Кіріспе

Протеиноидтар немесе термиялық ақуыздар – ақуызға ұқсас, көбінесе аминокислоталардан тірі организмдердің қатысуынсыз, байланысқан молекулалар. Сидни У. Фокс бастапқыда олардың алғашқы тірі жасушалардың (протожасушалардың) пайда болуына қадам болғанын айтқан, бірақ қазір бұл термин кеңінен қолданылмайды.

Полимерлеу

Аминоқышқылдардың пептидтік байланыстар арқылы ақуыздарға абиотикалық полимерленуі тек 140°C жоғары температурада ғана жүзеге асады деп есептелді. Алайда биохимик Сидни Уолтер Фокс және оның әріптестері фосфор қышқылының осы реакцияның катализаторы ретінде әрекет ететінін анықтады. Олар фосфор қышқылының қатысуымен 70°C температурада 18 кең таралған аминқышқылының қоспасынан ақуызға ұқсас тізбектер құрай алды және осы ақуызға ұқсас тізбектерді протеиноидтар деп атады. Кейін Фокс Гавайидегі жанартаулық шұңқырлардан лава мен күлден өз зертханасында жасағандарына ұқсас табиғи протеиноидтарды тапты және аминқышқылдары қашқан газдар мен лаваның жылуынан полимерленгенін анықтады. Содан бері басқа да катализаторлар табылды; олардың бірі – амидиний карбодимид, алғашқы Жердегі тәжірибелерде пайда болады және сұйылтылған сулы ерітінділерде тиімді. Протеиноидтар белгілі бір концентрацияда сулы ерітінділерде болғанда шағын микросфералар құрайды. Себебі, кейбір аминқышқылдары протеиноид тізбегіне енгенде, басқаларына қарағанда гидрофобты болады, сондықтан протеиноидтар судағы май тамшылары сияқты жиналады. Бұл құрылымдар тірі жасушалардың кейбір қасиеттерін көрсетеді:

Сыртқы қабырға. Осмостық ісіну және қысқару. Бүртіктеу. Бинарлық бөліну (екіге бөліну арқылы екі қыз микросфераға айналу). Ішкі бөлшектердің ағып-төгуі. Фокс микросфералардың химиялық эволюция процесінде органикалық молекулаларды шоғырландырып, сыртқы ортадан қорғайтын жасушалық бөлімшелерді қамтамасыз етуі мүмкін деп ойлады. Басқа бір тәжірибеде, өмірдің пайда болуына қолайлы жағдай жасау үшін ұқсас әдіс қолданып, Фокс Гавайидегі шоқжартастан жанартау материалы жинады. Ол температураның шоқжартастың бетінен біршама төмен екенін анықтады және бұл ортада өмір пайда болған болуы мүмкін екенін айтты – молекулалар пайда болып, кейін еріген жанартау күлінен теңізге ағып кетуі мүмкін еді. Ол метан, аммиак және судан алынған аминқышқылдарының үстіне лаваның кесектерін қойды, барлық материалды стерильдеді және лаваны аминқышқылдарының үстінде шыны пеште бірнеше сағат бойы қыздырды. Жер бетінде қоңыр, жабысқақ зат пайда болды, ал лаваны стерильденген суға батырғанда, қалың қоңыр сұйықтық шықты. Аминқышқылдары қосылып протеиноидтар, ал протеиноидтар ұсақ шарлар құрады. Фокс бұларды "микросфералар" деп атады. Оның протобионттары жасушалар емес еді, бірақ олар бактерияларды еске түсіретін үйірмелер мен тізбектер құрды. Осындай тәжірибелерге сүйене отырып, Колин Питтендриг 1967 жылдың желтоқсан айында "зертханалар он жыл ішінде тірі жасушаны жасай алады" деп мәлімдеді, бұл жасуша құрылымының күрделілігі туралы қазіргі заманғы білімсіздіктің көрінісі еді.

Мұра

Фокс аминқышқылдарының тамшыларын жасушалармен салыстырып, макромолекуладан жасушаға өтуге көпір салды деп ұсынды. Бірақ, оның гипотезасы кейін протеиноидтардың ақуыз емес екені, олардың құрамында пептидтік емес байланыстар басым және тірі организмдерде кездеспейтін аминқышқылдарының өзара байланыстары бар екеніне байланысты қабылданбады. Бұған қоса, оларда бөлінген құрылымдар жоқ және молекулаларда ақпараттық мазмұн да табылмады. Эволюциялық алғыкүш ретіндегі олардың маңызы жойылғанмен, бұл гипотеза РНК әлемі, ПАҚ әлемі, темір-күкірт әлемі және протожасуша гипотезасы сияқты абиогенезді тудыруға қабілетті басқа механизмдерді зерттеуге түрткіс болды.