Кіріспе

Зиянды организмге қарсы қолданылатын химиялық зат немесе микроорганизм. Дисахаридтік функционалдық тобын қамтитын органикалық молекулалар класы.

Биоцид – Еуропалық заңнамада зиянды организмдерді жоюға, олардан сақтануға, залалсыздануға немесе оларға бақылау орнатуға арналған химиялық зат немесе микроорганизм ретінде анықталады. АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) биоцидтерді "адам немесе жануарлар денсаулығына зиян келтіретін немесе табиғи немесе жасалған өнімдерге нұқсан келтіретін организмдерді бақылауға қолданылатын консерванттар, инсектицидтер, дезинфекциялау құралдары және пестицидтерді қоса алғанда, уытты заттардың алуан тобы" деп анықтайды. Екі анықтама да салыстырғанда шамамен бірдей, бірақ АҚШ EPA анықтамасы өсімдіктерді қорғау өнімдерін және кейбір ветеринариялық препараттарды қамтиды. "Биоцидтер" және "пестицидтер" терминдері жиі алмастырылып қолданылады және көбінесе "өсімдіктерді қорғау өнімдерімен" шатастырылады. Бұл мәселені түсіндіру үшін пестицидтер биоцидтер мен өсімдіктерді қорғау өнімдерін қамтиды, ал біріншісі тамақ және жемшөп емес мақсаттардағы заттарды, екіншісі тамақ және жемшөп мақсаттарындағы заттарды білдіреді. Биоцидтерді талқылау кезінде биоцидтік белсенді зат пен биоцидтік өнімді ажырату қажет. Биоцидтік белсенді заттар көбінесе химиялық қосылыстар, бірақ микроорганизмдер (мысалы, бактериялар) да болуы мүмкін. Биоцидтік өнімдерде бір немесе бірнеше биоцидтік белсенді заттар болады және соңғы өнімнің тиімділігін, қажетті pH, тұтқырлықты, түсін, иісін және т.б. қамтамасыз ететін басқа да белсенді емес қосымша заттарды қамтуы мүмкін. Биоцидтік өнімдер кәсіби және/немесе жеке тұтынушылар қолдануы үшін нарықта қолжетімді. Биоцидтік белсенді заттардың көпшілігі жоғары уытты болғанымен, жабық жүйелерде ғана белсенділігін көрсететін, аз уытты белсенді заттардың мысалдары да бар. Мұндай жағдайларда биоцидтік өнім – бұл белсенді зат пен оның күтілген биоцидтік әсерін қамтамасыз ететін құрылғының үйлесімі, мысалы, жабық жүйедегі тұзақ арқылы кеміргіштерді жою. Тұтынушыларға қолжетімді биоцидтік өнімдердің тағы бір мысалы – биоцидтермен сіңдірілген өнімдер (оларды өңделген бұйымдар деп те атайды), мысалы, инсектицидтермен сіңдірілген киімдер мен қолғаптар, антибактериялық заттармен сіңдірілген шұлықтар және т.б. Биоцидтер медицинада, ауыл шаруашылығында, орман шаруашылығында және өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. Биоцидтік заттар мен өнімдер басқа жағдайларда да ластануға қарсы агенттер немесе дезинфекциялау құралдары ретінде қолданылады: мысалы, хлор өнеркәсіптік суды тазартуда қысқа мерзімді биоцид ретінде, ал бассейндерде дезинфекциялау үшін қолданылады. Көптеген биоцидтер синтетикалық, бірақ бактериялар мен өсімдіктерден алынған табиғи биоцидтер ретінде жіктелетін табиғи биоцидтер де бар. Биоцид мыналар болуы мүмкін: Пестицид: бұл фунгицидтерді, гербицидтерді, инсектицидтерді, альгицидтерді, моллюскцидтерді, митицидтерді, балыққа қарсы препараттарды, кеміргіштерге қарсы препараттарды және слизицидтерді қамтиды. Микробқа қарсы препарат: бұл бактерияға қарсы, антибактериялық, вирусқа қарсы, саңырауқұлаққа қарсы, протозоолға қарсы және паразиттерге қарсы препараттарды қамтиды. Спермицидті де қараңыз.

