Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уильям Эванс Бертон (24 қыркүйек 1804 – 10 ақпан 1860) – ағылшын актері, драматург, театр директоры және баспагер, АҚШ-қа көшіп кеткен.
English actor, playwright, theatre manager and publisher
William Evans Burton (24 September 180410 February 1860) was an English actor, playwright, theatre manager and publisher who relocated to the United States.
Ерте өмір
1804 жылғы 24 қыркүйекте Лондонда дүниеге келген Бёртон, Уильям Джордж Бёртонның (1774–1825) ұлы, баспагер және 1805 жылы «Шығыс халықтарының діндерін зерттеу, Киелі кітаптарды түсіндіру үшін» атты еңбектің авторы болды. Шіркеуде мансап жасау ниетімен, Бёртон Лондондағы Сент-Полс мектебінде оқыды, бұл оқу орны Роберт Уильям Эллистон және Чарльз Мэтьюс сияқты танымал актерлермен де байланысты болған. 18 жасында әкесінің қазасынан кейін, жас Бёртон баспахананы басқаруға және анасын күтіп бағуға міндеттелді. Оның алғашқы әрекеті – ай сайын жарық көретін журнал шығару болды. Бұл жоба сәтсіз аяқталды, бірақ оған театр өнерінің шеберлерімен танысуға мүмкіндік берді, олардың ықпалымен ол сахнаға бет бұрды. Театрлық мансабының бастауында, әдеттегідей, ол әуесқойлер театрына қосылды, және сол кезде Strand көшесіндегі бір жерде «Гамлетті» қойғаны айтылады. 1825 жылы ол Норвич және Англияның басқа да қалаларында гастрольдік сапармен болған провинциялық труппамен бірге жұмыс істеді, көбінесе комедиялық рөлдерді ойнады. Оның бастапқы арманы трагедиялық актер болу еді, және ғұмырының соңына дейін табиғаты оны трагедияға бейімдегенін ойлап, кейде қуанған. Бёртон өмір сүрген ең көңілді адамдардың бірі болды, бірақ ішкі жан дүниесі терең ойлы және салмақты болды. Ол трагедияны түсінді, сезінді, бірақ сахнада тек комедияны сомдады. Мансабының басында ол көшпенді актердің әдеттегі өмірін кешті. Аңыз бойынша, ол саяхаттары барысында бір рет Виндзордағы IV Георг алдында ойнаған. Бірнеше жыл провинцияларда өткеннен кейін, ол 1831 жылы Лондондағы Pavilion театрында «Лотерея билеті» пьесасындағы Вормвуд рөлінде алғаш рет өнер көрсетті, бұл рөлі үшін оны жоғары бағалады және одан кейін бес жүзден астам рет сахнада ойнады. Джон Листон сол кезде Лондондағы ең сүйікті актер болды (ал 1832 жылы қайтыс болған Жозеф Шепард Мунден абыройын жоғалтқан еді), Листоннан кейін Джон Рив тұрды, және Бёртонның ертедегі өнері Ривтің стиліне негізделген деп есептеледі. 1832 жылы Бёртон Haymarket театрында өз талантын көрсетуге мүмкіндік алды (Листон уақытша сахнадан кеткен кезде), онда ол Эдмунд Киннің «Сер Джайлс Оверрич» рөліне қарсы Маралл рөлін, ал Миссис Гловер «Ескі қарыздарды жаңадан төлеу» пьесасында Мег рөлін ойнады, бұл оқиғаны ол әрқашан есінде сақтап, қуанышпен еске алды. Оның жазушылық қабілеті де ерте жасынан-ақ көрінді. 1833 жылдың мамырында оның жазған «Элен Уорхэм» атты пьесасы алғаш рет қойылды, және бұл пьесаның бір күні Лондондағы бес түрлі театр сахнасында көрсетілгені ерекше жағдай ретінде тарихта қалды. Бёртон мансабында көптеген пьесаларда ойнады.
