Кіріспе
Екі команданың арқанның қарама-қарсы бастарынан тартысудан тұратын спорт. Тарту соғысы (кейде арқан соғысы, арқан тарту, немесе тартыс соғысы деп те аталады) – екі команданың күш сынасы: командалар арқанның қарама-қарсы бастарынан тартады, мақсаты – қарсы команданың тартыс күшіне қарсы арқанды белгілі бір қашықтыққа бір бағытта жылжыту.
Tug of war (also known as tug o' war, tug war, rope war, rope pulling, or tugging war) is a sport that pits two teams against each other in a test of strength: teams pull on opposite ends of a rope, with the goal being to bring the rope a certain distance in one direction against the force of the opposing team's pull.
Терминология
Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде "арқан тартысы" фразасы бастапқыда "шешуші жарыс; нағыз күрес не талас; үстемдік үшін қатаң жарыс" деген мағынаны білдірген. 19 ғасырда ғана ол екі команданың арқанның қарама-қарсы бастарынан тартып-тартып ойнайтын спорттық жарысқа қатысты термин ретінде қолданыла бастады. Осыған дейін ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде ойынның кең таралған атауы француз және ағылшын тілдері болған.
Спорт түрінде
Көптеген елдерде ерлер де, әйелдер де қатысатын арқан тартыс клубтары бар. Бұл спорт түрі 1900 жылдан 1920 жылға дейін Олимпиада ойындарының бағдарламасына кірген, бірақ содан бері енгізілмеген. Арқан тартыс Дүниежүзілік ойындардың бір бөлігі болып табылады. Tug of War International Federation (TWIF) ұлттық командалар арасында екі жылда бір рет әлем чемпионатын ұйымдастырады, ол жабық және ашық ареналарда өткізіледі, сондай-ақ клубтар арасында да ұқсас жарыстар ұйымдастырылады. Англияда бұл спорт түрін 1984 жылға дейін AAA басқарған, ал қазір Tug of War Association (1958 жылы құрылған) және Ұлыбританияның арқан тартыс федерациясы (1984 жылы құрылған) осымен айналысады. Шотландияда 1980 жылы Шотландиялық арқан тартыс қауымдастығы құрылды. Бұл спорт Highland Games ойындарының да бір бөлігі болып табылады. 1976 жылдан 1988 жылға дейін арқан тартыс "Battle of the Network Stars" телешоуындағы тұрақты шара болды. Әр ірі телеарнадан келген жұлдыздар командалары түрлі спорттық жарыстарда бақ сынасып, соңында арқан тартысқа қатысты. Лу Ферриньоның 1979 жылғы мамырдағы тамаша өнері "Battle" тарихындағы ең ұлы жетістік деп есептеледі.
Ұлттық ұйымдар
Бұл спорт түрі дүниежүзіндегі дерлік барлық елде таралған. Дегенмен, кейбір елдер осы спортты басқару үшін ұлттық федерация құрған. Осы ұлттық федерациялардың көпшілігі халықаралық басқарушы органмен – TWIF, The Tug of War International Federation (Тартыс федерациясы) байланыста. 2008 жылғы мәлімет бойынша, 53 ел TWIF-ке мүше, олардың ішінде Шотландия, Ирландия, Англия, Үндістан, Швейцария, Бельгия, Италия, Оңтүстік Африка және АҚШ бар.
Бірма (Мьянма)
Мьянма (Бирма) елінде "лун хсве" (လွန်ဆွဲ; ) деп аталатын тартыс ойыны мәдени және тарихи тұрғыдан да маңызды. Ол жоғары дәрежелі буддалық монахтардың мәйіттерін күйдіру рәсімі – фенгибьянның (phongyibyan) құрамдас бөлігі болып табылады, онда мәйіт өртеу үшін арналған отын қарама-қарсы жақтар тартысады. Тартыс ойыны "мо хо" (မိုးခေါ်; ) деп аталатын дәстүрлі жаңбыр шақыру рәсімі ретінде де қолданылады, осы арқылы жаңбырды келтіруге тырысады. Бұл дәстүр Баған дәуірінде патша Шинмахти билік құрған кезде пайда болған. Рахин халқы бирма айы Табодведе (Tabodwe) "ятта хсве пве" (ရထားဆွဲပွဲ) деп аталатын тартыс ойынына арналған рәсімдер өткізеді.
