Кіріспе
Ластағыш затқа ұзақ уақыт әсер етудің салдары
Chronic toxicity, the development of adverse effects as a result of long term exposure to a contaminant or other stressor, is an important aspect of aquatic toxicology. Adverse effects associated with Chronic toxicity can be directly lethal but are more commonly sublethal, including changes in growth, reproduction, or behavior. Chronic toxicity is in contrast to acute toxicity, which occurs over a shorter period of time to higher concentrations. Various toxicity tests can be performed to assess the Chronic toxicity of different contaminants, and usually last at least 10% of an organism's lifespan. Results of aquatic Chronic toxicity tests can be used to determine water quality guidelines and regulations for protection of aquatic organisms.
Созылмалы токсикалық әсер, ластағыш зат немесе басқа да зиянды факторға ұзақ уақыт әсер ету нәтижесінде туындайтын жағымсыз әсерлердің дамуы, сулы токсикологияның маңызды аспектісі болып табылады. Созылмалы токсикалық әсерге байланысты жағымсыз әсерлер тікелей өлімге алып келуі мүмкін, бірақ көбінесе өлімге жеткізбейтін, өсу, көбею немесе мінез-құлықтағы өзгерістер сияқты әсерлер болып табылады. Созылмалы токсикалық әсер, қысқа мерзім ішінде жоғары концентрацияда болатын жедел токсикалық әсерден өзгеше. Әртүрлі ластағыштардың созылмалы токсикалық әсерін бағалау үшін түрлі сынақтар жүргізілуі мүмкін, және олар әдетте организмнің өмір сүру ұзақтығының кемінде 10% -ын құрайды. Судағы созылмалы токсикалық әсерді тексеру нәтижелері су организмдерін қорғау үшін су сапасы нормалары мен ережелерін анықтауға пайдаланылады.
Chronic toxicity, the development of adverse effects as a result of long term exposure to a contaminant or other stressor, is an important aspect of aquatic toxicology. Adverse effects associated with Chronic toxicity can be directly lethal but are more commonly sublethal, including changes in growth, reproduction, or behavior. Chronic toxicity is in contrast to acute toxicity, which occurs over a shorter period of time to higher concentrations. Various toxicity tests can be performed to assess the Chronic toxicity of different contaminants, and usually last at least 10% of an organism's lifespan. Results of aquatic Chronic toxicity tests can be used to determine water quality guidelines and regulations for protection of aquatic organisms.
Созылмалы уланудың анықтамасы
Созылмалы токсикалық әсер – уытты заттарға немесе басқа да күшті факторларға ұзақ мерзімді әсер ету нәтижесінде туындайтын зиянды әсерлердің дамуы. Ол тікелей өлімге алып келуі мүмкін, бірақ көбінесе өсудің баяулауы, көбею қабілетінің төмендеуі немесе жүзу сияқты мінез-құлықтың өзгеруі сияқты зиянды салдарларға жатқызылады.
Созылмалы улану сынағының нәтижелерін қолдану
Созылмалы уыттану сынақтарының нәтижелері судың сапалық стандарттарын анықтауға қолданылатын шамаларды есептеуге пайдаланылуы мүмкін. Оларға мыналар кіреді:
NOEC/LOEC
Ешбір әсері байқалмаған концентрация (NOEC) – бақылау тобынан статистикалық айырмашылық байқалмайтын ең жоғары сынақ концентрациясы ретінде анықталады. Ең төменгі байқалатын әсер концентрациясы (LOEC) – бақылау тобынан статистикалық айырмашылық тудырған сынақ концентрацияларының ең төменгісі. NOEC және LOEC мәндері жедел және ұзақ мерзімді сынақтар нәтижесінде алынуы мүмкін және мемлекеттік органдар су сапасы стандарттарын белгілеу үшін пайдаланады.
MATC/CV
Токсикалық заттың ең жоғары қабылданатын концентрациясы (MATC) NOEC және LOEC-тің геометриялық орташасы ретінде есептеледі. MATC кейде «Хроникалық мән» (CV) деп аталады және «Хроникалық әсерлер алғаш рет байқалатын концентрация (шегі)» деп анықталады.
