Кіріспе

Қайтыс келтіруге немесе зиян тигізуге болатын кез келген қажетсіз материал.

Токсикалық қалдықтар – кез келген түрінде зиян келтіруге болатын қажетсіз материал (мысалы, тыныс алу арқылы, жұту арқылы немесе теріге сіңіру арқылы). Көбінесе өнеркәсіпте пайда болады, бірақ теледидар, компьютерлер және телефондар сияқты тұтыну тауарларында ауа, топырақ және суды ластайтын улы химиялық заттар бар. Мұндай қалдықтарды кез келген жолмен жою – халық денсаулығы үшін маңызды мәселе.

Денсаулыққа әсері

Уытты қалдықтарда көбінесе канцерогендер болады, және оларға кез келген жолмен, мысалы, ағып кету немесе сақтаудан булану арқылы ұшыраған адамдарда қатерлі ісіктердің пайда болу жиілігі артады. Мысалы, 2008 жылы Пенсильвания штатының солтүстік-шығысындағы уытты қалдықтарды төгу орынының маңында сирек кездесетін қан қатерлі ісігі – полицитемия вераның шоғыры анықталды. "Адам және экологиялық қауіптерді бағалау" журналы муниципалитет қоқыс полигондарының жанында тұратын адамдардың денсаулығына қатысты зерттеу жүргізді, оның нәтижесінде мұндай жерлерде тұру, қауіпті қалдықтар полигондарының жанында тұрумен бірдей зиянды екені аныталды. Олар 7 жылдық зерттеу жүргізіп, қатысушыларда 18 түрлі қатерлі ісіктің таралу деңгейі полигон жанында тұрмайтын адамдарға қарағанда жоғары екенін тексерді. Бұл зерттеуді Массачусетс штатының батысында, Солтүстік Хэмптон аймақтық қоқыс полигонының 1,6 километр радиусы ішінде жүргізді. Адамдар осы уларды жер астында, өзендердің ағысында, ішуге қолданылатын жер асты суларында немесе "Катрина" даулынан кейін болған су тасқынында кездестіруі мүмкін. Кейбір улар, мысалы, сынап, қоршаған ортада ұзақ сақталады және жинақталады. Тұщы және теңіздік экожүйелерде сынаптың биоаккумуляциялануы нәтижесінде, хищ балықтар адамдар мен жануарлардың диетасындағы сынаптың маңызды көзіне айналады.

Құрама Штаттардағы улы қалдықтар орналасу орындарының таралуы

Қазіргі АҚШ-та миллиондаған американдықтар улы қалдықтар орналасқан жерге үш шақырым радиуста тұрып жатыр. Мысалы, 2022 жылдың ақпан айында "афроамерикандықтардың қалдықтар өндіретін объектілерге жақын тұру ықтималдығы 75 пайызға артық" екені анықталды. Суперфонд немесе қауіпті объектінің 1,8 миль радиусында немесе жанында тұратын адамдар "өмір бойына және ұзақ мерзімді психикалық және физикалық денсаулық проблемаларына, соның ішінде қатерлі ісікке, туа біткен кемістіктерге және дамудың бұзылуына" ұшырауы мүмкін. Шамамен 21 миллион адам осы объектілерге бір шақырым қашықтықта тұрады, бұл қаушатылған қорғасын және сынап сияқты зиянды химиялық заттар мен улардың жақын жердегі су көздеріне енуіне, ауа сапасына және топырақ жағдайына әсер етуіне, соның салдарынан қоршаған ортаның қирауына себеп болады. Соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты күшейген дауылдар, су тасқыны және ырғақты желдер осы улы қалдықтар орналасқан жерлердің тұрақтылығын бұзып, тұрақсыз органикалық қосылыстардың қайтадан қоршаған ортаға таралу мүмкіндігін арттырады.