Қолданылуы

Еуропада биоцидтік өнімдер мақсатты қолданылуына сәйкес түрлі өнім түрлеріне (ПТ) бөлінеді. Бұл өнім түрлері, барлығы 22, ЕО регламенті бойынша төрт негізгі топқа жіктеледі: дезинфекциялау құралдары, консерванттар, зиянкестерді жою құралдары және басқа биоцидтік өнімдер. Мысалы, «дезинфекциялау құралдары» тобына адам гигиенасы (PT 1) және ветеринариялық гигиена (PT 3) үшін қолданылатын өнімдер кіреді, «консерванттар» тобына ағаш консерванттары (PT 8) кіреді, «зиянкестерді жою құралдары» тобына грызуандарды жою құралдары (PT 14) және репелленттер мен тартымды заттар (PT 19) кіреді, ал «басқа биоцидтік өнімдер» тобына су тазалауға қарсы өнімдер (PT 21) кіреді. Бір белсенді затты бірнеше өнім түрінде қолдануға болады, мысалы, сульфурил фториді, ол ағаш консерванты (PT 8) ретінде де, инсектицид (PT 18) ретінде де қолдануға рұқсат етілген. Биоцидтерді басқа материалдарға (әдетте сұйықтықтарға) биологиялық зиянкестер мен өсімдіктерден қорғау үшін қосуға болады. Мысалы, төртіншілік аммоний қосылыстарының (кваттар) кейбір түрлері бассейн суына немесе өнеркәсіптік су жүйелеріне альгицид ретінде қосылып, суды балдырлардың өсуінен және көбеюінен қорғайды. Суды тазарту үшін улы хлор газын сақтау және пайдалану қиындық тудыратындықтан, хлорды қосудың баламалы әдістері қолданылады. Оларға суға хлорды біртіндеп шығаратын гипохлорит ерітінділері, сондай-ақ натрий дихлоризотриазинтрион (дигидрат немесе сусыз), кейде «дихлор» деп аталатын, және трихлоризотриазинтрион, кейде «трихлор» деп аталатын қосылыстар жатады. Бұл қосылыстар қатты күйде тұрақты және ұнтақ, түйіршік немесе таблетка түрінде қолданылуы мүмкін. Бассейн суына немесе өнеркәсіптік су жүйелеріне аз мөлшерде қосылғанда, хлор атомдары молекуланың қалған бөлігінен гидролизденіп, гипохлор қышқылын (HOCl) құрайды, ол микробтарды, микроорганизмдерді, балдырларды және т.б. өлтіретін жалпы биоцид ретінде әрекет етеді. Галогенді гидантоин қосылыстары да биоцид ретінде қолданылады.

Қауіптер мен экологиялық қауіптер

Биоцидтер тірі организмдерді өлтіруге арналғандықтан, көптеген биоцидтік өнімдер адам денсаулығы мен қауіпсіздігіне елеулі қауіп төндіреді. Биоцидтерді қолданғанда ерекше сақтық қажет, тиісті қорғаныш киімдері мен жабдықтары қолданылуы керек. Биоцидтерді пайдалану табиғи ортаға да маңызды зиян келтіруі мүмкін. Суға өспейтін бояулар, әсіресе ТБТ сияқты органикалық қалайы қосылыстарын қолданатындары, теңіздік экожүйелерге ауыр және ұзақ мерзімді әсер ететіні дәлелденді, сондықтан көптеген елдерде коммерциялық және ойын-сауық кемелері үшін мұндай материалдарға тыйым салынған (бірақ кейде әскери кемелерде әлі де қолданылады). Қолданылған немесе қажетсіз биоцидтерді жою кезінде қоршаған ортаға ауыр және ұзаққа созылатын зиян келтірмеу үшін мұқият болу керек.

