Кіріспе
1993 жылғы бейне ойын
NBA Jam ойынының шығуы баскетбол ойындарының бір тармағын, яғни қарқынды, әрекетке толы ойын мен жоғарылатылған реализмге негізделген жанрды танымал етті. Бұл формуланы Midway кейіннен хоккей (NHL Open Ice және NHL Hitz), американдық футбол (NFL Blitz) және бейсбол (MLB Slugfest) сияқты спорт түрлеріне де қолданды.
Ойын процесі
NBA Jam, екіге қарсы екі баскетбол ойыны, нақты ойналатын баскетбол аркадалық ойындарының алғашқыларының бірі және NBA лицензияланған командалары мен ойыншылары, сондай-ақ олардың нақтырақ бейнеленген түрлерін қамтитын алғашқы спорттық ойындардың бірі. NBA Jam-нің ерекшелігі – ойынның жоғары шамада көрсетілуі. Ойыншылар өте биікке секіріп, адамның мүмкіндіктерінен асып, физика заңдарын бұзатын данк жасай алады. Бұзушылықтар қателіктер, айып тастаулары немесе қақпаны қорғау және 24 секундтік ереже бұзушылықтарынан басқа жоқ.
Даму
Ойын Midway-дің бұрынғы аркадалық Total Carnage ойыны сатудан күтілген нәтиже бермегеннен кейін жасалды. Бас дизайнер және бағдарламашы Турмелл кең аудиторияға арналған ойын жасауды қалап, Midway-дің бұрынғы баскетбол ойыны Arch Rivals сияқты бір нәрсе жасау үшін, компанияның бұрынғы ойындарының цифрланған графикасын қолдануды шешті. Midway әр аркадалық шкаф сатылған сайын 100 доллар төлеп, NBA лицензиясын алды. NBA бастапқыда ойынға жағымсыз қарайды, аркадалық ойынның бренд имиджіне сәйкес келмейді деп ойлады; бірақ екінші ұсыныстан кейін олардың әлеуетіне көз жеткізді. Midway-дің NBA-ға жасаған алғашқы презентациялық видеоларының бірінде, олар түрлі қосымша мүмкіндіктерді енгізуді жоспарлап отырғанын айтты. Оларға әртүрлі камера бұрыштары, жаттықтырушылардың кеңестері, жылдам қайтарулар және жылдам шабуылдарда бірінші тұлғадан көрініс кіретін еді. Алайда, бұл мүмкіндіктердің ешқайсысы соңғы нұсқаға енбеді. NBA ойыншыларының графикасы болашақ NBA ойыншысы Стивен Ховард сияқты бірнеше әуесқой баскетболшылардың бейнежазбаларынан жасалды. Бұл ойыншылар ойынның кейбір нұсқаларында құпия кейіпкерлер ретінде қолжетімді болды. Турмелл еске алды: "NBA Jam-дағы басты идеяларым – керемет данктар мен екіге екі баскетбол болды, бірақ бүкіл ойын командалық жұмыс еді. Мысалы, ойыншыларға әртүрлі қабілеттер беретін атрибуттар идеясын басқа біреу ойлап тапты". 2008 жылы Турмелл ойынның Чикаго Буллс клубына қарсы бір жақты бағытталғаны туралы көптен бері күдікпен қараған ойынды растады. Детройт Пистонс жанкүйері Турмеллдің сөзіне қарағанда, ойын Пистонс клубына қарсы өткен тартысты ойындарда Буллс соңғы секундтағы мүмкіндіктерді жіберіп алуы үшін бағдарламаланған. Iguana Entertainment ойынды үй консольдарына көшірумен айналысты. Iguana президенті Джефф Спангенбергтің айтуынша, PlayStation нұсқасын жасауға алты ай уақыт кетті. Saturn нұсқасын жасауға көбірек уақыт кетті, себебі аппараттық жабдықтың күрделілігі жоғары болды, сондай-ақ Iguana Entertainment Sega Graphics Library операциялық жүйесіне қол жеткізе алмады (бұл Virtua Fighter 2 және Virtua Cop сияқты ойындардың Saturn нұсқаларын жасауды жеңілдетті).