Латын Америкасының үш елінде улы қорғасын қалдықтары мен аурулар

Аргентина, Мексика және Уругвайда өнеркәсіптік даму, қалалану және әлеуметтік-экономикалық күштердің күшеюі байқалады. Осы өнеркәсіптер өскен сайын, қоршаған ортаның зиянды қалдықтарға ұшырауынан туындайтын ластану да өседі. Адамдар осы ластануға ұшырағанда денсаулығына кері әсер етеді. Аурулардың көбеюімен бірге, мүгедектікке түзетілген өмір сүру ұзақтығы (DALY) төмендеп, орташа адамның өмір сүру мерзімі қысқарады, әсіресе төмен және орташа кірісті елдерде. Бұл төмен және орташа кірісті елдерде (ТЖЕ) уытты қалдықтармен күресу үшін жеткілікті ресурстар жоқ, мысалы, "қатаң ережелердің болмауы, көптеген өнеркәсіптердің ресми еместігі, нашар бақылау және ластаушы заттарды дұрыс жою". Мысалы, "қорғасын әлі де зиянды альтернативалар бар болғанына қарамастан, қолөнер керамикасын жасау үшін глазурь ретінде қолданылады". Қорғасын бақыланбаса, топырақ пен су көздеріне сіңіп кетеді. Балалар ересектерге қарағанда ертерек улануға бейім, себебі олар қорғасынды көп сіңіреді, бұл "жасөсперлік шақта мінез-құлық проблемаларына, интеллект деңгейінің төмендеуіне, когнитивтік бұзылыстарға және визуо-пространдық дағдылардың нашарлауына" әкелуі мүмкін. Ересектер кәсіби түрде уланса, олардың гипертония деңгейі орташа адамнан жоғары болуы мүмкін. Еркектерде сперматозоидтар саны азаюы, ал әйелдерде түсік тартуы мүмкін. Уытты қалдықтардан туындаған аурулардың ауыртпалығын анықтау үшін TSIP, Токсикалық ошақтарды анықтау бағдарламасы, "ТЖЕ елдеріндегі ресми және бейресми өнеркәсіптік қызмет нәтижесінде пайда болған белсенді және тасталған зиянды қалдықтар ошақтарын анықтайды". Тергеу басталғанда, негізгі ластаушы зат ізделіп, анықталады. Мысалы, "Ауыр металдар - ең көп кездесетін негізгі ластаушы, ал TSIP деректер базасында тіркелген әсер етудің ең көп таралған жолы - ластанған топырақты жұту". Аргентина, Мексика және Уругвай белгілі бір критерийлерге сәйкес келгеннен кейін көбірек деректер болғандықтан таңдалды. Қазіргі уақытта зиянды қалдықтар ошағын талдауға енгізу үшін бес критерий орындалуы керек: "биологиялық немесе экологиялық сынама болуы керек; тәуекел топтағы халық анықталуы керек; ошақтың орналасқан жері GPS координаттарымен көрсетілуі керек және ластануға әкелген іс-әрекеттер сипатталуы керек". Топырақтағы қорғасын мөлшерін өлшеу үшін қолмен ұсталатын рентгендік флуоресценциялық (XRF) спектрометрі қолданылды. Бұл әдіс қол жетімді болмаған жағдайда және аймақта қорғасынмен ластану күдіктелгенде, қорғасынға ұшыраған адамдардың қаны тексеріліп, олардың денесіндегі қорғасын мөлшері анықталды. Экспозиция туралы деректер Аргентина (n = 23), Мексика (n = 62) және Уругвай (n = 44) бойынша орналасқан 129 зиянды қалдықтар ошағынан жиналды. 1- және 2-суреттерде географиялық таралу ошақтары көрсетілген. Шамамен 316 703 адам (орташа = 2455; медиана = 250 ошаққа шаққанда) улану қаупіне тап болды, бұл үш елдің жалпы халқының шамамен 0,19% құрайды. Бала туу жасындағы (15-49 жас) 80 021 әйел және 18 жасқа дейінгі 122 084 адам анықталды.

