мансап
2014 жылдың желтоқсан айында Навратилова Агнешка Радванскаяның бапкерлер тобына қосылғаны жарияланды. Бірақ, 2015 жылдың сәуірінде Радванская маусымның бірінші жартысында қиындыққа тап болғаннан кейін, олар жолдарымен айырылысуға келісті.
Жеке өмір
1985 жылы Навратилова «The New York Times» газетінің спорт жазушысы Джордж Вексимен бірлесіп жазған автобиографиясын жариялады, ол «АҚШ-та Мартина» және әлемнің қалған бөлігінде «Өзімді табу» деп аталды. Ол 1982 жылы Мэри Карилломен бірге «Теннис менің жолым» атты теннис оқулығын жазған болатын. Кейін ол Лиз Никлспен бірге үш детективтік роман жазды: «Тоталь аймақ» (1994), «Сынық нүкте» (1996) және «Қатты жігер» (1997). Навратилованың соңғы әдеби туындысы 2006 жылы жарық көрген «Өзіңді қалыптастыр» атты денсаулық және фитнес кітабы болды. Оның Крис Эвертпен бәсекелестігі туралы ESPN арнасы «Теңдесі жоқ» деген деректі фильм түсірді. Оның Эвертпен бәсекелестігі мен достығы Джоннет Говардтың «Бәсекелестер» және Фил Бильднердің «Мартина мен Крисси» атты балалар кітабында толық сипатталған.
Жыныстық қатынас және қарым-қатынастар
1981 жылы, АҚШ азаматы болғаннан кейін көп ұзамай, Навратилова Нью-Йорк Daily News спорт тілшісі Стив Голдштейнге сұхбат берді. Ол өзін бисексуал екенін айтты және Рита Мэй Браунмен қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді, бірақ мақаланы оның жариялауға дайын болғанша басып шығармауды сұрады. Дегенмен, Нью-Йорк Daily News газеті бұл мақаланы 1981 жылдың 30 шілдесінде жариялады. Навратилова және оның сол кездегі досы және бірге тұратын Нэнси Либерман Dallas Morning News газетінің тілшісі Скип Бейлесске сұхбат берді, онда Навратилова өзінің бисексуал екенін қайта айтты, ал Либерман өзін гетеросексуал деп атады. Кейіннен Навратилова өзін гомосексуал екенін мәлімдеді. 1984 жылдан 1991 жылға дейін Навратилова Джуди Нельсонмен ұзаққа созылған қарым-қатынаста болды, оны 1982 жылы Форт-Уорт қаласында өткен турнирде танысты (сол кезде Нельсон екі баласы бар, үйленген әйел болған). 1991 жылы олардың ажырасуы нәтижесінде телеарнада көрсетілген алименттік сот болды, ол соттан тыс келісіммен аяқталды. 2014 жылдың 6 қыркүйегінде Навратилова АҚШ ашық турнирінде ұзақ жылдар бойы сүйіп жүрген әйелі, бұрынғы КСРО сұлулығы Юлия Лемиговаға той жасауға ұсыныс жасады. Олар 2014 жылдың 15 желтоқсанында Нью-Йоркте неке қиды.
Шығармашылық емес
Мэри Карилло фотосуретші ретінде.
Көркем әдебиет
неміс, орыс, француз және испан тілдерінде басылды.