Турнирлік нұсқасы
NBA Jam Tournament Edition (көбінесе NBA Jam T.E.) деп аталатын жаңарту аркадаларда жарық көрді. NBA Jam T.E. жаңартылған құрамдар, жаңа мүмкіндіктер мен сырлы элементтерді, сонымен бірге түпнұсқа ойынның сол ойналысын ұсынды. Джон Хей NBA Jam: T.E. үшін жаңа музыка жазды, ол түпнұсқа NBA Jam музыкасын алмастырды. Командалар енді үш ойыншыдан тұрады (бірақ алаңда бір уақытта екеуі ғана бола алады; іс жүзінде үшінші ойыншы құрамды әртараптандыруға мүмкіндік берді), бірақ 1994 жылғы НБА драфтында таңдалған бес ойыншыдан тұратын жаңа "Rookies" командасы бұл ережеден тыс. Ойыншыларды төртінші кезеңдер арасында алмастыруға болады. Ойынға жаңа жасырын командалар мен құпияға алынған ойналатын кейіпкерлер қосылды. Ойынның алғашқы нұсқаларында Midway's Mortal Kombat ойындарынан кейіпкерлер кездесетін. Аркадалық нұсқасынан өзге, NBA Jam Tournament Edition Super NES, Genesis, 32X, Game Boy, Game Gear, Sega Saturn, PlayStation және Atari Jaguar платформаларына портингтелді, ал PlayStation нұсқасы Солтүстік Америкадағы жаңа өнім ретінде танылды.
Порттар мен жалғаулар
NBA Jam ойындары көптеген үй видео ойындары консольдарына және Acclaim баспасынан шыққан PC-ге көшірілді. Консольдік нұсқалары көптеген жаңа құпия кейіпкерлерді қамтуымен белгілі болды; Jam T. E. үй нұсқалары ойыншыға сол кездегі президент Билл Клинтонды, бірінші ханым Хиллари Клинтонды, вице-президент Аль Горды және Atari Jaguar нұсқасында Atari бағдарламалық жасақтаманы дамыту вице-президенті Леонард Трамиелді пайдалануға мүмкіндік берді. Кейін Acclaim компаниясы NBA Jam атауын пайдалану құқығын эксклюзивті түрде иеленді және Midway-дің қатысы болмағанда, 1996 жылы «NBA Jam Extreme» атты жалғасын шығарды. Онда 3D-графика және Марв Альберттің тікелей эфирдегі түсіндірмелері бар. Ойын аралас пікірлер алды. Acclaim компаниясы 2004 жылы жабылып, соған дейін консольдік ойындарда NBA Jam атауын пайдалануды жалғастырды, бірақ ойындар аса танымал болған жоқ. Midway 1996 жылы аркадаларда өз жалғасын – «NBA Hangtime» ойынын шығарды, ол жақсы қабылданды. Hangtime 2D ойынды жетілдіріп, ойыншы жасау мүмкіндігін және басқа да жаңа мүмкіндіктерді қосты. Кейін аркадалар үшін «NBA Maximum Hangtime» жаңартуы шығарылды, ал ойын үй жүйелеріне де көшірілді. Midway кейіннен 3D-графикасы бар NBA сериясындағы жаңа ойындарды шығарды, 1999 жылы «NBA Showtime: NBA on NBC» ойынымен бастап, содан кейін 2001 жылы консольге арналған «NBA Hoopz» ойыны, ол ойынды 3-ке қарсы 3 форматқа дейін кеңейтті, және «NBA Ballers» сериясы шықты. EA Sports атау құқығын сатып алғаннан кейін, NBA Jam-нің жаңа нұсқасын шығарды, Wii нұсқасы 2010 жылдың 5 қазанында, ал PlayStation 3 және Xbox 360 нұсқалары келесі айда жарық көрді. Бұл жаңа нұсқаны жасау үшін EA Canada-мен бірлесіп, түпнұсқа NBA Jam ойынын жасаған Марк Турмелл шақырылды. Ойынның сын тұрғысынан және коммерциялық сәттілігінен кейін, оның жалғасы «NBA Jam: On Fire Edition» 2011 жылдың 4 қазанында PSN және XBLA платформаларында, ал 5 қазанда шығарылды. 2020 жылы Tastemakers LLC түпнұсқа NBA Jam шкафының 3/4 өлшемді көшірмесін шығарды, онда түпнұсқа аркада ойындарының эмуляцияланған нұсқалары, сондай-ақ «Tournament Edition» және «Hangtime» ойындары, жаңадан қосылған онлайн ойын мүмкіндігімен бірге ұсынылды.