Италияның Кампания аймағында диоксиндер мен қатты қалдықтарды жою

Соңғы жылдары Италияның Кампания аймағында улы және қатты қалдықтарды заңсыз тастау және жағу жағдайлары көбейді. Осыған жауап ретінде, диоксиндер сияқты қауіпті химиялық молекулалардың таралуы күшейді, олар канцерогенді, яғни қатерлі ісік тудыруы мүмкін, және адамдар мен жануарларда пайда болып жатыр. Мысалы, соңғы кезде ластанған аумақтарда туған қойларда "хромосомалардың әлсіздігі, өлім-жітімнің жоғары деңгейі және қалыпты емес ұрық дамуының жиілігі, ластанбаған аумақтарда өскен қойлармен салыстырғанда жоғары" болып табылады. Заңсыз тастаудан туындаған қатерлі ісікпен өлім-жітім мен туа біткен ақаулар арасындағы себеп-салдар байланысын бағалау үшін, осы орындардың географиялық орналасуын көрсететін карта жасалды. Көріп отырғанымыздай, осы орындардың көп бөлігі Неаполь және Казерта қалалары орналасқан Кампания аймағында шоғырланған. Диоксиннің тамақ арқылы таралуына негізінен диоксин концентрациясы жоғары географиялық аймақтарда өсірілген жануарлардың өнімдері себеп болады. Зерттеушілер осы аймақтардан алынған сүтқоректілердің сүтін тексеріп, диоксин деңгейі ұсынылған нормадан жоғары екенін анықтады. Бұл өте маңызды мәселе деп есептелді, себебі адамдар диоксинді майлы тіндерінде жинақтауға ең қабілетті. Бұл үшін Кампанияда баласына емшек беріп жүрген 94 әйелдің емшек сүтінен сынамалар алынып тексерілді, нәтижесінде әрбір әйелдің сүтінде диоксин анықталды. Сондай-ақ, жас ұлғайған сайын емшек сүтіндегі диоксин деңгейінің артатыны анықталды.