Заңнама

Биоцидтерге қатысты ЕО-ның нормативтік-құқықтық базасы көп жылдар бойы 98/8/ЕҚ Директивасымен, сондай-ақ Биоцидтік өнімдер директивасы (БӨД) ретінде белгіленді. БӨД 2012 жылғы 17 шілдеде күшіне енген 528/2012 (БПР) Регламентімен жойылды, ал қолданылу мерзімі 2013 жылғы 1 қыркүйекке белгіленді. БПР-ны іске асыруды жеңілдету және оның талаптарын ортақ түсінуді қамтамасыз ету үшін бірнеше Техникалық Нұсқаулар (ТНЖ) әзірленді. ЕО заңнамасына сәйкес, биоцидтік өнімдерді нарыққа шығару немесе нарықта ұстау үшін рұқсат алу қажет. ЕО мүше мемлекеттерінің құзыретті органдары биоцидтердегі белсенді заттарды бағалау және бекітуге жауапты. БПР бұрынғы REACH (Химиялық заттарды тіркеу, бағалау, рұқсат беру және шектеу) регламентінде белгіленген принциптердің кейбіреулерін ұстанады, ал REACH және БПР үшін тәуекелді бағалау процесін үйлестіру Еуропалық химиялық заттар агенттігіне (ECHA) жүктелген, ол екі регламент арасындағы тәуекелті сипаттау әдістемелерін үйлестіру мен интеграциялауды қамтамасыз етеді. Биоцидтерге қатысты заңнамада Регламенттің Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) ережелері мен талаптарына, Химиялық заттарды классификациялау және таңбалаудың жаһандық үйлестірілген жүйесіне (GHS), сондай-ақ ЭЫДҰ-ның сынақ әдістері жөніндегі бағдарламасына сәйкес етуіне ерекше мән беріледі. Ақпарат алмасу үшін IUCLID – Халықаралық химиялық ақпарат деректерінің бірыңғай жүйесінде (ECHA және ЭЫДҰ веб-сайттарын қараңыз) енгізілген ЭЫДҰ-ның үйлестірілген үлгілерін пайдалану қажет. АҚШ-та көптеген биоцидтер Федералды пестицидтер заңына (FIFRA) және оның кейінгі толықтыруларына сәйкес реттеледі, бірақ кейбіреулері өсімдіктерді қорғау өнімдерін қамтитын Федералды азық-түлік, дәрі-дәрмек және косметика заңына жатады (төмендегі веб-сайттарды қараңыз). Еуропада өсімдіктерді қорғау өнімдері Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі (EFSA) басқаратын басқа нормативтік-құқықтық база бойынша нарыққа шығарылады.

