Кіріспе

Уильям Эванс Бертон (24 қыркүйек 1804 – 10 ақпан 1860) – ағылшын актері, драматург, театр директоры және баспагер, АҚШ-қа көшіп кеткен.

Ерте өмір

1804 жылғы 24 қыркүйекте Лондонда дүниеге келген Бёртон, Уильям Джордж Бёртонның (1774–1825) ұлы, баспагер және 1805 жылы «Шығыс халықтарының діндерін зерттеу, Киелі кітаптарды түсіндіру үшін» атты еңбектің авторы болды. Шіркеуде мансап жасау ниетімен, Бёртон Лондондағы Сент-Полс мектебінде оқыды, бұл оқу орны Роберт Уильям Эллистон және Чарльз Мэтьюс сияқты танымал актерлермен де байланысты болған. 18 жасында әкесінің қазасынан кейін, жас Бёртон баспахананы басқаруға және анасын күтіп бағуға міндеттелді. Оның алғашқы әрекеті – ай сайын жарық көретін журнал шығару болды. Бұл жоба сәтсіз аяқталды, бірақ оған театр өнерінің шеберлерімен танысуға мүмкіндік берді, олардың ықпалымен ол сахнаға бет бұрды. Театрлық мансабының бастауында, әдеттегідей, ол әуесқойлер театрына қосылды, және сол кезде Strand көшесіндегі бір жерде «Гамлетті» қойғаны айтылады. 1825 жылы ол Норвич және Англияның басқа да қалаларында гастрольдік сапармен болған провинциялық труппамен бірге жұмыс істеді, көбінесе комедиялық рөлдерді ойнады. Оның бастапқы арманы трагедиялық актер болу еді, және ғұмырының соңына дейін табиғаты оны трагедияға бейімдегенін ойлап, кейде қуанған. Бёртон өмір сүрген ең көңілді адамдардың бірі болды, бірақ ішкі жан дүниесі терең ойлы және салмақты болды. Ол трагедияны түсінді, сезінді, бірақ сахнада тек комедияны сомдады. Мансабының басында ол көшпенді актердің әдеттегі өмірін кешті. Аңыз бойынша, ол саяхаттары барысында бір рет Виндзордағы IV Георг алдында ойнаған. Бірнеше жыл провинцияларда өткеннен кейін, ол 1831 жылы Лондондағы Pavilion театрында «Лотерея билеті» пьесасындағы Вормвуд рөлінде алғаш рет өнер көрсетті, бұл рөлі үшін оны жоғары бағалады және одан кейін бес жүзден астам рет сахнада ойнады. Джон Листон сол кезде Лондондағы ең сүйікті актер болды (ал 1832 жылы қайтыс болған Жозеф Шепард Мунден абыройын жоғалтқан еді), Листоннан кейін Джон Рив тұрды, және Бёртонның ертедегі өнері Ривтің стиліне негізделген деп есептеледі. 1832 жылы Бёртон Haymarket театрында өз талантын көрсетуге мүмкіндік алды (Листон уақытша сахнадан кеткен кезде), онда ол Эдмунд Киннің «Сер Джайлс Оверрич» рөліне қарсы Маралл рөлін, ал Миссис Гловер «Ескі қарыздарды жаңадан төлеу» пьесасында Мег рөлін ойнады, бұл оқиғаны ол әрқашан есінде сақтап, қуанышпен еске алды. Оның жазушылық қабілеті де ерте жасынан-ақ көрінді. 1833 жылдың мамырында оның жазған «Элен Уорхэм» атты пьесасы алғаш рет қойылды, және бұл пьесаның бір күні Лондондағы бес түрлі театр сахнасында көрсетілгені ерекше жағдай ретінде тарихта қалды. Бёртон мансабында көптеген пьесаларда ойнады.

АҚШ-қа көшіру

1823 жылғы 10 сәуірде Бертон Элизабет Лофтқа үйленді, одан 1824 жылы ұлы дүниеге келді. Неке ақталмады, және осының ішінара себебімен 1834 жылы Бертон Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті, онда ол Филадельфияда «Кедей джентльмен» пьесасында доктор Оллапод рөлінде өнер көрсетті. Ол Нью-Йорк, Филадельфия және Балтимор қалаларында актер және менеджер ретінде танымал болды, ал Нью-Йоркте жалға алған театры «Бертон театры» деп аталды. Ол Джон Броухэмның «Домби мен ұлы» романы бойынша қойылған пьесада капитан Каттл рөлінде, сондай-ақ Чарльз Диккенстің романдарынан алынған басқа да комедиялық рөлдерде үлкен жетістікке жетті.