Индонезия
Индонезияда Тарик Тамбанг – Индонезия Тәуелсіздік күнінің тойлануы, мектеп шаралары және скауттар шаралары сияқты көптеген іс-шараларда өткізілетін танымал спорт түрі. Қолданылатын арқан "дадунг" деп аталады, ол екі күрескердің арасындағы лар талшықтарынан жасалады. Екі бетон блок бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналастырылады, ал екі күрескер блоктердің үстіне тұрып, араларына арқан керіледі. Әр күрескердің мақсаты: а) қарсыласын блоктан құлату немесе б) қарсыласынан арқанның ұшын тартып алу.
Жапония
Жапонияда тартыс ойыны (綱引き) мектептік спорт фестивальдарының маңызды бөлігі болып табылады. Тартыс ойыны Жапония бойынша егін шалқаруға тілек тілеудің дәстүрлі тәсілі болып табылады және бүкіл елде танымал рәсім саналады. Акита префектурасының Дайсен қаласындағы Каривано тартыс ойыны 500 жылдан астам мерзімді қамтиды, сонымен қатар ол ұлттық фольклорлық мәдени мүлік болып табылады. Фукуи префектурасының Михама қаласындағы Су асты тартыс фестивалі 380 жыл бұрын қаңтар айында өтіп тұрады. Кагосима префектурасының Сацумасендай қаласындағы Сендай Ұлы тартыс ойыны "Кенка зуна" немесе "жанжалды тартыс" деп аталады. Шамамен 3000 ер адам ұзын, үлкен арқанды тартады. Бұл шараны феодалдық әскербасы Ёсихиро Шимадзу 1600 жылғы Секигахара шайқасы алдында әскерлерінің рухын көтеру мақсатымен бастаған деседі. Эдо кезеңінде басталған Нанба Хачиман Джиндзяның тартыс ойыны Осаканың фольклорлық мәдени мүлігі болып табылады. Окинавадағы Наха тартыс ойыны да әйгілі.
Корея
Жулдариги (hangul=줄다리기, chuldarigi) – Кореяның арқан тартуға ұқсас дәстүрлі спорты. Оның Кореядағы көптеген ауыл шаруашылығы қауымдастықтары үшін ырымдық және болжамдық маңызы бар және фестивальдар мен қоғамдық жиындарда орындалады. Бұл спортта ауылдың шығыс және батыс жақтарын ұсынатын командалар тартатын орталық тіреу арқылы байланыстырылған екі үлкен күріш сабанды арқан қолданылады (жарыс көбінесе батыс командасының пайдасына бұрылады). Нақты жарысқа дейін және кейін бірнеше діни және дәстүрлі рәсімдер орындалады. Кореядағы арқан тартуда арқанды тарту ғана емес, сонымен қатар арқан жасау процесі де материалдық емес мәдени мұра ретінде қарастырылады. Арқанды кесіп, он жіпті бірге бұрап, тіреуге іліп, жақсылап тартыңыз. Содан кейін үлкен арқан жасау үшін жіптерді қайта жинаңыз. Аймаққа байланысты балалар мен жасөспірімдер алдын ала жасалған кішкентай жіптермен ойнайтын болған. Бұл процесс арқан тартудан бір ай бұрын басталып, оны жеке жасау мүмкін болмағандықтан, жасау барысында қоғамдық ынтымақтастық сезімін дамытуға мүмкіндік берді. Арқанның диаметрі аймаққа қарай 0,5-1,4 метрге, ал ұзындығы 40-60 метрге жетеді. Сондықтан, осы арқанды тікелей ұстап арқан тарту ойнау қиын, сондықтан оны әдетте «дос жіп», «мыс жіп» немесе «жанама жіп» деп аталатын кішкентай арқанды ұстап тартады. Арқан жасағанда әйелдер және еркектер арқаны бөлек жасайды, ал арқанның басы түймедей немесе иілген болады. Әйелдер арқаны жасағанда, еркектер арқанымен салыстырғанда, ойықтың ені кеңірек болады. Кореяның әртүрлі аймақтарында жулдаригидің ерекше түрлері бар, ал ауыл шаруашылығымен байланысты арқан тарту ойындары Оңтүстік-Шығыс Азияның ауылдық аймақтарында кездеседі. Олардың «арқан тарту рәсімдері мен ойындары» деп аталатын ырымдық ойындары да бар. Камбоджа, Филиппин, Вьетнам және Корея 2015 жылы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне арқан тартуды енгізді.
