Кіріспе

Жылу ағынының ескірген ғылыми теориясы

Калорикалық теория – жылу, ыстық денелерден суық денелерге ағатын, өзін-өзі итергіш деп есептелген калорикалық сұйықтығынан тұрады деген ескірген ғылыми теория. Сондай-ақ, калорикалық – қатты және сұйық заттардың тесіктерінен өте алатын салмақсыз газ деп ойлаған. "Калорикалық теория" 19 ғасырдың ортасында жылудың механикалық теориясымен ығыстырылды, бірақ бұл теория 19 ғасырдың соңына дейін кейбір ғылыми әдебиеттерде, әсіресе көпшілікке арналған жазбаларда кездесе берді.

Ерте тарих

Термодинамика тарихында жылудың алғашқы түсіндірмелері жанудың түсіндірмелерімен шатастырылды. 17 ғасырда Ж.Ж. Бехер мен Георг Эрнст Шталь флогистонның жану теориясын енгізгеннен кейін, флогистон жылудың заты деп есептелді. Калория теориясының бір нұсқасын Антуан Лавуазье ұсынды. Лавуазьедің калориялық теориясына дейін, жылу мен оның болуы туралы, химиялық реакциялардың факторы болудан басқа, жарияланған сілтемелер аз болды, тек Джозеф Блэк Розье журналында (1772) мұздың балқу температурасын келтірген. Блэкке жауап ретінде Лавуазьедің жеке қолжазбаларында ол мұздың тұрақты балқу нүктесімен бірдей құбылысқа тап болғанын және ол әлі жарияламаған түсіндірме жасағанын көрсетті. Лавуазье 1770 жылдары оттегі арқылы жануды түсіндірді. "Réflexions sur le phlogistique" (1783) еңбегінде Лавуазье флогистон теориясының өзінің тәжірибелік нәтижелерімен үйлеспейтінін айтып, жылудың заты ретінде калори деп аталатын 'нақты сұйықтық' ұсынды. Бұл теория бойынша, бұл заттың мөлшері бүкіл ғаламда тұрақты, және ыстық денелерден суық денелерге ағылады. Шындығында, Лавуазье химиялық реакция кезінде бөлінетін жылуды өлшеу үшін калориметрді қолданғандардың бірі болды. Лавуазье калоридің материяның жалпы заңдарына бағынатын, бірақ тығыз материя арқылы кедергісіз өте алатын, сондықтан оның әлсіздігіне байланысты нәзік сұйықтық екенін айтты; калоридің өзінің материалдық табиғаты жарылыс сияқты көп мөлшерде болғанда айқын көрінеді. 1780 жылдары граф Рамфорд суықты сұйықтық деп есептеді, Пиктенің тәжірибесінің нәтижелеріне сүйене отырып, оны "фригорикалық" деп атады. Пьер Превост суықтың жай ғана калорияның жетіспеушілігі екенін айтты. Калориялық теорияда жылу материалдық зат болғандықтан, оны жасау немесе жою мүмкін емес, сондықтан жылудың сақталуы негізгі болжам болды. Жылу өткізгіштігі калория мен материя арасындағы тартымдылықтың нәтижесі деп есептелді, сондықтан заттың калориясы аз болған сайын, яғни суық болған сайын, жақын маңдағы атомдардан артық калорияны тартады, соның салдарынан калориялық және температуралық тепе-теңдікке жетеді. Сол кездегі химиктер жылу бөлшектерінің өзін-өзі тебуіне негізгі күш ретінде сенді, осылайша калорияның үлкен сұйықтық серпімділігі, кері күшті тудырмайтындықтан, Лавуазье өзінің қарсыластарына түсіндіре алмаған ерекше қасиет болып табылады. Лавуазье жылудың сәулеленуін физикалық дененің бетінің жағдайымен байланыстырды, оның құрамына кіретін материалмен емес. Лавуазье нашар сәулелендіретін затты жылтыратылған немесе тегіс беті бар зат ретінде сипаттады, себебі оның молекулалары тығыз байланысқан жазықтықта орналасқан, осылайша ішіндегі қалған бөлігінің шығуына кедергі келтіретін калорияның беткі қабатын жасайды. Лавуазье бір заттың калориясы, және оның сұйықтық серпімділігі заттың күйін тікелей анықтайтынын түсіндірді. Осылайша, күйдің өзгеруі химиялық процестердің маңызды аспектісі болып табылады және реакция үшін маңызды, онда ауыстырғыштар температураның өзгеруіне ұшырайды. Бұл қосымша дыбыс жылдамдығының теориялық болжамын ғана түзетіп қоймай, сонымен қатар шамамен бір ғасыр бойы, тіпті өлшемдер дәлдікке жеткен кезде де, одан да дәл болжамдар жасауға мүмкіндік берді.

Кейінгі дамуы

1798 жылы граф Рамфорд "Серпіліс әсерінен пайда болатын жылудың көзі туралы тәжірибелік зерттеу" атты еңбегін жариялады. Ол жасаған зерттеуде, зеңбірек тесігін қайта-қайта бұрғанның өзінде, оның жылу шығару қабілеті төмендемейтіні, демек, калория жоғалмайтыны анықталды. Бұл калорияның сақталатын "зат" емес екенін көрсетті, бірақ оның тәжірибесіндегі тәжірибелік белгісіздіктер көптеп талқыланды. Оның нәтижелері сол кезде калориялық теорияға "қорқыныш" тудырмады, себебі бұл теория балама кинетикалық теориямен бірдей саналды. Шындығында, оның кейбір замандастары бұл нәтижелер калориялық теорияны түсінуге көмектеседі деп есептеді. Рамфордтың тәжірибесі 19 ғасырдың ортасында Джеймс Прескотт Джоуль және басқалардың жұмысына түрткіс болды. 1850 жылы Рудольф Клаузиус екі теорияның шын мәнінде үйлесімді екенін көрсететін мақала жариялады, егер калористердің жылу сақталу принципі энергия сақталу принципімен алмастырылса. Дегенмен, үйлесімді болғанымен, теориялардың салдары айтарлықтай өзгеше. Қазіргі термодинамикада жылу әдетте бөлшектердің (атомдардың, молекулалардың) кинетикалық энергиясының жоғары температурадан төмен температураға ауысуы болып табылады. Кейіннен энергия сақталу заңымен біріктірілгенде, калориялық теория әлі де жылудың кейбір аспектілері үшін құнды аналогия ұсынады, мысалы, Лаплас теңдеуі мен Пуассон теңдеуінің пайда болуы жылу мен температураның кеңістікте таралу мәселелерінде.