Басқа да спорттық сериялар
Midway сондай-ақ ұқсас тақырыптар мен дизайндарды өзге спорттық ойындарына қолданды, 1996 жылғы хоккей ойыны NHL Open Ice және американдық футбол ойыны NFL Blitz осымен басталды, бұл үлкен табысқа ие болды. Midway 1996 жыл шамасында NBA Jam-мен бірдей концепцияға негізделген Power Up Baseball ойынын да жасады, бірақ көптеген ақылы мүмкіндіктерді пайдалану арқылы бір ойынды аяқтау қиын болғандықтан және басқа да мәселелерге байланысты ол жобадан алынып тасталды. Эксклюзивті консольдік ойындарға көшуден кейін Midway аркада стиліндегі геймплеймен спорттық ойындарды жасауын жалғастырды, NFL Blitz ойындарының жалғасы, NHL Hitz деп аталатын жаңа хоккей сериясы, MLB Slugfest бейсбол ойындары сериясы және RedCard 2003 футбол ойыны шығарылды.
Қабылдау
Ойын ерекше танымал болды және шығарылғаннан кейін ойын автоматтары үшін үлкен сомада ақша жинады, 1993 жылдың жазынан қазан айына дейін. RePlay журналы оны 1993 жылдың жазындағы Америкадағы ең табысты аркадалық ойын деп тізімдеді. 1993 жылы ойынның АҚШ-тағы кірісі сол жылы көрсетілген "Юралық парк" фильмінің 300 миллион долларлық (инфляцияға орай) ішкі кассалық кірісінен асып түсті. NBA Jam 1993 жылы Америкадағы ең табысты аркадалық ойын болды. Ол кездегі әрбір ойын автоматы аптасына 2400 долларға дейін табады, бұл АҚШ-тағы бір ойын автоматынан алынған ең жоғары табыс рекордын орнатты. Жапонияда Game Machine журналы 1993 жылдың 15 тамызындағы санында NBA Jam-ді айдың төртінші ең табысты тік аркадалық ойыны деп жариялады. Ойын алғашқы он екі айда бүкіл әлем бойынша 1 миллиард доллардан астам табыс тапты. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, аркадалық ойын автоматтары 20 000-нан астам дана сатылып, өмір бойы 2 миллиард долларлық кіріс әкелді. 1994 жылдың наурыз айында Genesis және Game Gear жүйелеріндегі ең үздік ойын, ал сәуір айында Game Gear жүйесіндегі ең үздік ойын атанды. Бұл 1994 жылы АҚШ-тағы екінші ең көп сатылған үй видео ойыны болды (Donkey Kong Country-ден кейін), мұнда Genesis нұсқасы Super NES нұсқасынан көп сатылды. Консольге көшірілген ойындар 1994 жылы 2 миллион дана, 1995 жылдың ақпанына дейін бүкіл әлем бойынша 3 миллионнан астам картридж, ал бір жыл ішінде 4 миллионнан астам дана сатылды. 2019 жылғы мәліметтер бойынша Genesis және Super NES нұсқалары бүкіл әлемде 6 миллион дана сатылды.
