Кіріспе

Эксетер – АҚШ, Нью-Гэмпшир штатының Рокингем округіндегі қала. 2020 жылғы халық санағы бойынша халқы 16 049 адамды құрайды және АҚШ Халық санағы бюросы оны Эксетер санаққа белгіленген аймақ деп анықтаған.

Тарих

Еуропалық отарлаудан бұрынғы мыңдаған жылдар бойы бұл аймақта Пеннакук абенаки тайпасының адамдары тұрған. Бұл жер бастапқыда абенаки тілінде "Қосалқаның түсу орыны" деген мағына беретін "M’Squamskook" деп аталды, кейін "Сквамскотт" деп өзгертілді. Шамамен 100 Пеннакук көктемде балық аулау, жүгері, қабақ және көгершін өсіру үшін Сквамскоттқа оралып, Конкорд, Сеуолл аралы және Манчестердегі басқа Пеннакук тайпаларымен байланыс құрған. Бұл оқиға Англияның Девон аймағында да тіркелген. Жергілікті басқару 1679 жылы Нью-Гэмпшир жеке колония болғанға дейін Массачусетспен байланысты болды, ал округтер 1769 жылы құрылды. Провинцияның төрт бастапқы қаласының бірі – Эксетерге бастапқыда Ньюмаркет, Ньюфилдс, Брентвуд, Эппинг және Фримонт кірген. 1639 жылдың 4 шілдесінде Эксетердің 35 еркін адамы өз үкіметін құру үшін Уилрайт жазған құжатқа – Эксетер келісіміне қол қойды. Қоныс аударушылар аң аулап, егін егіп, балық аулап, мал және шошқа өсірген, сондай-ақ шатыр жапқыштар мен шарап шелектеріне арналған таяқтар жасаған. Томас Уилсон қаланың алғашқы ұн диірменін төменгі сарқыраманың шығыс жағындағы аралда салды. Бұл диірмен Эксетерде қоныстанған алғашқы маусымда салынды, ал Томас 1643 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Хамфри диірменді басқаруды өз міндетіне алды.

Гилман отбасы

Алғашқы қоныс аударушылардың кейбірі, Гилман, Фолсом және Левитт отбасыларын қоса алғанда, Массачусетс штатының Хингхам қаласынан келген. 1647 жылы Эдвард Гилман кіші алғашқы пилораманы құрды, ал 1651 жылы Гилманның 50 тонналық шлюпі болды, оны ағаш, діңгек және мачтамен сауда жасауға пайдаланды. Гилман 1653 жылы Англияға өзінің диірмендері үшін жабдықтар сатып алуға бара жатқанда теңізде қаза болды, бірақ оның отбасы кейін ағаш өңдеушілер, кеме жасаушылар, саудагерлер және мемлекет қайраткерлері ретінде танымал болды. Гилман Гаррисон үйі мен Америка Тәуелсіздік мұражайы – Гилман отбасының бұрынғы үйлері. Гилман отбасы сонымен қатар Филлипс Эксетер академиясы орналасқан жерді, оның ішінде академияның алғашқы ауласын, кампустың ең көне бөлігін сыйға берді. Гилман отбасының мүшелері АҚШ үкіметінде маңызды рөл атқарды, соның ішінде Ұлттық әке Николас Гилман, сондай-ақ қазынашылар, губернатор, Бас Ассамблеяның өкілдері және Нью-Гэмпшир Бас сотының судьялары. Гилман отбасы Портсмуттан шыққан кемелерімен Батыс Үндістанға дейін сауда жасауды бастады. 1803 жылы 180 тонналық клипер «Оливер Пибоди», губернатор Джон Тейлор Гилманға, Оливер Пибодиге, полковник Гилман Левитке және басқаларға тиесілі болды, адмирал Хорацио Нельсонның басқаруындағы Корольдік теңіз флотына қарасты бригтермен кездесті. Француздарға қарсы блокаданы сақтап отырып, Нельсон Эксетерлік кеме капитаны Стивен Гилманға бір стақан шарап ұсынды және оның жүгі үшін испан долларымен төледі. Бұл саяхат Эксетер саудагерлерінің қаншалықты алысқа жеткенін көрсетеді.

