Кіріспе

Қоғамдық орындарда сыйлықтар үшін өнер көрсету

Ақша жинау міндеттемелер жүйесі, сондай-ақ Көше орындаушысының ережесі деп белгілі

Көшеде өнер көрсету немесе көшелік орындаушылық – бұл қоғамдық орындарда сыйлықтар алу амалы. Көптеген елдерде сыйлықтар көбінесе ақша түрінде беріледі, бірақ тамақ, сусын немесе заттай сыйлықтар да болуы мүмкін. Көшедегі өнер көрсету әлемнің түкпір-түкпірінде кездеседі және көне заманға дейін барады. Осымен айналысатын адамдар көше орындаушылары немесе баскерлер деп аталады. Нью-Йорк қаласынан тыс жерлерде "баскерлер" термині американдық ағылшын тілінде кеңінен қолданылмайды. Өнер көрсетулер – адамдарға қызықты болатын кез келген нәрсе, оның ішінде акробатика, жануарлардың трюктері, шарларды бұралау, карикатура жасау, клоундық, комедия, икемділік, қашу өнері, би, ән салу, отпен жұмыс істеу, бит циркі, болжам жасау, жонглерлік, әдемі әуендер, пантомима, тірі мүсін, музыкалық орындау, бір адамдық оркестр, қуыршақтарды ойнату, жылан бағу, әңгіме айту немесе өлеңдер мен қара сөздерді оқу, көше суреттері мен кескіндемелері, көше театры, қылыш жұту, қуыршақтармен сөйлеу және кір жуу тақтасында ойнау. Баскерлер жеке немесе шағын топтарда өнер көрсетуі мүмкін.

Этимология

"Баскинг" термині алғаш рет 1860 жылдардың ортасында Ұлыбританияда ағылшын тілінде тіркелген. "Busking" етістігі "busker" сөзінен туындаған, ал ол испан тіліндегі "buscar" сөзінен шыққан, мағынасы – "іздеу". "Buscar" сөзі өз кезегінде ежелгі үнді-еуропа тіліндегі *bhudh skō ("жеңу, бағындыру") сөзінен пайда болған. Бұл термин түрлі көшедегі өнер көрсетулерге қолданылып, олардың бірі туралы испандық танымал кітапқа – "El Buscón" ат берген. Бүгінде бұл сөз испан тілінде де қолданылады, бірақ көбінесе көшеде жыныстық қызмет көрсететін әйелдерді немесе үйленген ер адамдардың құмарларына қатысты айтылады.