Сыни жауап
Electronic Gaming Monthly журналының төрт сарапшысы Super NES нұсқасына бірауыздан 10 балдық шкала бойынша 9 бал берді және оны "Айдың ойыны" деп таныды. Олар графикасын, дыбыстарын және төрт ойыншыға арналған режимді жоғары бағалады, сондай-ақ ойынды оңай меңгеруге болатынын және тіпті спорттық ойындарды ұнатпайтын адамдар үшін де қатты қызығушылық тудыратынын атап өтті. Genesis нұсқасын қарастырып, Майк Вейганд "Дауыстар дөңгелектеу келеді және түстер біршама бозғылт" деді, бірақ ойынның бәрібір өте қызықты екенін қосты. EGM Game Gear нұсқасын SNES немесе Genesis нұсқаларынан нашар деп бағалады, себебі көптеген әндер алынып тасталған, бірақ Game Gear иелері үшін де пайдалы екенін айтты. GamePro Sega CD нұсқасының жаңартылған тізімін, интуитивті басқаруды және жақсартылған дыбысын – "басқа үй нұсқаларына қарағанда көбірек дауыс үлгілері, музыка және дыбыс эффектілері" бар екенін мақтады. Дегенмен, олар графиканың Super NES және аркадалық нұсқаларына қарағанда нашар екенін сынға алды, ұзақ жүктелу уақытына шағымданып, жақсартулар ойынның үй нұсқасы барлар үшін оны сатып алуға себеп бола алмайды деген қорытындыға келді. GamePro Game Boy нұсқасы туралы: "GB жүйесі NBA Jam-ді аркадалық хитке айналдырғанның көп бөлігін көрсетуге тым шектеулі, бірақ кем дегенде оның бір бөлігі бар" деді. Next Generation Sega CD нұсқасын қарап шығып, "Жақсы, бірақ одан да жақсы болуы мүмкін еді" деді. 1995 жылы Flux журналы аркадалық нұсқаны "Ең жақсы 100 видео ойын" тізімінде 19-шы орынға қойды. 1996 жылы Next Generation NBA Jam-ді "Барлық уақыттың ең жақсы 100 ойыны" тізімінде 99-шы орынға қойды, осылай деді: "Acclaim үйінде де, аркадаларда да оны тым көп пайдаланғанына қарамастан, NBA Jam әлі де керемет ойын, әсіресе төрт ойыншымен аркадада ойнағанда". 2017 жылы Gamesradar NBA Jam-ді "Барлық уақыттың ең жақсы Sega Genesis / Mega Drive ойындары" тізімінде 23-ші орынға қойды. IGN NBA Jam-ді "SNES ең жақсы 100 ойыны" тізімінде 36-шы орынға қойды. Олар ойынды мақтап: "Кәсіби баскетбол ешқашан NBA Jam сияқты қызықты болған емес" деді. Сонымен қатар, құпиядағы ойналатын кейіпкерлерді де жоғары бағалады.