Қолдану және жою

Қазіргі кездегі улы материалдардың ең үлкен мәселелерінің бірі – оларды дұрыс жоюдың қалай жүзеге асырылуы. Қазіргі заманғы қоршаған орта заңдары қабылданғанға дейін (АҚШ-та бұл 1970 жылдары болды), мұндай қалдықтарды ағыстарға, өзендерге және мұхиттарға төгу немесе оларды жер астындағы полигонға көму заңды болды. 1972 жылы қабылданған АҚШ-тың «Таза су туралы» заңы және 1976 жылы қабылданған RCRA қауіпті қалдықтарды өңдеу мен жоюды реттеу үшін жалпыұлттық бағдарламалар құрды. Ауыл шаруашылығы саласы әлем бойынша жыл сайын 800 000 тоннадан астам пестицидтерді қолданады, олар топырақты ластайды және ақырында жер асты суларына сіңіп, ауыз суын ластауы мүмкін. Мұхиттар да осы химиялық заттардың дауылды су ағынынан ластануы мүмкін. Мұнай түріндегі улы қалдықтар құбырлардың ағып кетуінен немесе ірі кемелерден мұхиттарға құйылуы мүмкін, бірақ олар сондай-ақ қарапайым азаматтардың автомобиль майын жаңбырлы кәріз жүйелеріне төгуінен де мұхиттарға енуі мүмкін. Жою – қалдықтарды жерге немесе жер үстіне орналастыру. Жою орындары әдетте қалдықтарды тұрақты ұстауға және зиянды ластаушы заттардың қоршаған ортаға таралуын болдырмауға арналған. Қауіпті қалдықтарды жоюдың ең көп таралған тәсілі – полигонға, жер бетіндегі жинауға, қалдықтар үйіршігіне, жерді өңдеу орнына немесе инъекциялық ұңғымаға орналастыру. Жерді жоюға қатысты талаптар EPA-ның Жерді жоюға шектеулер бағдарламасында қарастырылған. Инъекциялық ұңғымалар федералды Жер асты инъекциялық бақылау бағдарламасы бойынша реттеледі. Органикалық қалдықтарды жоғары температурада жағу арқылы жоюға болады. Алайда, егер қалдықтарда ауыр металдар немесе радиоактивті изотоптар болса, оларды бөліп, сақтау қажет, өйткені оларды жою мүмкін емес. Сақтау әдісі қалдықтардың уытты компоненттерін қозғалтудан қорғайды, мысалы, жабық контейнерлерде сақтау, шыны немесе цемент қоспасы сияқты тұрақты ортаға қосу немесе өткізбейтін саз қабатының астына көму арқылы. Қалдықтарды тасымалдаушылар мен жою орындары алымдар алуы мүмкін, сондықтан осы алымдарды төлеуден қашу үшін дұрыс емес жою әдістері қолданылуы мүмкін. Улы қалдықтарды өңдеу реттелген жағдайда, оларды дұрыс емес жою қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін. 1976 жылы қабылданған Токсикалық заттарды бақылау туралы заң (TSCA) EPA-ға барлық жаңа және қолданыстағы химиялық заттар туралы ақпаратты жинауға, сондай-ақ қоғамдық денсаулыққа немесе қоршаған ортаға қауіп төндіретін заттарды бақылауға құқық береді. 1980 жылы қабылданған Суперфонд заңы тасталған немесе бақылаусыз қауіпті қалдықтар орындарын тазалау бағдарламасын құрды. Қоғамдар мен экологтар мен үкіметтер мен корпорациялар арасында ережелер мен заңдарды қаншалықты қатаң және әділ түрде жазу және қолдану туралы ұзаққа созылған күрес болып келеді. Бұл күрес 1979 жылдың соңында Солтүстік Каролина штатында басталды, EPA-ның TSCA ережелері іске асырылып жатқан кезде. Солтүстік Каролинада ПХБ-мен ластанған мұнай Пьемонт тас жолдарына әдейі төгіліп, Америка тарихындағы ең ірі ПХБ төгілуін және болашақ ұрпақтарға әсер ететін денсаулық сақтау дағдарысын тудырды. ПХБ-мен ластанған материал ақырында Уоррен округінің полигонына жиналып, көмілді, бірақ азаматтардың қарсылығы, соның ішінде үлкен қоғамдық демонстрациялар, улы қалдықтардың қауіптілігін, қолданыстағы полигондардың кемшіліктерін және EPA ережелері маргиналды, бірақ саяси жағынан қолайлы жерлерде полигон салуға мүмкіндік беретінін көрсетті. Уоррен округінің азаматтары улы қалдықтарды полигонға тастау ережелері EPA-ның тұжырымдамалық құрғақ қабір полигоны улы қалдықтарды қамтиды деген негізгі болжамға негізделгенін мәлімдеді. Бұл болжам улы қалдықтар полигондарының орналасуы және EPA Федералды тіркеліміне енгізілген ережелерге қатысты бас тартулар туралы ақпарат берді. Мысалы, 1978 жылы ірі улы қалдықтар полигонының негізі жер асты суынан кемінде 5 фут қашықтықта болуы керек еді, бірақ бұл ереже және басқалары алынып тасталуы мүмкін. Полигонның негізі мен жер асты суы арасындағы қашықтыққа қатысты ережеден бас тарту, егер объектінің иесі/операторы EPA аймақтық әкімшісіне сұйықтықтарды жинау жүйесін орнатуға болатындығын және полигон мен жер асты суы арасында гидравликалық байланыс болмайтынын көрсете алса, базаның жер асты суынан бір футқа ғана жоғары болуына мүмкіндік берді. Азаматтар орналастыру ережелерін бұзуды ғылыми емес, саяси факторларға негізделген шешімдерді жеңілдететін дискриминациялық тетіктер деп санайды және Оңтүстікте бұл жағдай нашар және аз ұлттық азаматтардың көптеген қауіпті қалдықтарды басқару орындарының көбеюіне әкеледі. Олар сондай-ақ ғылыми консенсус тұрақты қамтамасыз етуге бола алмайтынын көрсетті. Уоррен округіндегі ПХБ полигонының орналасуына қарсылық күшті болғандықтан және зерттеулер EPA құрғақ қабір полигондарының сәтсіздігін көрсеткеннен кейін, EPA Федералды тіркелімінде барлық полигондардың сәтке дейін ағып шығатынын және оларды тек уақытша шара ретінде қолдану керек екенін мәлімдеді. Уоррен округіндегі ПХБ полигонының сәтсіздігі туралы жылдар бойы жүргізілген зерттеулер мен эмпирикалық білім Уоррен округінің азаматтарын EPA-ның құрғақ қабір полигонының дизайны мен улы және қауіпті қалдықтарды жоюды реттейтін ережелері ғылыми негізге және жетілдірілген технологияға негізделмегенін түсінуге әкелді. Уоррен округінің азаматтары сондай-ақ Солтүстік Каролинаның 1981 жылғы Қалдықтарды басқару туралы заңының ғылыми және конституциялық тұрғыдан қабылдауға болмайтынын, өйткені ол қоғамдық тыңдауларға дейін улы, қауіпті және ядролық қалдықтарды орналастыруға рұқсат берді, полигонды орналастыруға қатысты жергілікті биліктің құқығын жойды және қажет болған жағдайда күш қолдануға рұқсат берді. Уоррен округіндегі наразылықтардан кейін, 1984 жылғы Ресурстарды сақтау және қалдықтарды қайта өңдеу туралы заңға түзетулер қалдықтарды азайтуға және қауіпті қалдықтарды полигонға тастауды тоқтатуға, сондай-ақ қауіпті материалдардың таралуына қатысты түзету шараларына бағытталды. 1984 жылғы түзетулерге EPA-ның күшін күшейту, қауіпті қалдықтарды басқару стандарттарын күшейту және жер асты сақтау резервуарларының кешенді бағдарламасы кірді. Улы қалдықтарды жою АҚШ-та дау тудыруда. Улы қалдықтарды өңдеу және жоюмен байланысты қауіптерге байланысты, қоғамдар улы қалдықтар полигондары мен басқа қалдықтарды басқару орындарының орналасуына қарсы тұрады; алайда, қалдықтарды қайда және қалай жою керектігін анықтау экономикалық және қоршаған орта саясатын қалыптастырудың қажетті бөлігі болып табылады. 1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы улы қалдықтарды заңсыз төгуді байқады және бұл мәселенің адам құқықтарына қатысты аспектілерін зерттеу үшін арнайы хабаршы тағайындады (Комиссияның 1995/81 қаулысы). 2011 жылдың қыркүйегінде Адам құқықтары кеңесі өндірістен бастап соңғы пунктке дейін (яғни, бастапқыдан соңғыға дейін) қауіпті өнімдердің өмірлік циклінің барлық кезеңін қамтитын мандатты күшейтуге келісті, тек қауіпті қалдықтардың қозғалысы мен төгуімен ғана емес. Арнайы хабаршының лауазымы «қауіпті заттар мен қалдықтарды қоршаған ортаға қауіпсіз басқару және жоюдың адам құқықтарына тигізетін салдары жөніндегі арнайы хабаршы» болып өзгертілді (Адам құқықтары кеңесі 18/11). Адам құқықтары кеңесі 2012 жылдың қыркүйегінен бастап қауіпті және улы материалдардың өндірілуі, басқарылуы, тасымалдануы, таратылуы және соңғы жоюына қатысты экологиялық тұрғыдан дұрыс тәжірибелерді жақтаушыларға тигізетін қауіпті салдарлардың нәтижесіне байланысты мандатын кеңейтті және қоршаған ортаны қорғаушылардың құқықтарын қорғау мәселесін қосты.