Тарих

Әлемдегі барлық ірі мәдениеттерде ежелгі заманнан бері қоғамдық орындарда сыйлықтар үшін өнер көрсетулер болып келген. Көптеген музыканттар үшін көшеде орындау жазбалар мен жеке электронды құрылғылар пайда болғанға дейін ең көп таралған жұмыс түрі болды. Оған дейін адам музыка немесе ойын-сауық өндіруге міндетті болды, тек бірнеше механикалық құрылғылар – мысалы, баррельді орган, музыкалық қорапша және фортепиано рулоны болмаса. 19-шы және 20-шы ғасырларда орган тартушылар көшеде жиі кездесетін. Үйде қаңғырау көбінесе кейбір рома халқының арасында кең таралған. Рома музыкасының, бишілерінің және бақсылардың романтикалық айтулары ән поэзиясының, прозаның және халық ауыз әңгімелерінің барлық түрлерінде кездеседі. Ромалар Жер орталық теңізінің жағалауымен Испанияға және Атлант мұхитына, содан кейін солтүстікке қарай Англияға және Еуропаның басқа бөліктеріне саяхаттары арқылы Англияға «көшеде орындау» сөзін әкелді. Ортағасырлық Францияда көшеде орындаушылар трубадурлар және жонглерлер деп белгілі болды. Солтүстік Францияда оларды труверлер деп атады. Ескі неміс тілінде олар миннезингерлер және шпиллеуте деп аталды. Ескі француз тілінде ол «іздеу, шарлау» деген мағына беретін «busquer» сөзіне айналды және көбінесе проституткаларды сипаттау үшін қолданылды. Ресейде көшеде орындаушылар скоморохтар деп аталады, ал олардың тарихының алғашқы жазбалары 11-ші ғасырға дейін жетеді. Мексикалық «Мариачи» музыкалық тобы көшелер мен алаңдарда, сондай-ақ мейрамханалар мен барларда өнер көрсеткенде көбінесе көшеде орындаушылықпен айналысады. 19-шы ғасырдың ортасында жапондық «Чиндонья» жарнама үшін өз шеберліктерін пайдалана бастады, және осы көшеде орындаушылардың кейбіреулерін бүгін де Жапонияда кездестіруге болады. Эдо дәуірінен бастау алған тағы бір жапондық көше өнерінің түрі – Нанкин Тамасударе, онда орындаушы бамбук кілемшесін пайдаланып үлкен суреттер жасайды. 19-шы ғасырда итальяндық көше музыканттары (негізінен Лигурия, Эмилия-Романья, Базиликатадан) байлық іздеп бүкіл әлемге саяхаттай бастады. Базиликатадан шыққан музыканттар, әсіресе Виггианезилер, кейінірек АҚШ-та симфониялық оркестрлерде кәсіби музыканттар болды. Базиликатаның көше музыканттары кейде Гектор Малоның «Отбасысыз» ромасына әсер еткен деп есептеледі. Америка Құрама Штаттарында 19-шы ғасырда медициналық шоулар кеңінен таралды. Олар адамдардың денсаулығын жақсартады деп есептелген эликсирлер мен дәрілерді сатумен айналысты. Олар көбінесе ықтимал клиенттерді тарту және оларды тыныштандыру үшін ойын-сауық түрлерін пайдаланды. Адамдар көбінесе осы жақсы сезімді сатылатын өнімдермен байланыстыратын. Осы өнер көрсетулерден кейін олар «шапандарды жинады». Бір адамдық топтар әртүрлі аспаптарды бір уақытта орындайтын музыканттар ретінде тарихи түрде көшеде орындаушылықпен айналысты. Бір адамдық топтар 19-шы және 20-шы ғасырларда қалаларда көбейіп, бүгінге дейін өнер көрсетеді. Қазіргі бір адамдық топ барлық аспаптарды акустикалық түрде орындайды, әдетте гитара, гармоника, барабан және дабылді біріктіреді. Олар ән айтуға да қатысуы мүмкін. Көптеген музыканттар әлі де көшеде орындаушылықпен айналысады, бірақ кейбіреулері фестивальдар мен басқа да іс-шараларда өнер көрсетуге шақырылады. Халық музыкасы әрқашан көшеде орындаушылықтың маңызды бөлігі болды. Кафе, мейрамхана, бар және пабта көшеде орындаушылық осы өнер түрінің негізгі бөлігі болып табылады. Дельта блюз музыканттары негізінен 1940-шы жылдардың басында АҚШ-тың Миссисипи дельта аймағынан шыққан көшпелі музыканттар болды. Б.Б. Кинг осы тамырлардан шыққан белгілі бір мысал. 1960-шы жылдардағы хиппилердің қарсы мәдениеті кейде «be-in» жиындарын өткізді, бұл қазіргі көшеде орындаушылық фестивальдарына ұқсас болды. Музыканттар мен әншілер қоғамдық орындарда жиналып, тегін өнер көрсетті, ақша табу үшін шапандарды жинады. Сан-Франциско шығанағы осы қозғалыстың эпицентрі болды – «be-in» жиындары Голден Гейт паркінде, Сан-Хоседегі Bee стадионында және басқа да орындарда ұйымдастырылды. Осылай өнер көрсеткен топтардың кейбіреулері: Big Brother and the Holding Company, Grateful Dead, Jefferson Airplane, Quicksilver Messenger Service, Country Joe and the Fish, Moby Grape және Jimi Hendrix. Рождестволық әндер салу да көшеде орындаушылықтың бір түрі болуы мүмкін, өйткені вассалайнг қайыр-садақа, вассаль немесе құрма пудингі сияқты басқа да сыйлықтарды алуды қамтыды. Ирландия Республикасында дәстүрлі Wren Boys, ал Англияда Morris Dance көшеде орындаушылық дәстүрінің бөлігі деп есептеледі. Үндістан мен Пәкістанның Гуджарати аймағында Бхавай – бұл ауылда қойылымдар қойылатын көше өнерінің бір түрі. Барот немесе ауыл әншісі жергілікті ойын-сауық өнерінің бір бөлігі болып табылады. 2000-шы жылдары кейбір орындаушылар «Кибер-көшеде орындаушылық» бастады. Әртістер өз жұмыстарын немесе өнер көрсетулерін Интернетке жүктеуге және адамдар оларды жүктеуге немесе «ағымға» жіберуге мүмкіндік береді, егер адамдар ұнаса, олар PayPal арқылы қайырымдылық жасауға болады.