Турнирлік нұсқасы
32X нұсқасын қарап, GamePro Genesis нұсқасын иемденгендер 32X нұсқасын алуға асықпауы керек деп есептеді, бірақ "кейбір кемшіліктеріне қарамастан, Jam-нің классикалық run n gun ойын стилі 32X консоліне қажетті қызығушылықты әкеледі" деп қорытты. Electronic Gaming Monthly журналының екі спорт сыншысы 32X нұсқасын аркадалық ойынның ең дәл көшірмесі деп атады. Next Generation журналы NBA Jam Tournament Edition 32X нұсқасын бес жұлдыздың үшеуімен бағалап, "NBA Jam T. E. жақсы ойын, бірақ Genesis және SNES нұсқаларымен бірдей деңгейде, 32 биттік ойынның ерекшеліктерін көрсетпейді. 32X үшін жақсы ойындар болғанымен, бұл көңіл көшірмейтін көптеген нұсқалардың бірі" деді. Next Generation журналының бір рецензенты Tournament Edition-ның бастапқы ойыннан не ұсынғанын санап шығып, "Бұл неге тең? Сол ойын (әлі де жақсы болса), жаңа жиынтық! Тек Jam жанкүйерлері мен түпнұсқасы жоқ екі адам ғана осы қайта жаңарту үшін ақша жұмсауы керек" деген қорытынды жасады. GamePro сыншысы Tournament Edition шығуына тоқталып, Game Boy нұсқасының техникалық кемшіліктерін кешірмей, ойын кезінде қай ойыншыны қай ойыншы екенін анықтау қиындығына шағымданып, оны "тамаша ойынның сәл ғана еліктеуі" деп сипаттады. Electronic Gaming Monthly журналының екі спорт сыншысы PlayStation нұсқасын жақсы жақсартулармен дәл көшірме деп жоғары бағалады. Next Generation осымен келісіп, оны осы ойынның ең жақсы нұсқасы деп жариялады. GamePro компаниясының Videohead сыншысы бұл пікірмен келіспей, PlayStation нұсқасында аркадалық нұсқадан графикалық егжей-тегжейлілік пен дыбыстық эффектілердің жоқ екенін, сондай-ақ A.I. өте қиын екенін айтты. Sega Saturn Magazine журналының Стив Мерретт Saturn нұсқасына 89% баға беріп, оны "нағыз монеталық ойынның тамаша көшірмесі" деп атады. Ол әсіресе күрделі түймелердің комбинациясынан гөрі уақытты дұрыс бағдарлау мен дәлдікке назар аударуды және ойынның жалпы қызықтылығын жоғары бағалады, "графикалық жағынан әдемі ойындар шаңға батқанда кешкі реванштарға оралуға мүмкіндік береді" деді. Sega Saturn Magazine және Maximum екеуі де Saturn нұсқасының аркадалық нұсқаның барлық мазмұнын сақтап қалғанына риза болды. Алайда, Maximum журналының рецензенты оның ойынды өзгертетін жаңа мүмкіндіктер ұсынбайтынын, сондықтан Genesis немесе Super NES нұсқасы барлар үшін оны сатып алудың қажеті жоқ екенін айтты. GamePro Jaguar нұсқасының қабілетті болғанын, бірақ PlayStation нұсқасынан кемшіліктері көп екенін мәлімдеді. Electronic Gaming Monthly журналының екі спорт сыншысы осы көшірмеге сәл риза болды, бірақ ойынның көптеген нұсқалары болғандықтан оны мағынасыз деп санайды, ал Jaguar нұсқасы жаңа ештеңе ұсынбайды. Entertainment Weekly NBA Jam Tournament Edition-ға A бағасын беріп, "Екіге қарсы екі ойынның ең соңғы жаңартылған нұсқасы, NBA Jam Tournament Edition, NBA командаларының үштен бірін қамтиды. Графикасы мен дыбысы таң қалдырады – бұл ойынды ойнау ғана емес, оны тыңдау да теледидар көру сияқты, ойынның әрекетін дәл баяндайтын түсініктемелермен. Жасырын трюктер мен қонақтардың көптігі осы ойынды аркададағы жеңіске жеткізеді" деп жазды. 1995 жылы Total! журналы осы ойынды "Жоғары 100 SNES ойыны" тізімінде 8-ші орынға қойды. 1998 жылы Saturn Power журналы Sega Saturn нұсқасын "Sega Saturn ойындарының 100 үздігі" тізімінде 89-шы орынға енгізді. 2018 жылы Complex журналы NBA Jam Tournament Edition ойынын "Барлық уақыттағы ең жақсы Super Nintendo ойындары" тізімінде 44-ші орынға ие етті.