PEC/PNEC
Болжамды әсерсіз концентрация (PNEC) су ағзаларына зиянды әсер тигізбейтін деп есептелетін концентрацияны анықтау үшін токсикалық сынақтардан есептеледі. Судағы PNEC мәндерін анықтау үшін тұщы су балықтары (мысалы, «Pimephales promelas»), тұщы су омыртқасыздары (мысалы, «Daphnia magna») және тұщы су балдырлары (мысалы, «Raphidocelis subcapitata») бойынша токсикалық сынақтардың нәтижелері қажет. Қауіпті бағалауда, қоршаған ортада күтілетін концентрация – ықтимал әсерлер концентрациясы (PEC) PNEC-пен салыстырылады. PEC уытты заттарға қатысты жедел және созылмалы әсерлерді ескереді.
The probable effects concentration (PEC), the concentration predicted to be in the environment, is compared with the PNEC in risk assessment. The PEC takes into account both acute and Chronic exposures to toxicants.
ACR/AF
Жедел және созылмалы арақатынасы (ЖСА) жедел токсикалық деректерді пайдаланып созылмалы токсикалықты бағалауға мүмкіндік береді. Ол LC50-ді MATC-ге бөлу арқылы есептеледі. Бұның кері шамасы (MATC/LC50) қолдану факторы (AF) деп аталады. AF, егер белгілі бір түр үшін созылмалы токсикалық деректер белгілі болмаса, қолданылуы мүмкін.
Созылмалы улануды тексерудегі қиындықтар
Токсикалық заттардың созылмалы уыттылығы су сапасы нормаларын анықтау үшін пайдалы ақпарат, бірақ мұндай мәліметтерді алу әрқашан оңай болмайды. Созылмалы уыттылықты анықтау сынақтары қымбатқа түсіп, қиынға соғуы мүмкін, себебі сынақ организмдерін тірі ұстау, су сапасын қадағалау, химиялық заттардың тұрақты әсерін қамтамасыз ету және сынақтарды жүргізуге кететін уақыт көп. Осы себепті, көбінесе жедел уыттылық сынақтары қолданылады, ал ACR және AF көрсеткіштері организмдерге токсикалық заттардың созылмалы уытты әсерін бағалау үшін пайдаланылады.
Уыттылыққа әсер ететін факторлар
Токсикалық заттардың немесе стрессорлардың уыттылығын арттыратын немесе азайтатын көптеген факторлар бар, бұл сынақ нәтижелерін түсіндіруді қиындатады. Олар химиялық, биологиялық немесе токсикологиялық сипатта болуы мүмкін.
Химиялық факторлар
Кейбір токсиндердің уыттылығына су химиясы маңызды рөл атқарады. Бұған pH, тұздылық, судың қатаңдығы, өткізгіштік, температура және еріген органикалық көміртек (DOC) мөлшері жатады. Мысалы, мыстың уыттылығы биотикалық лиганд моделі (BLM) сипаттағандай, DOC мөлшерінің артуымен азаяды.
For instance, the toxicity of copper is decreased with increasing amounts of DOC, as described by the biotic ligand model (BLM).
Биологиялық факторлар
Созылмалы уыттану организмдердің арасындағы айырмашылықтарға байланысты өзгереді, оның ішінде түрлерге, мөлшеріне және жасына. Кейбір түрлер уытты әсерлерге көбірек сезімтал, бұл түрлер сезімталдығының таралуы (SSD) арқылы көрсетіледі. Өмірдің белгілі бір кезеңдері кері әсерлерге көбірек бейім, сондықтан кейбір су жануарлары үшін өмірдің ерте кезеңіндегі (ELS) уыттану сынақтары жүргізіледі. Бұған қоса, организм мөлшері сияқты басқа физикалық факторлар да уытты заттарға реакцияның өзгешелігіне алып келуі мүмкін.
Су сапасы жөніндегі нұсқаулықтарда қолдануға арналған мысалдар
Су сапасы нормалары жедел және созылмалы уыттану сынақтарының нәтижелеріне сүйене отырып анықталады. Критерийлік максималды концентрациялар (КМК) жедел уыттану сынақтарынан, ал критерийлік үздіксіз концентрациялар (ККК) созылмалы уыттану сынақтарынан алынады. Бұл АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) су ортасындағы тіршілік иелерін қорғау мақсатында белгілеген шамалар.