Кіріспе

Қанның сұйық құрамы

Қан плазмасы – қанның ашық сары түсті сұйық құрамы, онда қан жасушалары жоқ, бірақ тұтас қанның белоктары мен басқа да құрамдас бөліктері бар. Ол организмдегі қанның шамамен 55% құрайды. Бұл жасуша сыртындағы сұйықтықтың (барлық дене сұйықтықтарының жасуша сыртындағы бөлігінің) тамыр ішіндегі бөлігі. Ол көбінесе судан тұрады (көлем бойынша 95% дейін), және маңызды еріген белоктарды (6–8%; мысалы, сарысу альбуминдері, глобулиндер және фибриноген), глюкоза, қан ұю факторларын, электролиттерді (, , , HCO {3}^{−} , және т.б.), гормондарды, көмірқышқыл газын (плазма – экскрециялық өнімдерді тасымалдаудың негізгі ортасы) және оттегіні қамтиды. Ол электролиттер концентрациясын теңестіретін және организмді инфекция мен қанмен байланысты басқа да аурулардан қорғайтын тамыр ішіндегі осмотикалық әсерде маңызды рөл атқарады. Қан плазмасы қаннан антикоагулянт қосылған центрифугада қан жасушалары түтікше түбіне шөгіп қалғанға дейін бөлінеді. Содан кейін плазма құйылады немесе алынады. Жергілікті тестілеу үшін плазма толық қаннан сүзу арқылы немесе агглютинация арқылы алынуы мүмкін, бұл нақты биомаркерлерді жылдам тексеруге мүмкіндік береді. Қан плазмасының тығыздығы шамамен Қан сарысуы – қан ұю факторлары жоқ қан плазмасы. Бұл көптеген жарақаттарды емдеуде маңызды, сондықтан ол жарақаттарды емдеуге қабілетті барлық медициналық мекемелерде (мысалы, травматологиялық орталықтар, ауруханалар және жедел жәрдем машиналары) немесе пациенттің қан жоғалту қаупі бар хирургиялық бөлімшелерде сақталады.

Көлем

Қан плазмасының көлемі капилляр қабырғалары арқылы Старлинг күштерінің өзгеруіне байланысты экстраваскулярлық сұйықтыққа кеңейе де, азайа да мүмкін. Мысалы, қан айналымының шок жағдайында қан қысымы төмендеген кезде, Старлинг күштері сұйықтықты интерстицийге итеріп, үшінші кеңістікке түсуіне себеп болады. Ұзақ уақыт бойы қозғалмай тұру транскапиллярлық гидростатикалық қысымды арттырады. Соның салдарынан, қан плазмасының шамамен 12% экстраваскулярлық бөлікке өтеді. Бұл плазмалық ауысым гематокриттің, сарысудың жалпы белок мөлшерінің, қанның тұтқырлығының жоғарылауына және коагуляция факторларының концентрациясының артуынан туындаған ортостатикалық гиперкоагуляцияға әкеледі.

Альбуминдер

Серум альбуминдері плазмадағы ең көп таралған ақуыздар және олар қанның осмостық қысымын сақтауға жауапты. Альбуминдер болмаса, қанның тұтқырлығы су сияқты болар еді. Қанның жоғары тұтқырлығы капиллярлардың сыртынан қан тамырларына сұйықтық кіруіне кедергі келтіреді. Альбуминдер бауырда өндіріледі, егер гепатоклеткалық жетіспеушілік болмаса.

Глобулиндер

Қан плазмасындағы ақуыздың екінші жиі кездесетін түрі – глобулиндер. Маңызды глобулиндерге иммуноглобулиндер жатады, олар иммундық жүйе үшін маңызды және организмде гормондарды және басқа да заттарды тасымалдайды. Глобулиндердің үш негізгі түрі бар. Альфа-1 және Альфа-2 глобулиндері бауырда түзіледі және минералдарды тасымалдауда, қан ұюын тежеуде маңызды рөл атқарады. Қан плазмасында кездесетін бета-глобулиннің мысалы – стероидтар мен мембрана синтезі үшін жасушаларға май тасымалдауға жауапты төмен тығыздықты липопротеиндер (LDL). Гамма глобулині, жақсырақ иммуноглобулиндер деп танылған, плазмалық В жасушаларымен өндіріледі және адам организміне шабуылдайтын патогендерге және басқа иммундық ауруларға қарсы қорғаныс жүйесін қамтамасыз етеді.

Фибриноген

Фибриноген ақуыздары қандағы қалған ақуыздардың басым бөлігін құрайды. Фибриногендер қанды ұйытуға жауапты, ол қан жоғалуын болдырмауға көмектеседі.