1700-ші жылдар

Ексетердегі соңғы үнді шабуылы 1723 жылдың тамызында болды, ал 1725 жылға қарай тайпалар бұл аймақтан кетіп қалды. 1774 жылы көтерілісші провинциялық конгресс колониялық губернатор Джон Вентворт Портсмут қаласындағы колониялық капитолийде жиналуына тыйым салғаннан кейін, Ексетер қалалық үйінде жинала бастады. 1775 жылдың шілдесінде провинциялық конгресс Портсмут қаласындағы патшалық шенеуніктерден провинциялық құжаттарды тартып алып, сонымен қатар Эксетерге әкелді, осылайша Эксетер Нью-Гэмпширдің астанасы болды, және бұл мәртебе 14 жыл бойы сақталды. Осы кезде Эксетерде қарашіл қауымдастық айтарлықтай болды. 1790 жылы өткен алғашқы халық санауында Эксетерде 81 бос қара нәсілді адам (14 шаңырақта, олардың 11-і оларға тиесілі болған) және екі құл қара нәсілді адам тіркелді. Бұл штат бойынша қара нәсілділердің ең жоғары көрсеткіші – 4,7% құрады. Джуд Холл (Дринкветер жолындағы Джудтің көлінің атымен аталушы) сияқты көптеген қара нәсілділер Революциялық соғыста ерлік көрсетіп бостандықтарын жеңіп алды, соғыстан кейін олардың көптегені Скуамскотт өзенінің батыс жағалауына қоныстанды. Джуд Холл Винтер-стрит зиратында жерленген.

XIX ғасыр

Бостондағы Африкалық үйінің пасторы Томас Пол осы шамада Эксетерде дүниеге келді, ал 1822 жылы Джуд Холлдың шөбересі, аболиционист ақын Джеймс Монро Уитфилд туды. 1800 жылдардың соңында Уотер-стритте Джон Гаррисон Катлер мен Джордж Харрис есімді екі адам құрғақ тауар дүкендерін ашты, олардың екеуінің де сол кезде жоғары мүліктік жағдайы болды. 1827 жылы өзен жанында «Эксетер» өндіріс компаниясы құрылды, ол су энергиясын пайдаланып мақта матасын өндірді. Басқа кәсіпорындар аяқ киім, ер-тұздық, жегуар, ағаш, қораптар, кірпіштер, ат арбалары және велосипедтер жасады. 1836 жылы Эксетерде соңғы шхуна суға түсірілді. 1840 жылы Бостон және Мэн темір жолы қалаға келді. Бұрынғы губернатор Хью Греггтің сөзіне сүйенсек, АҚШ Республикалық партиясы 1853 жылдың 12 қазанында Эксетерде, Скуамскотт қонақүйінде Амос Так пен басқа аболиционистердің құпия кездесуінде құрылды. Осы кездесуде Так жаңа саяси партия құруды ұсынды, оған «Республикалық» деген ат беруді көздеді. 1853 жылдың желтоқсанында Хорас Грили Тактың кездесуі туралы естіген соң: «Менің ойымша, «Республикалық» ең жақсы атау болар еді, ол Джефферсон мен Мэдисон дәуіріндегідей естіледі, сондықтан жақсы қабылданады» деді. 1860 жылы Эксетерге алғашқы республикалық президент Авраам Линкольн келді. Оның ұлы Роберт Тодд Линкольн 1781 жылы Джон Филлипс құрған колледжге дайындық мектебі – Филлипс Эксетер академиясына оқуға түсті. Қалада бір кезде 1867 жылы құрылған Робинсон әйелдер семинариясы да болды, бұрын ол Эксетер әйелдер академиясы (1826 жылы құрылған) деп аталған. 1869 жылы салынған екінші империя стиліндегі мектеп ғимараты 1961 жылдың қазанында өртенді.