Нысандар

Көшелік өнердің үш негізгі түрі бар: шеңберлік шоулар, өте жүріп өтетін қойылымдар және светофордағы қойылымдар. "Шеңберлік шоулар" – бұл өзінің төңірегіне көпшілікті жинауға бейімді шоулар. Олардың әдетте анық басталуы және аяқталуы болады. Көбінесе бұл көше театры, қуыршақтар, әдетте сиқыршылар, комедия актерлары, акробаттар, жонглерлер және кейде музыканттармен бірге қойылады. Шеңберлік шоулар ең көп табыс әкелуі мүмкін. Кейде тартылған көпшілік өте көп болуы мүмкін. Кәсіби музыкант көпшілікті бақылап, көрермендердің жол жүруге кедергі келтірмеуіне қарайды. "Өте жүріп өтетін қойылымдар" – бұл музыканттардың, тірі мүсіндердің немесе басталуы мен аяқталуы жоқ басқа да қойылымдар, ал жұртшылық әдетте қысқа уақытқа ғана қарайды. Егер қойылым ерекше немесе өте танымал болса, өте жүріп өтетін қойылым шеңберлік шоуға айналуы мүмкін. "Светофордағы қойылымдар" – бұл орындаушылардың өнерлерін көрсетіп, жол қиылысындағы қызыл шамда көліктегі жолаушылардан сыйлық қабылдайтын қойылымдар. Мұндай форматта түрлі салалар қолданылуы мүмкін (жонглерлік, брейк-данс, тіпті әртүрлі фокус-трюктер). Ықшам уақыт шегінен туыстап, светофордағы қойылымдарды ойнаушылардың өте қысқа, жинақы бағдарламасы болуы керек. Бұл түр Латын Америкасында басқа аймақтарға қарағанда жиі кездеседі.

Ақша жинау

Баскейлер түрлі ыдыстарда және олардың өнер көрсету түріне байланысты әртүрлі тәсілдермен халықтан сыйлықтар мен ақшалай көмек жинайды. Көшеде өнер көрсететін баскейлер үшін олардың ашық, бос аспап жағдайы немесе арнайы банка, қорап немесе шляпа жиі қолданылады. Айналада жиналған көрермендерге арналған шоуларда орындаушы әдетте шоу соңында ақша жинайды, бірақ кейбір орындаушылар шоу барысында да ақша жинайды, себебі кейбір көрермендер өнер көрсетудің соңына дейін күтпейді. Кейде орындаушы ақша жинау үшін және көрермендерді үлес қосуға шақыру үшін бөтелке жинаушы, шапшаң адам немесе жарнамашыны пайдаланады, кейде оларды әзіл-қалжыңмен көндіреді. "Бөтелке жинаушы" термині Ұлыбританияда пайда болған, ол ақша жинау үшін бөтелкенің жоғарғы жартысын пайдаланудан туындаған. Бөтелке мойнына былғары қақпақ салынып, оған былғары қалта тігілген. Бұл конструкция монеталарды бөтелкеге салуға мүмкіндік берді, бірақ оларды шыныға соғылмай, оңай алып тастауға болмады. Мұндай құрылғыны алғаш рет Виктория дәуірінің басында танымал "Панч пен Джуди" қуыршақ театрының труппасы қолданған.

Ұңғылар

Орындау орындалатын орын "пич" деп аталады. Жақсы пич – көше музыканты ретінде табысқа жетудің кілті болуы мүмкін. Бір жерде ақша табуға болатын өнер басқа жерде мүлдем тиімсіз болуы мүмкін. Көбінесе танымал пичтер – көптеген жаяу жүргіншілердің қозғалатын, жақсы көрінетін, аз шулы және мүмкіндігінше кедергісіз орындар болады. Жақсы орындарға туристік жерлер, танымал саябақтар, көптеген мейрамханалар, кафелер, барлар, пабтар мен театрлар, метро және автобус аялдамалары, ірі концерттер мен спорттық іс-шаралардың кіреберістері, кез келген алаң немесе қалалық алаң, сондай-ақ Латын Америкасындағы зокалостар мен басқа аймақтардағы алаңдар жатады. Басқа орындарға сауда орталықтары, ашық сауда орындары және супермаркеттердің сырты кіреді, бірақ мұндай орындарда менеджменттен рұқсат алу қажет. Сюзи Таненбаум "Жер астындағы үйлесім: Нью-Йорк метросындағы музыка мен саясат" кітабында "Музыка жабайы аңды да тыныштандырады" деген мақалдың көше музыканттарына қатысты қалай көрінетінін зерттеді. Оның социологиялық зерттеулері көрсеткендей, көше музыканттары үнемі өнер көрсететін жерлерде қылмыс көрсеткіштері төмендеген, ал жоғары білімді адамдар көше музыканттарына қарағанда білімі аз адамдарға қарағанда жағымды көзқарас білдірген. Кейбір қалалар белгілі бір аймақтарда көше музыканттарын ынталандырады, қала әкімдігі бекіткен музыканттарға басымдық береді және тіпті өнер көрсету кестелерін жариялайды. Америка Құрама Штаттарының көптеген қалаларында көше музыканттары үшін танымал орындар бар. Орындаушыларды Ки-Весттегі Мэллори алаңында, Нью-Орлеанда, Нью-Йорктегі Центральдық парк, Вашингтон алаңы және метро жүйелерінде, Сан-Францискода, Вашингтон, округ Колумбиядағы көлік орталықтарының маңында, Лос-Анджелестегі Венеция жағажайында, Санта-Мониканың үшінші көшесінде және Голливуд аймағында, Чикагодағы Максвелл көшесінде, Сент-Луистің Дельмар Лоп аймағында және АҚШ-тың көптеген басқа жерлерінде кездестіруге болады. Көше музыканттығы Шотландияда, Ирландияда (Дублиндегі Графтон көшесі) және Англияда әртүрлі таланттарға ие музыканттар мен басқа да көше орындаушыларымен кең таралған.

