Кіріспе

Дене мүшесін алып тастау процедурасы. Ампутация – жарақат, ауру немесе хирургиялық ота арқылы дене мүшесін алып тастау. Хирургиялық шара ретінде, ол зардап шеккен мүшедегі ауру процесін немесе ауруды, мысалы, қатерлі ісік немесе гангренаны бақылау үшін қолданылады. Кейбір жағдайларда, мұндай проблемалардың алдын алу мақсатында адамдарға профилактикалық ота жасалады. Ерекше жағдай – туа біткен ампутация, туа біткен кемістік, онда ұрықтың мүшелері қысып тастаушы белдеулермен кесіледі. Кейбір елдерде қылмыс жасағандарды жазалау үшін сот арқылы мүше кесу қолданылады. Ампутация соғыс және терроризм актілерінде тактика ретінде де қолданылған; сондай-ақ, ол соғыс жарақаты ретінде де кездесуі мүмкін. Кейбір мәдениеттер мен діндерде шағын мүше кесу немесе мүжілеу діни ғұрып ретінде қарастырылады. Ампутацияны орындайтын адам – ампутатор. Бұл практиканың ең ерте дәлелі Индонезияның Борнео аймағындағы Лианг Тебо үңгірінде табылған қаңқадан алынған, ол кем дегенде 31 000 жыл бұрын жасалған, және ампутацияға ұшыраған адам бала кезінде болған.

Өзін-өзі ампутациялау

Кейбір сирек жағдайларда, егер адам байланыс құрау мүмкіндігі мен құтқару үміті болмайтын шөл далада қалып қойса, ол өзіне-өзі мүшесін кесіп тастауы мүмкін. Бұған ең танымал мысал – Арон Ралстон, тауға серуендеу кезінде тасқа ілігіп, бес күннен астам уақыт бойы өзін босата алмағандықтан өзінің оң қолын кесіп тастаған серуенші. Дене тұтастығының бұзылу синдромы – бұл адамның бір немесе бірнеше дене мүшелерін, әдетте аяқ-қолын алып тастауға ұмтылатын психологиялық жағдай. Кейбір жағдайларда, ол бұл үшін қатаң шараларға барады, мүшеге қайта орнатуға келмейтін зақым келтіріп, медициналық араласу мүшені сақтап қалуға мүмкіндік бермейді, немесе мүшені толығымен кесіп тастайды.

Шұғыл

Хирургияда гильотиналық ампутация – шұғыл жағдайда тері жабылмастан жасалатын ампутация. Көрсеткіштеріне қатысты жарақат немесе инфекциялы гангрена кезінде инфекцияны бақылау кіреді.

Неоплазма

Сүйек немесе жұмсақ тіндердегі қатерлі ісіктер (мысалы, остеосаркома, хондросаркома, фибросаркома, эпителиоидты саркома, Юинг саркомасы, синовиялық саркома, сакрококцигеялық тератома, липосаркома), меланома.

Туғаннан пайда болған аномалиялар

Саусақтардың және/немесе аяқ-қолдардың деформациялары (мысалы, проксимальды феморлық ошақты жетіспеушілік, тібікше жартылай жетіспеушілік)
Қосымша саусақтар және/немесе аяқ-қолдар (мысалы, полидактилия)

Мұздану

Мұздану – аймақтың (әдетте аяқ-қол немесе басқа шешімдер) төмен температураның әсеріне ұшырауынан туындайтын суықтан болатын жарақат, нәтижесінде тері немесе басқа тіндер қатып суып, зақымданады. Оның патофизиологиясы қатып суыған кезде мұз кристалдарының пайда болуын және қызып еріген кезде қан ұюын қамтиды, бұл жасушалардың зақымдануына және өліміне алып келеді. Егер зақым терең болса, дене мүшесі өздігінен кесіліп түсуі мүмкін.

Спорттық көрсеткіштері

Кейде кәсіби спортшылар созылмалы ауырсынуды және нашарлаған өнімділікті жеңілдету үшін қажет емес саусақты ампутациялауды таңдайды. Австралиялық футболшы Дэниел Чик сол жақ саусағын ампутациялауға келісті, себебі созылмалы ауырсыну мен жарақат оның өнерін шектеді. Регбиші Джон Таваке де саусағын алып тастады. Ұлттық Футбол Лигасының қорғаушысы Ронни Лотт 1985 жылғы НФЛ маусымында зақымданғаннан кейін кішкентай саусағының ұшын алып тастады.