Түсі

Плазма әдетте билирубин, каротиноидтар, гемоглобин және трансферриннің әсерінен сары түсті болады. Аномальды жағдайларда плазмада түрлі-түсті, қызғылт-қоңыр, жасыл немесе қоңыр түстер кездесуі мүмкін. Жасыл түс церулоплазмин немесе сульфемоглобинге байланысты болуы мүмкін. Екіншісі, ағзаға сіңгеннен кейін сульфанамидтер түзетін дәрілердің әсерінен пайда болуы мүмкін. Гемолиз кезінде бұзылған қан жасушаларынан метгемоглобин бөлінеді, бұл плазманың қою қоңыр немесе қызыл түске боялуына себеп болуы мүмкін. Плазма әдетте салыстырмалы түрде мөлдір, бірақ кейде бұлдыр болуы мүмкін. Бұлдыр болудың себебі көбінесе холестерин және триглицеридтер сияқты липидтердің жоғары деңгейі болып табылады.

Плазмаферездің пайда болуы

Испанияның Виланова-и-ла-Гелтру қаласынан шыққан ғалым доктор Хосе Антонио Грифольс Лукас 1940 жылы Laboratorios Grifols-ті құрды. Д-р Грифольс плазмаферез деп аталатын, бұрын-соңды болмаған жаңа техниканы енгізді. Дегенмен, қарулы күштер үшін кептірілген плазма пакетін жасау туралы шешім қабылданды, себебі ол сындыру мүмкіндігін азайтады және тасымалдау, қаптау және сақтауды әлдеқайда жеңілдетеді. Нәтижесіндегі кептірілген плазма пакеті екі қаңқы банкада, ішінде 400 мл бөтелкелермен келді. Бір бөтелкеде екінші бөтелкедегі кептірілген плазманы қайта құрастыруға жеткілікті дистилденген су болды. Шамамен үш минуттан кейін плазма қолдануға дайын болып, шамамен төрт сағатқа дейін сақталады. "Британия үшін қан" бағдарламасы бес ай бойы сәтті жұмыс істеді, барлығы 15 000-ға жуық адам қан тапсырды, ал 5 500-ден астам қан плазмасы жиналды. Англияға қан плазмасын жеткізу жобасынан кейін Дрю Қызыл Кресттің қан банкі директоры және Ұлттық зерттеулер кеңесі директорының орынбасары болып тағайындалды, ол АҚШ армиясы мен теңіз күштері үшін қан жинауды басқарды. Дрю қарулы күштердің қанды/плазманы донордың нәсілі бойынша бөлуге қатысты директивасына қарсы шықты. Дрю адам қанның нәсілдік айырмашылығы жоқ екенін және бұл саясаттың солдаттар мен теңізшілердің "бір нәсілдің" қанын күтуіне себеп болып, қажетсіз өлімге әкелетінін мәлімдеді. Соғыс аяқталған кезде Американың Қызыл Кресті алты миллионнан астам плазма пакетіне жеткілікті қан ұсынды. Плазманың көп бөлігі азаматтық қолдану үшін АҚШ-қа қайтарылды. Корея соғысы кезінде сером альбумин кептірілген плазманың орнын басты. Алайда, кейбір зерттеулер жүкті әйелдерде лейкоцит антиденелерінің деңгейі жоғарылағанына қарамастан TRALI қаупінің артуын көрсетті.

Ұлыбритания

Крейцфельдт-Якоб ауруының (vCJD) қан арқылы таралуы мүмкін деген қорқыныш туғаннан кейін, британ үкіметі Ұлыбритания донорларынан алынған қан плазмасын кезең-кезеңмен алып тастауды бастады және 1999 жылдың соңына дейін АҚШ-тан плазмадан жасалған барлық қан өнімдерін импорттады. 2002 жылы британ үкіметі американдық қан жеткізу компаниясы Life Resources Incorporated-ты сатып алып, плазма импорттады. Компания Plasma Resources UK (PRUK) болып қайта аталды, ол Bio Products Laboratory компаниясына иелік етті. 2013 жылы британ үкіметі PRUK-тың 80% үлесін американдық Bain Capital хедж-фондына сатты, бұл мәміленің құны шамамен 200 миллион фунт стерлингке бағаланды. Сату Ұлыбританияда сынға ұшырады. 2009 жылы Ұлыбритания АҚШ-тан плазма импорттауды тоқтатты, себебі реттеу және құқықтық мәселелерге байланысты бұл енді тиімді шешім болмайтын. Қазіргі уақытта (2024) Ұлыбританияда донорлық қанды Ұлыбритания қан қызметі плазма қан компоненттерін (жаңа мұздатылған плазма (FFP) және криопреципитат) өндіру үшін пайдаланады. Дегенмен, Ұлыбритания донорларының плазмасы әлі де фракцияланған плазма препараттарын коммерциялық түрде өндіру үшін қолданылмайды.

Синтетикалық қан плазмасы

Симуляциялық дене сұйықтығы (СДС) – адам қан плазмасының иондық құрамына жақын ерітінді. СДС көбінесе металл имплантаттардың бетін өңдеу үшін, сондай-ақ жақында гендерді жеткізу мақсатында қолданылады.