Кіріспе

Смирнаның христиан епископы (69-155 жж.)

Поликарп (Поликарп; Πολύκαρπος, Polýkarpos; 69-155 жж.) – Смирнаның христиан епископы. «Поликарптың шейіттігі» бойынша, ол шейіт болып, тірідей байланып өртеліп, от оның денесін толық жалмағандықтан пышақталған. Тертуллиан мен Иероним Поликарптың апостол Жоханның шәкірті болғанын айтады, ол Исаның шәкірттерінің бірі еді. Иероним «Танымал адамдар туралы» еңбегінде Поликарптың апостол Жоханның шәкірті болғанын және Жохан оны Смирна епископы етіп тағайындағанын жазған. Поликарп Римнің Клименті мен Антиохияның Игнатийімен қатар үш ірі апостолдық әкелердің бірі саналады.

Құтқарылған жазбалар мен ертедегі деректер

Оған қатысты сақталған жалғыз туынды – Поликarpтың Філіпіліктерге жолдаған хаты, ол грек жазбаларына сілтемелерден құралған мозаика. Бұл хат, Поликarpтың шейіттік тарихымен бірге, «Апостол әкелері» деп аталатын жазбалар жинағының бір бөлігін құрайды. Елшілердің істері кітабында, Степанның өлімі сипатталғаннан кейін, шейіттік тарих христиан шейіттігінің ең ерте, шынайы жазбаларының бірі саналады. Кейбір ғалымдар 1 Тімоте, 2 Тімоте және Титке жолданған хаттарды – пасторлық хаттарды – Поликarpқа жатқызады. Аталған кітаптардың мәтінінде автор ретінде Пауыл көрсетілгендіктен, Поликarpтың авторлығы туралы бұл теория оларды псевдоэпиграфтар санатына жатқызады. Ханс фон Кампенгаузен – Поликarpтың нағыз авторы екеніне сенетін ғалымдардың бірі.

Өмір

Поликарптың өмірі туралы басты мәліметтер "Поликарптың шейіт болуы", "Әрекеттерге қарсы" ("Adversus Haereses"), "Флоринға хат", Игнатийдың хаттары және Поликарптың філіпіліктерге өз хаты болып табылады. 1999 жылы III-VI ғасырлардағы копт тілінде жазылған және Поликарпты еске алатын Харрис фрагменттері жарияланды.

Елшілер мен Исаның арасындағы байланыс

Иринейдің айтуынша, Поликарп Папиастың серігі, "Жоханның сөзін тыңдаған" және Антиохиялық Игнатиймен хат алысқан. Игнатий оған хат жолдаған, сондай-ақ Ефестіктерге және Магнезиялықтарға жазған хаттарында оны еске алған. Поликарптың Філіпіліктерге жазған хатындағы цитаталар Жаңа Өсиеттің ерте қолданылуы туралы ақпарат береді. Ириней Поликарптың естелігін елшілік дәуірге байланыстыратын байланыс деп есептеді. Ириней Флоринусқа, Поликарптың бірге оқыған шәкіртіне, кейіннен Римнің дін қызметкері болып, сосын ереске түскеніне жазған хатында, өзінің қалай және қашан христиан болғанын айтады: Мен оның Құдай Сөзін уағыздаған жерін есімде сақтаймын. Оның барлық жерде қалай кіріп-шыққандағы салмақтылығы, мінез-құлқының қасиеттілігі, жүзінің сәні және халыққа айтқан қасиетті насихаттары әлі де менің ойымда. Мен оның Жақиямен және Иса Мәсіхті көрген көптеген адамдармен қалай сөйлескенін, олардың аузынан естіген сөздерін айтып бергенін естіп тұрғандаймын. Ол әсіресе Поликарптың Жақиямен және Исаны көрген басқалармен болған әңгімесін естігенін айтады. Иринейдің сөзінше, Поликарпты елшілер христиандыққа өткізген, дін қызметкері етіп бекіткен және Исаны көрген көптеген адамдармен байланыс жасаған. Ол жастығында Поликарппен танысуға мүмкіндік алғанын, ол кезде Поликарптың жасы ұлғайғанын жазады.