АҚШ-тағы уытты қалдықтарды картаға түсіру

TOXMAP – Америка Құрама Штаттарының Ұлттық медицина кітапханасының (NLM) мамандандырылған ақпараттық қызметтер бөлімінен шыққан географиялық ақпараттық жүйе (GIS) болды. Ол Америка Құрама Штаттарының карталарын пайдаланушыларға Америка Құрама Штаттарының Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) Суперфонды және Токсикалық заттардың шығарылуы туралы тізім бағдарламаларынан алынған деректерді көруге көмектесетін. Химиялық және экологиялық денсаулық туралы ақпарат NLM-ның Токсикологиялық деректер желісінен (TOXNET) және PubMed-тан, сондай-ақ басқа да сенімді көздерден алынды. Деректер базасы 2019 жылдың желтоқсан айында Трамп әкімшілігі тарапынан интернеттен жойылды.

Танымал мәдениетте

"Уытты қалдықтар" жиі ғылыми фантастикада организмдердің немесе кейіпкерлердің мутацияға ұшырауына себеп болатын сюжеттік құрал ретінде пайдаланылады. Мұндай тәсілмен уытты қалдықтарды көрсететін туындылардың мысалдары: "Мутант", "С.Х.У.Д." фильмдері. "Трома Энтертайнмент" компаниясының өндірген бірнеше фильмдері уытты немесе радиоактивті қалдықтар арқылы мутацияны бейнелейді, оның ішінде "Уытты кекші" (1984) және "Нуке 'Em High класы" (1986).