Баспашылық жұмыс

1837 жылы Филадельфияда ол «Жерлестер журналын» құрды, оның редакторы ретінде Эдгар Аллан По біраз уақыт қызмет етті. Журнал жалпы оқырман қауымына арналған, поэзия мен көркем әдебиеттің стандартты үлгілерін қамтитын, бірақ аң аулау және желкендесу сияқты спорттық өмірге ерекше назар бөлді. 1837 жылдың қыркүйек айындағы санында Бертон детективтік әңгіме жанрының ерте үлгісін жазды – «Құпия бөлме», онда Лондон полициясының ұрланған қызды іздеу және оның ұрлаушыларын ұстау әрекеттері егжей-тегжейлі сипатталды. Бертон өзі журналдың әдеби сыншысы болған болуы мүмкін. Бәсекелестікке төтеп беру үшін журналға жақсырақ қағаз, көбірек иллюстрациялар және жоғары сапалы баспа материалдары қосылды, бұл өндіріс шығындарын арттырды. 1839 жылы По редактор болып тағайындалды, бірақ Бертон Поның қатал сын стилін ұнатпады. Дегенмен, Бертон қаладан басқа жерлерде өнер көрсетуге кеткен кезде Поның жауапкершілігі арта түсті. Бертон басшылығымен По «Лонгфеллоу соғысы» деп кейіннен аталған дауды бастады, По сыншы ретіндегі қызметін пайдаланып, танымал ақын Генри Уодсворт Лонгфеллоуды плагиаттауда анонимді түрде айыптады. Тағы бір сыншы, Уиллис Гейлорд Кларк, Бертонды осы әдеби шабуылдарға жол бергені үшін кінәлады, Лонгфеллоуға Бертонның «Англиядан келген, онда әйелі мен балаларын қалдырып, осы жерде тағы бір әйелмен және оның кемпірқосымен бигам жасап жүрген саран жолшы» екенін айтты. Бертон 1840 жылдың маусымында Поны жұмыстан босатты. Бертон мен Поның арақатынасы шиеленіскен болатын. Бертон Поға хабарламай-ақ журналды сатуға тырысты, ал По Бертонға еш айтпай Филадельфиядағы «Пен» атты өзінің бәсекелес журналын шығаруды жоспарлады. Бұған қоса, Бертон Поның «Нантакеттен Артур Гордон Пимнің баяны» романына өте теріс пікір жазған болуы мүмкін және оның мас екендігі туралы қаңқу таратқан, бірақ По оны жоққа шығарды. По досына Бертонды «қарақшы және жаман адам» деп айтты. Поның досы Джозеф Э. Снодграсс Бертонның қаңқу таратқаны Поны жамандау үшін сотқа шақыруға жеткілікті дейді, бірақ По өзінің тіл тиектеуі қарсы сотқа шақыруға жететінін атап өтті.

Кейінгі өмірі

1840 жылдың соңында Бертон журналын Джордж Рекс Грэмге 3500 долларға (әрбір абонент үшін бір доллар) сатты, ол оны Грэм журналы деп атады. Бертон сатудан түскен ақшаны театрын жаңартуға жұмсады, бірақ ол кәсібі сәтсіз аяқталды. Бертон кейіннен Кембридж төртжақтығы мен "Сувенир" журналының редакторы болды. Ол сондай-ақ бірнеше кітап жазды, оның ішінде 1857 жылы "Зекілік пен юмор энциклопедиясы" кітабы бар. Бертон 1860 жылдың 10 ақпанында Нью-Йорк қаласында қайтыс болды. Өлген кезде ол 100 000-нан астам томдық кітапхана жинаған, оның ішінде Уильям Шекспирдің өзінің және оның туындыларына қатысты кітаптар көптеп кездесетін. Ол мүлігін қайырымдылыққа сыйлады, бірақ 26 жыл бұрын ажырасқан әйелі Элизабет Англиядан келіп, мүліктің бір бөлігін талап етті. Сот алғашқыда оның талабын қабылдамады, бірақ бірнеше шағымнан кейін Жоғарғы Сот оның талабын қолдады, осылайша АҚШ-та шетелдік азаматтың мүлік үлесіне құқығын бекітті. Уильям Эванс Бертон – ағылшын суретшісі Уильям Шекспир Бертонның әкесі болды.