Қылмыстық жазалар

Құранның 5:38 аятында ұрлық жасағанның жазасы – қол кесу деп көрсетілген. Шариғат заңы бойынша, қайталап жасалған қылмыс үшін аяқ та кесілуі мүмкін. Бұл практика бүгінгі күні Бруней, Біріккен Араб Әмірліктері, Иран, Сауд Арабиясы, Йемен және Нигерияның 36 штатының 11-інде сақталып келеді. Қол-аяқ кесу – ислам құқығында (шариғат заңы) белгіленген Хұдуд жазаларының бірі. Күнәлінің оң қолы мен сол аяғын кесу рәсімі туралы діни негіз Құранда (5:33-34 аяттар) айтылған: «Аллаға және Оның елшісіне қарсы соғысып, жер бетінде дұрыс жолдан тайдырып, бұзыншылық тудыруға тырысатындардың жазасы – өлім, айқышқа тарту, қарама-қарсы жақтан қол-аяқ кесу немесе елден қуу. Ал ұры, ер неке әйел болсын, жасаған қылмысының құны ретінде олардың қол-аяқтарын кесіңдер». «Жол тонау (хираба, qat' al tariq) және исламға қарсы бүлік шығару» үшін ауыр жаза көбінесе жұрт алдында, анестезиясыз, бір рет жүргізіледі және семсер қолданылады. Бұл ежелгі жаза Сауд Арабиясы, Судан, Сомали, Мавритания, Мальдив аралдары, Иран, Талибан үкім сүрген Ауғанстан және Йемен сияқты ислам елдерінде қолданылады. 1779 жылы Томас Джефферсон Вирджиния Ассамблеясына кейбір қылмыстар үшін, соның ішінде қол кесу үшін, өлім жазасын басқа жазалармен алмастыру туралы заң жобасын ұсынды. Зорлау, содомия және көп әйел алу (кейінгі нұсқадан алынып тасталған) үшін ерлерге кастрация, ал әйелдерге ринотомия жазасы қарастырылған. Қасақана мүгедектік келтірген жағдайда, «көзді көзге» принцип бойынша жаза берілуі тиіс еді. Заң жобасы кейбір бөліктеріндегі қатыгездігі мен басқаларындағы кешірімділігіне байланысты қабылданбады. 16 ғасырдан бері Англия заңдарында сот залында біреуді ұрғанның қолы кесілуі көзделген. Томас Джефферсонның жазаларды қайта қарау туралы заң жобасы осы ережені де жоюды мақсат еткен. 2021 жылға қарай бұл жазалау түрі әлемдік мәдениеттердің көпшілігінде адамгершілікке жатпайтындықтан, даулы болып табылады, себебі ол адамды мүгедектікке ұшыратып, азаптауға тең келеді. Сондықтан, ол кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстар үшін де пропорционалды емес деп есептеледі.

Әдіс

Ампутация жасайтын хирургтар алдымен қан кетуді болдырмау үшін қамтамасыз ететін артерия мен венаны байлау керек. Бұлшықеттер кесіледі, содан соң тербеліс аралық арамен сүйек араланады. Сүйектердің өткір және дөрекі жиектері тегістеледі, содан кейін тері мен бұлшық ет жалаптары тұмсыққа орналастырылады, кейде протезді бекіту үшін элементтер енгізіледі. Бұлшықеттердің дистальды тұрақтандырылуы жиі жасалады. Бұл атрофияны азайтатын, тұмсықтың функционалдық қолданылуын қамтамасыз ететін және қалған сүйектің жұмсақ тіндермен жабылуын сақтайтын тиімді бұлшықет жиырылуына мүмкіндік береді. Артық тұрақтандыру әдісі – бұлшықеттің сүйекке немесе оның периостеумға қосылуы. Буын дезартикуляциялық ампутацияларда тенодез қолданылуы мүмкін, онда бұлшықет сіңірі сүйекке бекітіледі. Бұлшықеттер қалыпты физиологиялық жағдайларға ұқсас кернеуде бекітіледі. "Юинг ампутациясы" деп аталатын тәжірибелік әдіс ампутациядан кейінгі проприоцепцияны жақсартуға бағытталған. Клиникалық сынақта сынақтан өткен ұқсас мақсаттарға ие тағы бір әдіс – Агонист-антагонист мионевралды интерфейс (АМИ). 1920 жылы Венгрияның дәрігері Янос Эртль көптеген ампутацияланғандарды жұмысқа қайтару үшін Эртль процедурасын жасады. Эртль әдісі – трансстибиалдық ампутация үшін қолданылатын остеомиопластикалық процедура. Тибиофибулярлық сүйек көпірінің құрылуы тұрақты, кең тибиофибулярлық буынды қамтамасыз етеді, ол кейбір дистальдық салмақты көтере алады. Бірнеше түрлі өзгертілген әдістер мен фибулярлық көпірді бекіту әдістері қолданылған; алайда, әр түрлі әдістерді салыстыруға қатысты қазіргі уақытта ешқандай мәлімет жоқ.