Жаңа Зеландия
1790 жылдары Бостон китобойлары Жаңа Зеландияға әкелген нұсқасында, бес адамнан тұратын командалар тісті тақталарда жатып ойнайды. Бұл спорт Те Авамуту мен Гастингстегі екі клубта ойналады және Жаңа Зеландияның Тартыс одағы (Tug of War Association) тарапынан қолдау көрсетіледі. Ұлттық Ровер Скаут жиынында төрт адамдық нұсқасы ойналады.
Перу
Перулік балалар сериясы "Nubeluz" өзінің тартыс соғысының нұсқасын ("La Fuerza Glufica" деп аталады) ұсынды, онда әр команда судың үстінде ілінген платформаларда 3-ке қарсы 3 күш сынасты. Мақсат – қарсы команданы суға тарту болды.
Польша
Польшада дракон қайығымен тартыс ойынының бір түрі ойналады, онда 6 немесе 8 адамнан құралған командалар бір-біріне қарай есуге тырысады.
Баск елі
Баск елінде бұл спорт көптеген қауымдастықтар мен клубтары бар, халық арасында кең таралған салттық спорт түрі саналады. Баск тілінде оны Сокатира дейді.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында лагерьлерде, мектептерде, шіркеулерде және басқа да шараларда сегіз тұтқасы бар тартыс түрі жарыс ретінде қолданылады. Бұл арқан "Oct O Pull" деп аталады және бір уақытта 8-16 қатысушыға екі, төрт және сегіз бағытты жарыс ұсынады. Әр жылғы 4 шілдеде Калифорния штатындағы Стинсон Бич және Болинас қалалары жыл сайынғы тартысқа қатысу үшін жиналады. Айова штатының Леклэр және Иллинойс штатының Порт-Байрон қалалары 1987 жылдан бері жыл сайын тамыз айында Миссисипи өзені арқылы Tug Fest кезінде тартысқа түседі. "Супержұлдыздар" телесериалының "Суперкомандалар" атты арнайы бағдарламасында әдетте соңғы шара ретінде тартыс көрсетіледі. "Желі жұлдыздарының шайқасы" бағдарламасында да тартыс көптеген шаралардың бірі ретінде ұсынылды. "Гладиаторлар" телесериалының АҚШ, Ұлыбритания және Австралия нұсқаларында еңкейтілген платформаларда тартыс ойыны қолданылды, бірақ бұл ойын екі қарсылас қатысушымен ойналды. Соңғы белгілі "Cleated" тартысы Калифорния штатының Туолумне қаласындағы жыл сайынғы Туолумне Lumber Jubilee фестивалінде өтеді. Ол Әкелер күнінен кейінгі демалыс күндері ұйымдастырылады.
Майами университеті
Puddle Pull – Майами университетінде екі жылда бір рет өткізілетін тартыс сайысы. Бұл шара – бауырластар мен әйелдер қауымдастықтары бәсекелесетін, уақыт бойынша есептелетін, отырып ойналатын тартыс түрі. Отырған қатысушылармен қатар, әр командада команданың қозғалысын үйлестіретін шақырушы болады. Университет 1910 және 1920 жылдары бірінші курс студенттері мен екінші курс студенттері арасында байланыссыз тартыс өткізгенімен, қазіргі заманғы Puddle Pull туралы алғашқы жазба 1949 жылғы мамыр айында университет газеті The Miami Student-те тартыс ретінде пайда болды. Бұл шараны Delta Upsilon қауымдастығының Майами бөлімшесінің мүшесі Фрэнк Додд ұйымдастырды. Бастапқыда бұл іс-шара Оксфорд су тартқыш көпірінің жанында Талаванда өзенінің үстінде тұрып тартысқанда өткізілді, онда жеңілгендер суға тартылып кететін. Бұл алғашқы шара кейін Майами университетінде бауырластықтар арасындағы жарыс іс-шараларын (Грек аптасы) құруға итермелейтін күш ретінде қарастырылды. Отырып ойнауға көшу аясында 1966 жылы жаңа ереже жасалды, ол құлыптауға тыйым салды және бүгінгі күнгі шараның қалыптасуына әкелді, екі команданың арасында әлі де қазылып жатқан үлкен шұңқырдан басқа. Жарыс жазық шөп алаңында өтеді және кемінде 50 фут ұзындығы бар, 1,5 дюйм диаметрлі арқан қолданылады. Әр қатысушы үшін 20 дюйм аралықта аяққа арналған ойықтар немесе "шұңқырлар" қазылады. Шұңқырлардың алдыңғы жағы тегіс, артқы жағы бұрышты болып қазылады. Әйелдер 1960 жылдары эпизодты түрде жарыса бастады және 1980 жылдардың ортасында әйелдер қауымдастықтары командалары ретінде тұрақты қатысушыларға айналды.