Анисетусқа бару

Иринейдің айтуынша, оның сириялық серігі Аникет Рим епископы болған кезде, Поликарп Азия мен Рим шіркеулерінің арасындағы ерекшеліктерді талқылау үшін Римге келген. Ириней олардың кейбір мәселелерде тез келісімге келгенін, ал Жаңа Өсиеттің Пасхасын тойлауда әрқайсысы өз салтын сақтап, бір-бірімен толық қарым-қатынасты үзген жоқ екенін айтады. Поликарп Пасханы 14 нисанда, яғни яһудилердің Пасха күнінде, аптаның қай күніне түсетініне қарамастан, шығыс салты бойынша тойласа, Аникет көктемгі күн мен түн теңелуден кейінгі алғашқы толу айдан кейінгі бірінші жексенбіде тойлаудың батыс салтын ұстанды. Аникет Поликарпқа өз шіркеуінде Евхаристия тойлауға рұқсат берді, бұл римдіктер тарапынан зор құрмет деп есептелді. Немесе ол дінін қабылдағаннан кейін сексен алты жыл өмір сүрген. Ол қоштасқанда: «Әке, мені осы сәттерге лайық деп санағаның үшін алғыс айтамын, осылайша шейіттермен бірге Христостың кесесін бөлісе аламын» деді. Дж. Б. Лайтфут «Ұлы демалыс күні» деген сөздің жалпы түсінігінің Пасхаға немесе басқа да еврей мерекесіне қатысты екенін жазды. Бұл стандартты еврей күнтізбесімен қайшы келеді, онда 14 нисан, яғни Пасха күні наурыздың соңынан бұрын болмайды, демек Поликарптың 23 ақпандағы қайтысының дәстүрлі күнінен кем дегенде бір ай кейін болады. Сондықтан Лайтфут бұл сөзді Пасхадан бір ай бұрын тойланатын Пурим мерекесіне қатысты түсіндірді, ал басқа ғалымдар сол кезде еврей күнтізбесі әлі де бекітілмегенін және осы күні еврейлер де, христиандар да Пасханы және (квартодецимандық) христиан Пасхасын тойлағанын болжайды.

Маңыздылық

Поликарп өзінің замандастары үшін ертедегі христиан шіркеуі тарихында маңызды орын алады. Ол – жазбалары бізге жеткен ең алғашқы христиандардың бірі. Иеронимнің айтуынша, Поликарп «Жохан елшісінің шәкірті және ол оны Смирнаның пресвитері етіп тағайындаған». Ол – христиан шіркеуінің құрылуына үлкен үлес қосқан маңызды қауымның ақсақалы еді. Ол – ежелгі Шығыс Православ шіркеулері мен Шығыс Православ шіркеулері католиктермен бірге, сондай-ақ көптеген негізгі протестанттар, Құдай шіркеуінің топтары және сенбасарлар тарапынан да қабылданатын дәуірден шыққан. Евсевийдің сөзіне қарағанда, Ефестік Поликрат квартодецимандық дау кезінде жергілікті дәстүрлерді қорғау үшін Поликарптың мысалын келтірген. Ириней, жас кезінде Поликарптың уағыздарын тыңдағандықтан, оны «Валентин, Маркион және басқа еретиктерге қарағанда әлдеқайда салмақты және шындықты берік қорғайтын адам» деп сипаттаған. Поликарп елшілер қайтыс болғаннан кейінгі дәуірде өмір сүрді, сол кезде Исаның сөздерінің әртүрлі түсіндірмелері айтылып жүрді. Оның міндеті – елші Жоханмен байланысы арқылы православиелік ілімдерді растау болды: «Поликарптың ежелгі апостолдық ілімнің нағыз дәстүріне берген куәлігіне үлкен мән берілді», «оның еретик ұстаздардың ойдан шығарғандарын жаңалықтар деп айыптайтын куәлігі». Иринейдің айтуынша (iii. 3), Поликарптың Римге сапары кезінде оның куәлігі Маркион мен Валентиннің көптеген шәкірттерін өзгертіп, дінге келтірді.