1900-жылдар

Рокингем жер қорының президенті Джоанна Пелерн 1940 жылдардағы Сквамскотт өзенін былай сипаттады: Сквамскотт – жақынға бармау керек болған жер. Ол жаман иіс шығарды, және диірмендерден шыққан бояулармен, сондай-ақ Уотер-стрит бойынан төгілген канализациялық сулармен толы болды. 1922 жылы ол 1922 жылғы Жаңа Англия тоқыма жұмысшыларының ереуіліне қатысты, осы оқиға қаладағы диірмендердің жалақыны төмендету және жұмыс уақытын ұзарту әрекетінен жабылуына әкелді. 1965 жылдың қыркүйегінде Эксетерде жергілікті жасөспірім Норман Мускарелло және Эксетер полициясының екі қызметкері – Юджин Бертран мен Дэвид Хант жақыннан жарқырап тұрған қызыл НЛО көріп, НЛО тарихына қатысты оқиға жазылды. Олардың көргені ұлттық назар аударды және журналист Джон Г. Фуллердің «Эксетердегі оқиға» атты бестселлер кітабының негізгі тақырыбы болды. Әуе күштері кейіннен осы құпиялы нысанды анықтай алмағанын мойындады, және көптеген НЛО жанкүйерлері оны бүгінгі күнге дейін тарихқа енген ең әсерлі НЛО көрінісі деп санайды.

Сәулет

Эксетерде көптеген сәулеттік құрылыстар бар. Артур Гилман 1855 жылғы Ескі қалалық әкімшілік ғимаратын жобалаған. 1894 жылғы Ескі қоғамдық кітапхана, қазір Эксетер тарихи қоғамының орны, Бостондық Rotch & Tilden фирмасымен жобаланған. Rotch & Tilden фирмасында тәлім алған Ральф Адамс Крам 1897 жылы салынған Филипс шіркеуін және 1911 жылы салынған Так орта мектебін жобалады. Крамның Cram & Ferguson фирмасы 1908 және 1950 жылдар аралығында Филлипс Эксетер академиясының барлық кампусын жобалады. Жақында салынған нысан – 1971 жылы Луи И. Канның жобасы бойынша салынған Академия кітапханасы. 1922 жылы қаланың соғыс ескерткішінің мүсінін мүсінші Дэниел Честер Френч жасады. Архитектор Генри Бэкон 1916 жылы Эксетер қалалық алаңында Суази павильонын жобалады. Қаланың тағы бір ерекшелігі – Скуамскотт өзені бойындағы кемежайлар мен қоймаларды алмастырған Свасси Парквейі және Уотер-стриттегі 1915 жылғы Иока театры. Соңғысы Эксетер судьясы және тұрғыны Эдвард Майер салған. Майердің ашқан алғашқы фильмі Д.У. Гриффиттің «Ұлттың тууы» болды. Театрдың есімдік атауын скауттықпен әуестенген жас әйел байқау конкурсында ұсынған. Иока – американдық индейстердің тілінде «ойын алаңы» деген мағынаны білдіреді.

География және жануарлар дүниесі

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы – , оның ішінде – құрлық және – су жамылғысы, бұл қаланың 1,80% құрайды.

Өзендер

2005 жылы Экстер өзенінде шағын сельдь тәрізді әйел балық кездесті, бірақ оның саны алдыңғы жылдарға қарағанда аз болды. Жергілікті мәліметтерге сәйкес, әйел балықтың орташа ұзындығы шамамен 15 см болған. Осы кезде Экстер өзені Экстер қаласының орталығында бөгеттелген, ал балық өтетін сатысында кейде шад, минога немесе форель көрінетін. Дирборн бұлағы – Сквамскотт өзеніне құятын тұщы сулы сала. 2015 жылдың күзінде Экстердегі өзендердің көпшілігі, соның ішінде Экстер және Сквамскотт өзендерінің үлкен бөліктері, Дадли Брук, Литтл Ривер және Пискассик Ривер, жаңбыр және қар ерігеннен пайда болған ағынды сулардың ластануынан зардап шекті. 2016 жылы Экстер және Сквамскотт өзендерін бөліп тұрған Үлкен бөгет алынып тасталды. Бөгеттің және балық өтетін сатыстың алынуы әйел балықтың популяциясының қалпына келуіне әкелді, 1970 жылы 1628 және 1981 жылы 15 626 балықпен салыстырғанда 100 000-нан астам балық тіркелді. Қырандар мен бүркіттер балықтарды ауыздығынан жеп жатқаны байқалды.

