Кіріспе

Электр энергиясын бөлшек сату – электр энергиясын өндіруден соңғы пайдаланушыға дейін сату процесі. Бұл электр энергиясын жеткізудегі төртінші негізгі кезең болып табылады, және оған электр энергиясын өндіру, беру және тарату да кіреді.

Басталуы

Электр энергиясын бөлшек сату 19-ғасырдың соңында басталды, ол кезде өздері үшін электр энергиясын өндіретін мекемелер оны үшінші тараптарға қолжетімді етті. Бастапқыда электр энергиясы негізінен көшелерді жарықтандыру және трамвайлар үшін пайдаланылды. Халық ірі электр компаниялары құрылғаннан кейін электр энергиясын сатып ала бастады. Бұл қызметтерді көрсету әдетте электр компанияларының немесе муниципалдық органдардың жауапкершілігінде болды, олар өз бөлімдерін құрды немесе жеке кәсіпкерлерден қызметтерді шартты түрде алды. Электр энергиясын тұрғын үйлерде, коммерциялық және өнеркәсіптік мақсаттарда пайдалану бастапқыда жарықтандырумен шектелген, бірақ электр моторлары, жылытқыштар және байланыс құралдарының дамуымен бұл жағдай күрт өзгерді. Электр энергиясын берудің негізгі қағидасы уақыт өте келе көп өзгерген жоқ. Тұтынушының қолданған энергиясының мөлшері, демек, төленетін сома, әдетте үйге кіреберісте орналасқан электр есептегіш арқылы өлшенеді, бұл есептеушіге оңай қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Тұтынушыларға әдетте ай сайынғы қызмет ақысы және ай ішінде шаруашылық немесе кәсіпорын қолданған электр энергиясының мөлшеріне (кВт/сағ) негізделген қосымша төлемдер тағайындалады. Коммерциялық және өнеркәсіптік тұтынушылар үшін баға белгілеу схемалары көбінесе күрделірек болады. Олар энергияны тұтынуды уақыт аралықтарымен (мысалы, жарты сағат) өлшейтін есептегіштерді қажет етеді, бұл энергияны тұтыну мөлшеріне және тұтынудың ең жоғары деңгейіне, яғни ең жоғары сұранысқа негізделген төлемдерді есептеуге мүмкіндік береді. Бұл әдетте ең жоғары сұраныс төлемі деп аталады. Есеп берудің жиілігі бөлшек саудагерге клиенттеріне спот бағаны (маржамен) ұсынуға мүмкіндік береді.

Монополиялық жеткізу

Электр құрылғыларын пайдаланудың 20 ғасырдың басында қарқынды өсуі, әлем бойынша электрлендірудің күрт өсуіне себеп болды. Тұрғын үйлерге, кеңселерге, дүкендерге, фабрикаларға, шаруашылықтарға және кен орындарына электр энергиясын жеткізу мемлекеттік коммуналдық қызметтердің жауапкершілігіне жүктелді. Бұл қызметтер монополиялық реттеуге бағынған жеке ұйымдар немесе жергілікті, штаттық немесе ұлттық органдарға тиесілі мемлекеттік мекемелер болатын. Кейбір елдерде заңмен немесе үкімет шешімімен монополия құрылып, оны заңнама арқылы бақылауға алынды, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Эском сияқты. 1890 жылдан 1990 жылға дейінгі кезеңде электр энергиясын бөлшек саудаға сату, жергілікті монополиялық жеткізушінің электр энергиясын тұтынушыларға қосу, ажырату және есеп айырысуын басқарудан тұрды. Көптеген коммуналдық қызметтерде маркетингтік бөлім болды, ол электр қуатының қоры жеткілікті болған кезде оны тұтынуға ынталандырды, ал қоры шектеулі болған кезде үнемдеуге шақыратын.

Нарықты құру

Электр энергиясын жеткізуші компанияны көбінесе "электр компаниясы" немесе "энергия компаниясы" деп атайды. 1990 жылы электр энергиясын сатып алу және сату тәсілінде маңызды өзгеріс болды. Көптеген елдерде электр энергиясы нарығы бәсекеге ашу үшін дерегуляцияланды. Ұлыбританияда электр энергиясын жеткізу саласы бәсекелестікті орнату мақсатында түбегейлі реформаланды, соның ішінде абоненттерге жеткізушіні ауыстыру бойынша кеңес беру нарығы құрылды. Бұл үрдіс басқа елдерде де жалғасты (мысалы, Жаңа Зеландияның электр энергиясы нарығы және дерегуляциясы), және электр энергиясын бөлшек саудада сатудың рөлі, бұрын интеграцияланған коммуналдық қызметтердегі әкімшілік функция болғаннан, бәсекелестік электр энергиясы нарығындағы тәуекелді басқару функциясына айналды. Электр энергиясын бөлшек саудада сатушылар клиенттеріне электр энергиясының белгілі бір немесе өзгермелі бағасын ұсынады және спот нарықтардан немесе электр энергиясын жинаудан сатып алумен байланысты тәуекелді басқарады. Бұл дамудың салдары ауыр болды. Қауіптерді дұрыс басқарудың және нашар нарық реттеуінің ең айқын мысалы – 2001 жылғы Калифорниядағы электр энергиясы дағдарысы, онда "Pacific Gas and Electric" және "Southern California Edison" компаниялары жоғары спот бағамен электр энергиясын сатып алып, оны төменгі белгілі бағамен сатуға мәжбүр болғандықтан банкротқа ұшырады. Абоненттер көптеген бәсекелесетін жеткізушілердің арасынан таңдау жасай алады. Сондай-ақ олар "жасыл" энергияны, яғни жел немесе күн энергиясы сияқты жаңартылатын энергия көздерінен алынған электр энергиясын сатып алуға мүмкіндік алады.