Операциядан кейінгі басқару

2019 жылғы Кокран жүйелі шолуының мақсаты – қатты жабындардың transtibial (тізе буыннан төменгі) ампутациядан кейін жаралардың жазылуына жұмсақ жабындарға қарағанда тиімдірек екенін анықтау болды. Қолда бар шектеулі және өте төмен сенімділіктегі мәліметтерге байланысты авторлар әрбір жабын түрінің пайдасы мен зиянының қандай екенін анықтау мүмкін емес деген қорытындыға келді. Олар клиниктерге әрбір жабын түрінің артықшылықтары мен кемшіліктерін әрбір жағдай бойынша жеке қарастыруды ұсынды: қатты жабындар құлау қаупі жоғары пациенттерге ыңғайлы болуы мүмкін; ал жұмсақ жабындар терінің жағдайы нашар пациенттерге ыңғайлы болуы мүмкін. 2017 жылғы шолу көрсеткендей, transtibial ампутацияларда жұмсақ бинттердің орнына қатты, алынып тағылатын жабындарды (RRD) қолдану жазылу уақытын жақсартады, ісінуді азайтады, тізе буынының қысқаруын (контрактурасын) алдын алады және сыртқы жарақаттардан, мысалы, тізеге түбірге құлаудан туындаған асқынуларды, соның ішінде қосымша ампутацияны азайтады. Операциядан кейінгі күтімде жараның жазылуымен қатар аяқ-қолдың күшін сақтау, буынның қозғалма диапазоны, ісінуді басқару, сақталынған аяқты сақтау (қажет болған жағдайда) және тізе буынының сезімталдығын қалпына келтіру қарастырылады.

Травмалық

Травматикалық ампутация – жол апаты, босану немесе жағдай сияқты ауыр оқиға кезінде дене мүшесінің ішінара немесе толық жұлынуы. Адам мүшесінің травматикалық ампутациясы, ішінара немесе толық болсын, қан кетуден өлімге алып келу қаупін тудырады. Ортопед-хирургтар әртүрлі жарақаттардың ауырлығын бағалау үшін көбінесе "Зақымдалған мүше ауырлық деңгейі" шкаласын пайдаланады. Әртүрлі клиникалық және жағдайлық факторларды ескере отырып, олар ампутация болу мүмкіндігін болжауға болады. Бұл, әсіресе, жедел жәрдем дәрігерлеріне науқастарды жылдам бағалап, консультация тағайындауға көмектеседі.

Алдын алу

Ампутацияны болдырмау әдістері, аяқ-қолды сақтау техникалары, ампутация қажет болуы мүмкін проблемаларға байланысты. Созылмалы инфекциялар, көбінесе диабет немесе жатып емделіп жатқан науқастардағы пролеженьдер салдарынан туындайды, гангренаға алып соқтырады, ол кең таралған жағдайда ампутацияны қажет етеді. Екі маңызды мәселе бар: біріншіден, көптеген науқастардың аяқ-қолдарында қан айналымы нашарлаған, екіншіден, нашар қан айналымы бар аяқ-қолдардағы инфекцияны емдеу қиын. Ауыр тіндік зақымданулар мен нашар қан айналымы бар жарақаттар да гипербариялық оттегі терапиясынан (ХБОТ) пайда көреді. Жоғары деңгейдегі оттегімен толықтыру және қан тамырларын жақсарту қалпына келтіру уақытын үдетеді және инфекциялардың алдын алады. Бір зерттеуде Circulator Boot деп аталатын патенттелген әдіс диабет және артериосклерозбен ауыратын науқастарда ампутацияның алдын алуда маңызды нәтижелер көрсетті. Тағы бір зерттеуде ол перифериялық тамырлар ауруынан туындаған аяқ-қол жараларын емдеуде де тиімді екені анықталды. Бұл құрылғы жүрек соғу жиілігін бақылайды және жүрек соғу арасында аяқты қысады; қысым тамырлар мен артериялар қабырғаларындағы жараларды емдеуге және қанды жүрекке қайтаруға көмектеседі. Травма алғандар үшін 1970 жылдардағы микрохирургияның жетістіктері үзілген дене мүшелерін қайта тікелей салуға мүмкіндік берді. Заңдардың, ережелердің және нұсқаулардың қабылдануы, сондай-ақ заманауи жабдықтарды пайдалану адамдарды жарақаттанған ампутациялардан қорғауға көмектеседі.