Теология

Поликарптың сотериологиясы нақты емес; ол Ефестіктерге 2:8-ді келтіріп, құтқарылу іс емес, рақым арқасында дейді, бірақ кейін оқырмандарын жақсы істер жасауға шақырады. Оның құтқарылуға қатысты істерге қалай қарағаны мәтіннен анық емес, себебі оның түсініктері нақты қорытынды жасауға жеткіліксіз. Ол істер құтқарылатын рақымның нәтижесі ғана екенін немесе олар құтқарылуды сақтау үшін қажетті және құнды екенін сенген болуы мүмкін, сондықтан оның монаргист пе, синергист пе екенін біле алмаймыз. Поликарп хатында Исаны «Құдайдың Ұлы» және «мәңгілік бас діни қызметкер» деп атайды, сондай-ақ, оған барлық нәрсе бағынып бергенін, әрбір тыныс оған табынатынын, тірілер мен өлгендердің судьясы ретінде келетінін айтады. Ол Исаның күнәсіздігін де атап өтті, Мәсіхтің тәндік болғаны және айқышқа шегеленуі туралы ілімді қорғады және доцетизмге қарсы шықты. Поликарптың «Мартирд» еңбегіндегі сөздері де үштік теологияға сәйкес келеді. Бізге Поликарптың эсхатологиясы туралы белгілісі өлгендердің қайта тірілуі мен Мәсіхтің екінші рет келіп соттаушы болып келуі туралы айғақтармен шектеледі. Поликарп Жаңа Өсиеттің бірнеше кітабын жазба ретінде атайды, олардың ішінде: Матай, Елшілердің істері, 1 Жохан, Філіпіліктерге, Яһуда, 1 Петір, 1 Тімоте, 2 Тімоте, Римдіктер және басқалары бар. Поликарп Тобит кітабынан да үзінді келтіреді, бірақ оның оған қаншалықты сенгенін анықтау мүмкін емес. Поликарптың Філіпіліктерге жазған хатында тек пресвитерлер мен диакондар туралы айтылады, бұл Филиппідегі шіркеуді «ақсақал епископтар» басқарғанын көрсетеді, бұл Игнатий Антиохиялықтың хаттарындағы шіркеулік саясаттан өзгеше. Штайнхаузердің сөзіне қарағанда, хат Филиппі шіркеуі пресвитерлер мен епископтарды синонимдер ретінде қарастырғанына нақты дәлел келтірмейді, бірақ бұл хат ертедегі шіркеудің саясаты туралы сұрақтар тудырады. Штайнхаузердің болжамы бойынша, Филиппі шіркеуінде уақытша бос орын болған болуы мүмкін. Поликарп – он төртінші күнді тойлаушы. Евсевийдің айтуынша, Поликарп 14 нисанда апостол Жоханмен бірге Пасханы тойлаған. Поликарп ереске қарсылықты әдепсіздіктен гөрі ауыр қылмыс деп санайды. Поликарп әдепсіздік жасағандарды тәубе етуге шақырады, ал жалған ұстаздарды «шайтанның тұңғыш ұлы» деп атады. Поликарп: «Мен Оған [Мәсіхке] сексен алты жыл бойы қызмет еттім және Ол маған ешқашан әділетсіздік жасаған жоқ», – деді. Сәбилерді шомылдыруды жақтаушылар бұл сөздер Поликарптың сәби кезінде шомылдырылғанын көрсетеді деп санайды, себебі Поликарп 86 жыл бойы Мәсіхке қызмет етсе, ол Мәсіхке сәби кезінен бастап қызмет еткен болуы керек, бұл сәбилерді шомылдыруды білдіреді. Алайда, Крёдобаптистер, мысалы, Скедел Уильям, Поликарптың сөздерін басқаша түсіндіріп, бұл цитатаның шомылдыруға қатысы жоқ екенін және Поликарпты былай түсіндіруге болады: «Мен әрқашан Исаға қызмет еттім және 86 жасымда да тоқтамаймын».