Тәуекелдерді бағалау

Биоцидтер, мысалы, кеміргіштерді немесе жәндіктерді өлтіру құралдары, олардың ішкі қасиеттері мен қолдану жолдарына байланысты адамдарға, жануарларға және қоршаған ортаға зиянды әсер ете алады, сондықтан оларды ең жоғары сақтықпен қолдану керек. Мысалы, кеміргіштерді бақылауға қолданылатын антикоагулянттар, нысана емес түрлерде, мысалы, жыртқыш құстарда уыттылық тудырды, себебі нысана түрлер (мысалы, егешқұйрықтар мен тышқандар) жұтқаннан кейін олардың жартылай ыдырау мерзімі ұзақ және нысана емес түрлерге жоғары уытты. Инсектицид ретінде қолданылатын пиретроидтар, олардың ерекше емес уытты әсеріне байланысты қоршаған ортада күтілмеген әсерлерге алып келуі мүмкін, сондай-ақ нысана емес су организмдерінде де уытты әсерлерге себеп болуы мүмкін. Мүмкін болатын зиянды әсерлерді ескере отырып, және тәуекелді бағалау мен басқарудың үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін, адам мен жануарлар денсаулығын және қоршаған ортаны жоғары деңгейде қорғау мақсатында биоцидтерді реттеудің Еуропалық Одақтың құрылымы құрылды. Осы мақсатта, биоцидтік өнімдерді нарыққа шығару алдында олардың тәуекелді бағалауын жүргізу қажет. Биоцидтік өнімдерді тәуекелді бағалаудағы маңызды элемент – дозасын, қолдану әдісін және қолдану жиілігін, сонымен қатар адам мен қоршаған ортаның биоцидтік затқа қабылуын анықтайтын пайдалану жөніндегі нұсқаулар. Адамдар биоцидтік өнімдерге кәсіби және тұрмыстық жағдайларда әртүрлі жолдармен қабылуы мүмкін. Көптеген биоцидтік өнімдер тек өнеркәсіптік секторларға немесе кәсіби пайдалануға арналған, ал басқа биоцидтік өнімдер жеке пайдаланушылар үшін қолжетімді. Сонымен қатар, биоцидтік өнімдерді пайдаланбайтын адамдар (яғни, жалпы халық) ауыз суы, тағам тізбегі арқылы, сондай-ақ атмосфералық және тұрғын үй ортасы арқылы қоршаған орта арқылы жанама түрде қабылуы мүмкін. Ересектер, жүкті әйелдер және балалар сияқты осал топтардың қабылуына ерекше назар аудару керек. Сондай-ақ, үй жануарлары мен басқа да үй жануарлары биоцидтік өнімдерді қолданғаннан кейін жанама түрде қабылуы мүмкін. Бұған қоса, биоцидтерге қабылу жолы (тыныс алу, терімен байланыс және жұту) және қабылу жолы (тағам, ауыз су, тұрғын үй, кәсіби), деңгейі, жиілігі және ұзақтығы бойынша өзгеруі мүмкін. Қоршаған орта биоцидтерді сыртқы ортада пайдаланудан немесе ішкі ортада пайдаланудан кейін, мысалы, биоцид қолданылатын бөлмені ылғалды тазалаудан кейін, канализация жүйесіне жіберілуі арқылы тікелей қабылуы мүмкін. Осыдан кейін биоцидтік зат ағынды суларды тазарту қондырғысынан (АҚҚ) өтіп, оның физикалық-химиялық қасиеттеріне байланысты ағынды сулар шламасына бөлінеді, ол топырақты жақсарту үшін қолданылуы мүмкін, осылайша зат топыраққа түседі. Балама ретінде, зат АҚҚ-дағы су фазасында қалып, кейіннен жер бетіндегі су сияқты су ортасына түсуі мүмкін. Қоршаған ортаға қауіп-қатерді бағалау, негізгі түрлердегі қауіпті бағалау арқылы қоршаған орта компоненттерін (ауа, су және топырақ) қорғауға бағытталған, бұл белгілі бір бөлімдегі тағам тізбегін көрсетеді. Ағынды суларды тазарту қондырғысының (АҚҚ) жақсы жұмыс істеуіне ерекше мән беру керек, себебі ол көптеген алу процестерінде маңызды элемент болып табылады. Биоцидтік қолданудың кең ауқымы күрделі қабылу сценарийлеріне әкеледі, олар қоршаған ортаға қауіп-қатерді дұрыс бағалау үшін мақсатты қолдануды және ықтимал ыдырау жолдарын көрсетуі керек. Басқа да алаңдаушылық тудыратын мәселелер: эндокриндік жүйелерді бұзу, PBT қасиеттері, екіншілік улану және қоспаның уыттылығы. Биоцидтік өнімдер көбінесе бір немесе бірнеше белсенді заттардан тұрақтандырғыштар, консерванттар және бояғыштар сияқты қосымша заттармен бірге құралданған. Бұл заттар бірлесіп әрекет ете алатындықтан, әрбір заттан жеке алынған қауіпті бағалау өнімнің жалпы қауіптілігін төмендетуі мүмкін. Қоспаның әсерін болжау үшін белгілі уыттылықтары мен концентрацияларына негізделген бірнеше ұғымдар бар. Регуляторлық мақсаттарда қоспаның уыттылығын бағалау тәсілдері әдетте қосымша әсерлерді болжайды. Бұл дегеніміз, қоспадағы әрбір зат қоспа әсеріне оның концентрациясы мен қуатына пропорционалды түрде үлес қосады деп есептеледі. Қатаң мағынада, барлық заттардың бірдей әрекет ету механизмі арқылы әрекет етеді деп болжанады. Басқа қол жетімді болжамдармен салыстырғанда, бұл концентрацияны қосу моделі (немесе дозаны қосу моделі) жалпы қол жетімді (эко) токсикалық және әсер деректерімен, мысалы, LC50, EC50, PNEC, AEL сияқты бағалаулармен қолданылуы мүмкін. Бұған қоса, кез келген берілген қоспадан қосымша әсерлер туралы болжамдар басқа қол жетімді болжамды ұғымдармен салыстырғанда көбінесе сақтық шарасы ретінде қарастырылады. Синергиялық әсерлердің болуы ерекше жағдайды құрайды және мысалы, бір зат екіншісінің уыттылығын арттырғанда пайда болуы мүмкін, мысалы, зат А зат В-ның залалсыздануын тежейді. Қазіргі уақытта болжамдық тәсілдер бұл құбылысты ескере алмайды. Заттардың әрекет ету механизмдері туралы біліміміздің жетіспеуі, сондай-ақ мұндай әсерлердің пайда болу жағдайлары (мысалы, қоспа құрамы, қабылу концентрациялары, түрлер және соңғы нүктелер) болжамдық тәсілдерге кедерілді. Өнімде синергиялық әсерлер болуы мүмкін екенін көрсететін мәліметтер, көбірек сақтық шараларын қабылдауға немесе өнімді сынауға негіз болады. химиялық