Болжам

Адам психологиялық жарақат пен эмоционалдық дискомфорт сезінуі мүмкін. Жоғалған мүше орны механикалық тұрақтылығы төмен аймақ болып қала береді. Мүшелердің жоғалуы маңызды, тіпті күрделі практикалық шектеулер тудыруы мүмкін. Ампутациядан өткен көптеген адамдардың (50–80%) фантомдық мүшелер құбылысын бастан кешіруі мүмкін; олар енді жоқ дене бөліктерін сезінеді. Бұл мүшелер қышынуы, ауыруы, күйуі, тартылуы, құрғақ немесе ылғал сезілуі, қозғалмай қалған немесе тұтқындалғандай немесе қозғалып тұрғандай сезілуі мүмкін. Кейбір ғалымдар бұл мидың дене туралы құратын нейрондық картасымен байланысты деп санайды, ол мүшелердің болуына қарамастан, мидың қалған бөлігіне олар туралы ақпарат жібереді. Фантомдық сезімдер мен фантомдық ауырсыну мүшелерден басқа дене бөліктері алынғаннан кейін де пайда болуы мүмкін, мысалы, кеуде ампутациясынан кейін, тіс жұлынғаннан кейін (фантомдық тіс ауыруы) немесе көз алынғаннан кейін (фантомдық көз синдромы). Ампутацияланған мүшемен байланысы жоқ дене бөлігіндегі түсініксіз сезім де осыған ұқсас құбылыс болып табылады. (Мидегі Фантомдар: В. С. Рамачандран және Сандра Блейксли) Мидың ампутацияланған мүшелерден келетін сигналдарды өңдеуге жауапты бөлігі, сигналдардан айырылғандықтан, айналасындағы миға кеңейеді, сондықтан қолы ампутацияланған адам бетінде немесе басында түсініксіз қысым немесе қозғалыс сезінуі мүмкін. Көп жағдайда фантомдық мүше протезге бейімделуге көмектеседі, өйткені ол адамға протездік мүшенің проприоцепциясын сезінуге мүмкіндік береді. Жақсырақ төзімділік, жайлылық немесе емделуді қолдау үшін, протездік мүше киюдің орнына немесе бір бөлігі ретінде сопақшалы шұлықтар киюге болады. Протездік технологияның жетістіктеріне байланысты көптеген ампутациядан өткен адамдар белсенді өмір сүреді. Ампутациядан өткендерге спортпен және арнайы спорт түрлерімен (мысалы, ампутациядан өткендердің футболы) айналысу мүмкіндігін беру үшін "Challenged Athletes Foundation" сияқты ұйымдар құрылды. Қан тамырлары ауруына байланысты ампутация жасаған адамдардың шамамен жартысы 5 жыл ішінде қайтыс болады, көбінесе ампутацияның тікелей салдарынан емес, кең таралған қосымша ауруларға байланысты. Бұл көрсеткіш емшек, тоқ ішек және простата қатерлі ісіктерінің 5 жылдық өлім-жітімінен жоғары. Диабетпен ауыратын және төменгі аяғы ампутацияланған адамдардың 55% -ы екі-үш жыл ішінде екінші аяғын ампутациялауға қажеттілік туындайды.

Этимология

Ампутация сөзі латын тілінен алынған amputātus сөзінен тараған, amputāre сөзінің өткен шақ түрі – "өсімдіктің артық бөлігін кесу, кесу арқылы алып тастау (қажетсіз мүшелер немесе ерекшеліктер), мүше, аяқ немесе дене бөлігін кесіп алу", ал am – amb ("жайын, айналасында") сөзінің ассимиляцияланған түрі, putāre ("кесу, тазалау, ретке келтіру, жүнді тазалау") сөзінен пайда болған. Ағылшын тіліндегі "Poes" сөзі алғаш рет 17 ғасырда хирургия саласында қолданылған, бұл алғашқы рет Питер Лоудың "Хирургия өнері туралы әңгімесінде" (1597 немесе 1612 жылы жарық көрген) кездескен болуы мүмкін; оның еңбегі 16 ғасырғы француз тіліндегі мәтіндерге негізделген, ал ерте ағылшын авторлары "экстирпация" (16 ғасырғы француз мәтіндерінде extirper сөзі жиі қолданылған), "дезартикуляция", және "мүшесінен айыру" (Ескі француз тілінен алынған, 17 ғасырға дейін мүше жоғалту немесе алынуын білдіретін жиі қолданылатын термин) немесе жай ғана "кесу" сөздерін де қолданған. Бірақ 17 ғасырдың соңына қарай "ампутация" медициналық термин ретінде кеңінен қабылданып, басымдыққа ие болды.