Born in London on 24 September 1804, Burton was the son of William George Burton (1774–1825), a printer and the author of Research into the religions of the Eastern nations as illustrative of the scriptures in 1805. Intended for a career in the church, Burton was a pupil at St. Paul's School in London, an institution associated also with the dramatic names of Robert William Elliston and Charles Mathews. At the age of 18, in consequence of the death of his father, the youth was called to take charge of the printing office, and also to be the support of a widowed mother. His first effort was to establish a monthly magazine. The attempt was a failure, but it brought him theatrical acquaintances, and under their influence he presently drifted toward the stage. The first step in his theatrical career, as usual, was to join an amateur dramatic society, and it is said that about this time he gave a performance of Hamlet somewhere on the Strand. In 1825 he was associated with a provincial company acting at Norwich, and elsewhere in England, and he played low comedy. His aspirations at the start were for the tragic, and it is known that late in life he still at times entertained the fancy that nature had intended him to be a tragedian. Burton was one of the funniest creatures that ever lived, but his interior nature was thoughtful and saturnine. He thought, felt, and understood tragedy, but when he came to act, he was all comedian. At the outset of his career he led the usual life of an itinerant actor. There is a tradition that in the course of his wanderings he once played before George IV at Windsor. After several years in the provinces, he made his first London appearance in 1831 at the Pavilion Theatre as Wormwood in The Lottery Ticket, in which part he was much admired, and which he then acted there upward of fifty consecutive times. John Liston was then the reigning favourite in London (Joseph Shepherd Munden, who died in 1832, being in decadence), and next to Liston stood John Reeve, upon whom it is thought that the earlier style of Burton was in a measure founded. In 1832 Burton obtained a chance to show his talents at the Haymarket Theatre—Liston having temporarily withdrawn—and there he played Marall to Edmund Kean as Sir Giles Overreach, and Mrs. Glover as Meg in A New Way to Pay Old Debts, a circumstance which he always remembered, and often mentioned with pride and pleasure. His talents as a writer likewise displayed themselves at an early age. In May 1833, a play from his pen, called Ellen Wareham, was first presented, and it is mentioned that this piece had the somewhat unusual fortune of being acted at five different theatres of London on the same evening. Burton went on to a large number of plays during his career.
АҚШ-қа көшіру
1823 жылғы 10 сәуірде Бертон Элизабет Лофтқа үйленді, одан 1824 жылы ұлы дүниеге келді. Неке ақталмады, және осының ішінара себебімен 1834 жылы Бертон Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті, онда ол Филадельфияда «Кедей джентльмен» пьесасында доктор Оллапод рөлінде өнер көрсетті. Ол Нью-Йорк, Филадельфия және Балтимор қалаларында актер және менеджер ретінде танымал болды, ал Нью-Йоркте жалға алған театры «Бертон театры» деп аталды. Ол Джон Броухэмның «Домби мен ұлы» романы бойынша қойылған пьесада капитан Каттл рөлінде, сондай-ақ Чарльз Диккенстің романдарынан алынған басқа да комедиялық рөлдерде үлкен жетістікке жетті.
On 10 April 1823 Burton had married Elizabeth Loft, by whom in 1824 he had a son. The marriage was not a success, and partly due to this in 1834 Burton relocated to the United States, where he appeared in Philadelphia as Dr. Ollapod in The Poor Gentleman. He took a prominent place, both as actor and manager, in New York City, Philadelphia and Baltimore, the theatre which he leased in New York being renamed Burton's Theatre. He was very successful as Captain Cuttle in John Brougham's dramatisation of Dombey and Son, and in other low comedy parts in plays from Charles Dickens's novels.
Баспашылық жұмыс
1837 жылы Филадельфияда ол «Жерлестер журналын» құрды, оның редакторы ретінде Эдгар Аллан По біраз уақыт қызмет етті. Журнал жалпы оқырман қауымына арналған, поэзия мен көркем әдебиеттің стандартты үлгілерін қамтитын, бірақ аң аулау және желкендесу сияқты спорттық өмірге ерекше назар бөлді. 1837 жылдың қыркүйек айындағы санында Бертон детективтік әңгіме жанрының ерте үлгісін жазды – «Құпия бөлме», онда Лондон полициясының ұрланған қызды іздеу және оның ұрлаушыларын ұстау әрекеттері егжей-тегжейлі сипатталды. Бертон өзі журналдың әдеби сыншысы болған болуы мүмкін. Бәсекелестікке төтеп беру үшін журналға жақсырақ қағаз, көбірек иллюстрациялар және жоғары сапалы баспа материалдары қосылды, бұл өндіріс шығындарын арттырды. 1839 жылы По редактор болып тағайындалды, бірақ Бертон Поның қатал сын стилін ұнатпады. Дегенмен, Бертон қаладан басқа жерлерде өнер көрсетуге кеткен кезде Поның жауапкершілігі арта түсті. Бертон басшылығымен По «Лонгфеллоу соғысы» деп кейіннен аталған дауды бастады, По сыншы ретіндегі қызметін пайдаланып, танымал ақын Генри Уодсворт Лонгфеллоуды плагиаттауда анонимді түрде айыптады. Тағы бір сыншы, Уиллис Гейлорд Кларк, Бертонды осы әдеби шабуылдарға жол бергені үшін кінәлады, Лонгфеллоуға Бертонның «Англиядан келген, онда әйелі мен балаларын қалдырып, осы жерде тағы бір әйелмен және оның кемпірқосымен бигам жасап жүрген саран жолшы» екенін айтты. Бертон 1840 жылдың маусымында Поны жұмыстан босатты. Бертон мен Поның арақатынасы шиеленіскен болатын. Бертон Поға хабарламай-ақ журналды сатуға тырысты, ал По Бертонға еш айтпай Филадельфиядағы «Пен» атты өзінің бәсекелес журналын шығаруды жоспарлады. Бұған қоса, Бертон Поның «Нантакеттен Артур Гордон Пимнің баяны» романына өте теріс пікір жазған болуы мүмкін және оның мас екендігі туралы қаңқу таратқан, бірақ По оны жоққа шығарды. По досына Бертонды «қарақшы және жаман адам» деп айтты. Поның досы Джозеф Э. Снодграсс Бертонның қаңқу таратқаны Поны жамандау үшін сотқа шақыруға жеткілікті дейді, бірақ По өзінің тіл тиектеуі қарсы сотқа шақыруға жететінін атап өтті.