Жоғарыда көрсілгендей, ЕО-да биоцидтерді тәуекелді бағалау, әрбір өнім түрі үшін арнайы шығарылымдар сценарийлерін (ШС) әзірлеуге үлкен көлемде байланысты, бұл адам мен қоршаған ортаның қабылуын бағалау үшін өте маңызды. Мұндай ШС бастапқы нашар жағдайға қабылуды бағалау және кейіннен жақсарту үшін пайдаланылатын егжей-тегжейлі сценарийлерді ұсынады. ШС Биоцидтер жөніндегі ЕО-ның жұмыс тобы және қабылуды бағалау жөніндегі ЕО-ның жұмыс тобымен тығыз байланыста әзірленеді және Біріктірілген зерттеу орталығы мен ЕО-ның веб-сайттарынан қол жетімді (төменде қараңыз). ШС қол жетімді болғаннан кейін, олар Биоцидтерді тәуекелді бағалау бойынша техникалық нұсқаулықта (ТН) белгіленген тәуекелді бағалау принциптерін іске асыруды қолдайтын ақпараттық технология құралы – Еуропалық заттарды бағалау жүйесіне (ЕББЖ) енгізіледі. ЕББЖ үкіметтік органдарға, зерттеу институттарына және химиялық компанияларға заттардың адам мен қоршаған ортаға қауіптілігін жылдам және тиімді бағалауға мүмкіндік береді. Биоцидтік белсенді зат тізіміне енгізілгеннен кейін, оның сипаттамалары осы белсенді заттың анықтамалық көзіне айналады (сонымен аталатын «анықтамалық белсенді зат»). Осылайша, егер осы белсенді заттың басқа көзі пайда болса (мысалы, белсенді заттарды қарау бағдарламасына қатыспаған компаниядан) немесе анықтамалық белсенді заттың өндіріс орны және/немесе өндіріс процесінде өзгеріс болса, онда химиялық құрамы және қауіптілік профилі бойынша осы көздердің арасында техникалық эквиваленттілік орнатылуы керек. Бұл белгілі бір көзден алынған белсенді заттың денсаулыққа және қоршаған ортаға қауіптілігінің деңгейі бастапқы бағаланған белсенді затқа ұқсас екенін тексеру үшін жасалады. Биоцидтік өнімдерді тиісті және бақыланатын тәсілмен пайдалану қажет екені сөзсіз. Белсенді заттың қолданылатын мөлшері қажетті әсерге жету үшін қажетті деңгейге дейін азайтылуы керек, осылайша қоршаған ортаға түсетін жүктемені және осымен байланысты зиянды әсерлерді азайтуға болады. Қолдану шарттарын анықтау және өнім мақсатына сәйкес келетінін қамтамасыз ету үшін, тиімділік бағалауы тәуекелді бағалаудың маңызды бөлігі ретінде жүргізіледі. Тиімділік бағалауында нысаналы организмдер, тиімді концентрациялар, соның ішінде концентрацияға байланысты кез келген шектік мәндер немесе тәуелділіктер қарастырылады...