Үміт колледжі
Hope College Pull – жыл сайынғы тартыс сайысы, Мичиган штатының Голландия қаласында Еңбек күнінен кейінгі төртінші сенбіде Қара өзенінің арғы жағында өтеді. Бәйгеге бірінші және екінші курс студенттерінен 40 мүше қатысады.
Ресми ережелер
Сегіз адамнан тұратын екі команда, олардың жалпы салмағы кластың белгіленген максималды салмағынан аспауы керек, арқанның шамамен шеңберін құрайтын ұшында тізіледі. Арқан "орталық сызық" және оның екі жағындағы екі белгімен белгіленеді. Командалар арқанның орталық сызығын жерде белгіленген сызықпен туралап бастайды, және жарыс ("тартыс") басталғаннан кейін, қарсы команданы арқандағы оларға ең жақын белгі орталық сызықты кесіп өтетіндей немесе қарсы команда қателік жасағанша тартуға тырысады. Тартыс кезінде біреудің шынтағын тізесінен төмен түсіру, "құлыптау" деп аталады, сондай-ақ ұзақ уақыт бойы жерге тию қателік болып саналады. Арқан қолдың астынан өтуі керек; арқанды иыққа тарту сияқты әрекеттер қателік ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл ережелер әлем чемпионаттары сияқты жоғары деңгейде ұйымдастырылған жарыстарда қолданылады. Дегенмен, кішкентай немесе бейресми ойын-сауық жарыстарында ережелер көбінесе еркін түсіндіріліп, орындалады. Жарақаттардың себебі, негізінен, жарыс кезінде арқанға жиналған үлкен потенциалдық энергия. Екі тарап тартқанда, арқанға кернеу түсіп, Гук заңымен сипатталғандай, созылады. Егер арқанның беріктік шегінен асып кетсе, потенциалдық энергия кенеттен кинетикалық энергияға айналады және арқанның үзілген ұштары жоғары жылдамдықпен кері секіреді, бұл ауыр жарақаттарға әкелуі мүмкін. Бұл құбылыс кемелердегі шұңғыр арқандарының жарылуымен байланысты дағдылы қауіптің салдарынан зерттелді. Осы себепті, арнайы жасалған тартыс арқандары бар, олар туындаған күштерге қауіпсіз төтеп бере алады.
Ерекше оқиғалар
+Күні мен орныАрқан үзілген қазаларАуыр жарақат алғандарЖалпы жарақат алғандарҚатысушылардың жалпы саныӨлім себебі / жарақаттар туралы мәліметАрқан туралы мәліметтерҚосымша ақпарат13 маусым 1978Гаррисбург, Пенсильвания, АҚШ06200~2,3006 саусақ және бас бармақ ампутацияланды2000 фут (600 м) арқан, 13,000 фунт-күш (58 кН) жүктемеге арналғанОрта мектеп Гиннес рекордтар кітабына әрекет4 маусым 1995Вестернохе, Германия25 29650Арқан қирап, қатты жерге құлады"Бас бармақтай жуан" нейлонСкауттар Гиннес рекордтар кітабына енуге әрекет25 қазан 1997Тайпей, Тайвань02 421500Қолдары иықтан төмен ампутацияланды5 см (2 дюйм) нейлон, максималды күшРесми шара, шетелдік қонақтармен4 ақпан 2013Эль Монте, Калифорния, АҚШ022~409 саусақ ампутацияландыСомайя Видьявихар университеті, Мумбаи, Үндістан100БелгісізЖүрек тоқтауы, себебі белгісізБелгісізСомайя медбикелер колледжіндегі спорт күні
Танымал мәдениетте
Америкалық "Сөздерді тарту" ойыны негізгі есептеу механизмі ретінде виртуалды тартыс соғысын қолданады. Тартыс соғысы Оңтүстік Кореяның Netflix телесериалындағы "Қазаншұқыр" ойынының бір бөлігі ретінде көрсетілген.