In 1837 in Philadelphia he established the Gentlemen's Magazine, of which Edgar Allan Poe was for some time the editor. His magazine was intended for a general audience, incorporating the standard fare of poetry and fiction, but had a focus on sporting life like hunting and sailing. For the September 1837 issue Burton wrote an early example of the detective story, 'The Secret Cell', detailing a London policeman's efforts to trace an abducted girl and arrest her kidnappers. Burton likely served as a literary critic himself for the magazine. To remain competitive, the magazine included better paper, more illustrations, and higher quality printing, making production costs high. Poe became an editor in 1839, though Burton disliked Poe's harsh style of criticism. Even so, Poe's responsibilities increased whenever Burton left town to perform at other venues. It was under Burton that Poe began what has since been termed the "Longfellow War", with Poe using his role as critic to anonymously accuse the popular poet Henry Wadsworth Longfellow of plagiarism. Another critic, Willis Gaylord Clark, blamed Burton for allowing these literary attacks, telling Longfellow that Burton was: "a vagrant from England, who has left a wife and offspring behind him there, and plays the bigamist in this with another wife, and his whore besides; one who cannot write a paragraph in English to save his life". Poe was fired by Burton in June 1840. Burton and Poe had a tumultuous working relationship. Burton tried selling the magazine without telling Poe, and Poe made plans to launch his own competing Philadelphia based magazine called The Penn without mentioning it to Burton. Additionally, Burton may have written a particularly scathing negative review of Poe's novel The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket and spread rumours of his drunkenness, which Poe denied. Poe told a friend that Burton was a "blackguard and a villain." Poe's friend Joseph E. Snodgrass thought Burton's rumour mongering was enough for Poe to sue for slander but Poe noted his own name calling was enough for a countersuit.
Кейінгі өмірі
1840 жылдың соңында Бертон журналын Джордж Рекс Грэмге 3500 долларға (әрбір абонент үшін бір доллар) сатты, ол оны Грэм журналы деп атады. Бертон сатудан түскен ақшаны театрын жаңартуға жұмсады, бірақ ол кәсібі сәтсіз аяқталды. Бертон кейіннен Кембридж төртжақтығы мен "Сувенир" журналының редакторы болды. Ол сондай-ақ бірнеше кітап жазды, оның ішінде 1857 жылы "Зекілік пен юмор энциклопедиясы" кітабы бар. Бертон 1860 жылдың 10 ақпанында Нью-Йорк қаласында қайтыс болды. Өлген кезде ол 100 000-нан астам томдық кітапхана жинаған, оның ішінде Уильям Шекспирдің өзінің және оның туындыларына қатысты кітаптар көптеп кездесетін. Ол мүлігін қайырымдылыққа сыйлады, бірақ 26 жыл бұрын ажырасқан әйелі Элизабет Англиядан келіп, мүліктің бір бөлігін талап етті. Сот алғашқыда оның талабын қабылдамады, бірақ бірнеше шағымнан кейін Жоғарғы Сот оның талабын қолдады, осылайша АҚШ-та шетелдік азаматтың мүлік үлесіне құқығын бекітті. Уильям Эванс Бертон – ағылшын суретшісі Уильям Шекспир Бертонның әкесі болды.
In late 1840, Burton sold his magazine to George Rex Graham for the price of $3,500 (one dollar for each subscriber), who transformed it into Graham's Magazine. Burton used the money from the sale to renovate his theatre, which eventually failed. Burton went on to become the editor of the Cambridge Quarterly and the Souvenir. He also wrote several books, including a Cyclopaedia of Wit and Humour in 1857. Burton died on 10 February 1860 in New York City. At the time of his death, he had collected a library of over 100,000 volumes, especially rich in books by and relating to William Shakespeare. He left his fortune to charity but his wife Elizabeth, from whom he had separated 26 years earlier, arrived from England to claim dower. Judgment initially went against her but after a series of appeals the Supreme Court upheld her claim, thus establishing the rights of an alien to dower in the United States. William Evans Burton was the father of the English painter William Shakespeare Burton.