Ағаштар

2017 жылғы қалалық сауалнама көрсеткендей, Эксетер қаласының аумағында адам отырғызған ағаштардың басым бөлігі жапырақты, жапырағы түсетін ағаштар. Олардың ішінде Норвегия клені, қызыл клен, емен, қант клені, тікенді клен және күл ағаштары ерекше аталады. Эксетерде отырғызуға бекітілген ағаштардың тізімі де бар, онда 30 түргілікті ағаш, 4 түрлі АҚШ-тың шығыс бөлігіне тән ағаш және 27 түрлі жергілікті емес ағаш түрлері кіреді. Түргілікті ағаштарға: қызыл клен, қант клені, Фримен клені, сервизберри немесе жюнеберри, өзен қайыңы, американдық рогатка, хакберри, жалпы хакберри, пагода догвуды, гүлді догвуд, долана, американдық шырша, шығыс қызыл кедрі, қара шаң, темір ағаш, ақ шырша (Picea alba), қарағай (pitch pine), ақ қарағай, американдық сикомор, шыршалы алмұрт, ақ емен, батпақты ақ емен, қызыл емен, бөр емені, қызыл емен, қара ива, сассафрас, американдық тау күлі (Sorbus americana 'dwarfcrown'), американдық липа және американдық қарағай кіреді.

Демография

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 14 306 адам, 6 114 шаруашылық және 3 729 отбасы тұрды. Халық тығыздығы көрсетілмеген. 6 496 тұрғын үйдің орташа тығыздығы көрсетілмеген. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 95,5% ақ нәсілді, 0,6% афроамерикандық, 0,1% американдық үндістер, 2,0% азиялық, 0,2% басқа нәсілді және 1,6% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың 1,77% -ы испаниялық немесе латиноамерикандық шығу тегінен. 6 114 шаруашылықтың 29,1%-ында 18 жасқа дейінгі балалар бар, 47,5%-ы некеде тұратын жұбайлар басқарады, 9,8%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 39,0%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 32,5%-ы жеке адамдардан тұрады, ал 15,2%-ы 65 жасқа толған және жалғыз тұратын адамдар. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,28 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,92 адамды құрайды.

Үкімет және саясат

Эксетер Нью-Гэмпширдің 1-ші конгресс округінде орналасқан, оның өкілі демократ Крис Паппас (Д Манчестер). Нью-Гэмпшир Сенатында Эксетер Нью-Гэмпширдің 24-ші Мемлекеттік Сенаты округінде орналасқан, оның өкілі демократ Дебра Алтшилер (Д Стратам). Нью-Гэмпширдің Өкілдер палатасында Эксетер қаласын қамтитын екі округ бар. Рокингем 11 округі тек Эксетер қаласын қамтитын төрт орындық округ; қазіргі уақытта оны төрт демократ өкілдік етеді: Джули Д. Гилман, Габи М. Гроссман, Линда Дж. Хаскинс және Марк Пейдж. Эксетер сонымен қатар Рокингем 33 округін, бір мүшелі округті, бірнеше жақын маңдағы қалалармен бөліседі; оны демократ Алексис Х. Симпсон (Д Эксетер) өкілдік етеді.

| Эксетер қаласындағы президент сайлауы | Жыл | Демократтар | Республикашылар | Басқа партиялар |
|---|---|---|---|---|
| 2020 | 66.3% (6,820) | 32.3% (3,321) | 1.4% (148) |
| 2016 | 59.6% (5,514) | 35.5% (3,286) | 4.9% (445) |
| 2012 | 58.2% (5,194) | 40.5% (3,614) | 0.8% (75) |
| 2008 | 60.5% (5,258) | 38.7% (3,365) | 0.8% (71) |

Шығыс Рокингем округіне ұқсас, Эксетер де күшті демократиялық бағытталған. Бауэр Хоккейдің жаһандық штаб-пәтері Эксетерде орналасқан.