Steve Merrett of Sega Saturn Magazine gave the Saturn version an 89%, declaring it "A perfect conversion of one of the most original coin ops around." He particularly praised the reliance on timing and precision over complex button combinations, and the game's high playability in general, saying it "ensures a return for late night rematches whilst the graphically stunning games are gradually coated in dust." Both Sega Saturn Magazine and Maximum were impressed with the Saturn version's retention of all the considerable content of the arcade version. However, the reviewer for Maximum added that it nonetheless failed to offer any game changing features that would make buying it worthwhile to anyone who already owned the Genesis or Super NES version. GamePro commented that the Jaguar version is competent but far inferior to the PlayStation version. The two sports reviewers of Electronic Gaming Monthly were slightly more pleased with the conversion but felt it pointless since there had already been so many versions of the game, and the Jaguar release fails to offer anything new. Entertainment Weekly gave NBA Jam Tournament Edition an A and wrote that "The latest upgrade, NBA Jam Tournament Edition, of the two on two in your face hoopfest boasts the participation of fully one third of the NBA's roster. And the graphics and sound are astounding not only is playing this game like watching TV, but so is listening to it, with unnervingly accurate commentary that precisely follows the action of the game. Loads of hidden tricks and guest appearances make this one an arcade slam dunk." In 1995, Total! ranked the game 8th in its "Top 100 SNES Games". In 1998, Saturn Power listed the Sega Saturn version 89th in their "Top 100 Sega Saturn Games." In 2018, Complex named NBA Jam Tournament Edition 44th on their "The Best Super Nintendo Games of All Time."
Танымал мәдениет
Халық арасындағы спорт мәдениетінде «Ол қызып тұр», «Ол отқа түсті» және «Бумшакалака!» фразалары NBA Jam ойынымен байланыстырылады. Ойын ішінде бұл тіркестер ойыншы қатарынан екі немесе үш рет сәтті лақтырған кезде қолданылады. Ойыншы «отқа түскенде» доп шынымен жалынып, торды күйдіреді. Тим Китсроудың дауысымен айтылатын комментатор Марв Альбертті еске түсіреді және баскетбол лексикасына есімдері қалатын көптеген сөздерді қосты. NBA Jam сценарийін тек Джон Хей жазған, бірақ Китсроу бұл сөздер көбінесе импровизацияланған деді. NBA Jam сонымен қатар Спайк Лидің 1986 жылғы «She's Gotta Have It» фильміндегі екінші жағынан туған кейіпкері Марс Блэкмонның ұранын қамтиды, ол сол кезде Nike баскетбол аяқ киімінің телеарна жарнамасында да пайда болған. «NBA Jam» комментаторы ойыншы керемет ойын көрсеткеннен кейін: «Бұл аяқ киім бе?» деп сұрайды. 2010 жылғы ойын осы нақты комментарийге сілтеме жасайды, кейде комментатор (Китсроу рөлді қайта ойнайды) ұқсас жағдайларда «Бұл аяқ киім болуы керек!» деп айқайлайды. Джон Хей жазған көтеріңкі, фанк музыкасы спорт музыкасының тақырыптарынан шабыттандырылған және оны Джордж Клинтонның P Funk All Stars тобымен салыстырды. Funkadelic тобының 1979 жылғы «(Not Just) Knee Deep» әні NBA Jam музыкасымен ең көп ұқсастыққа ие, бірақ NBA Jam музыкасы жазылғанға дейін он жылдан астам уақыт бұрын жазылған. Джордж Клинтонның бейнесі NBA Jam Tournament Edition ойынының консольдік нұсқаларында «P. Funk» кейіпкері ретінде пайдаланылды. Бастапқы NBA Jam аркадалық және NBA Jam T.E. аркадалық нұсқаларында титулдық экран мен әр кезең үшін әртүрлі музыка болды. 2009 жылдың шілдесінде Mortal Kombat ойынын жасаған Эд Бун (Twitter-де) Mortal Kombat алаңы NBA Jam немесе NBA Hangtime ойындарының консольдік нұсқаларында жасырылғанын мәлімдеді. 2019 жылдың қазан айында жазушы Рейан Али Boss Fight Books баспасы үшін ойын/серия туралы «NBA Jam» атты кітап жариялады, онда ойынның жасалуы, жетістігі және Midway компаниясына тигізген әсері туралы мәліметтер келтірілген.