Заңнама

Көшеде ән салайтындарға қатысты заңдардың алғашқы тіркелген жағдайлары б.з.д. 462 жылы ежелгі Римде болған. Он екі тақта туралы заң бойынша, мемлекеттік билік немесе оның лауазымды тұлғаларын жұрт алдында мазақтау немесе пароди жасау қылмыс саналды; жазасы – өлім. Луи Тақуа "асыл тегі жоқ барлық ойын-сауықшыларды, яғни гистриондар мен скурраларды сот құқығынан шығарды". 1530 жылы Генрих VIII музыканттар, әншілер, жұлдыз жолдаушылар, кешірім берушілер мен қылышбаздарға, сондай-ақ жұмыс істей алмайтын тіршілік көзі жоқ адамдарға лицензия беруді бұйырды. Егер олар бұйрыққа бағынбаса, екі күн қатарынан қамшымен соғылуы мүмкін еді. АҚШ-та конституциялық құқық және көптеген еуропалық елдердегі ортақ құқық бойынша, көркемдік сөз бостандығын қорғау көшеде ән салайтындарға да қолданылады. АҚШ-та және көптеген елдерде сөз бостандығына арналған орындар – қоғамдық саябақтар, көшелер, тротуарлар, басты жолдар және қалалық алаңдар. Кейбір жағдайларда тіпті жеке меншік те көшеде ән салайтындар үшін ашық болуы мүмкін, әсіресе ол жалпы жұртшылыққа ашық болса және көшеде ән салайтындардың жұмысына кедергі келтірмесе, басқару оған немесе басқа да сөз бостандығына жол берсе немесе осылай істеген болса. Көшеде ән салайтындарға арналған жалпыға ортақ әдеп кодексі жоқ, бірақ олар сақтауға тиіс ортақ құқықтық тәжірибелер бар. Көптеген юрисдикцияларда осыған сәйкес заңдар бар. Ұлыбританияда көшеде ән салуды реттеу жалпыға бірдей емес, көптеген заңдар (егер бар болса) жергілікті кеңестермен басқарылады. Британ аралдарындағы кейбір қалаларда аспаптың үнінің күштілігі мен ойнау қиындығына байланысты сыбызғы шешендерге берілетін лицензиялар шектеулі. Ұлыбританияда көшеде ән салайтындарға лицензия талап ететін орындар, лицензияға өтініш білдірген әрбір адамның дауысын тыңдауды талап етуі мүмкін. Оксфорд қалалық кеңесі қоғамдық кеңістіктерді қорғау туралы жарлық қабылдады. Кейбір орындар көшеде ән салайтындарды реттемейді, бірақ орындаушылардан ерікті ережелерді сақтауын сұрауы мүмкін. Кейбір жерлерде электронды түрде дыбысты күшейту үшін арнайы рұқсат қажет, сондай-ақ дыбыс деңгейіне шектеулер қойылуы мүмкін. Ортақ құқық бойынша көшеде ән салайтындар немесе басқалар жаяу жүргіншілердің қозғалысына кедергі келтірмеуі керек, кіреберістерді немесе шығу жолдарын жаппауы немесе басқаша кедергі жасамауы керек, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздікке қауіп тудырмауы керек. Ортақ құқық бойынша, түнгі белгілі бір уақыттан кейін бұзылыс тудыратын немесе шулы әрекеттерге жол берілмейді. Бұл шектеулер әр юрисдикцияда әртүрлі. Ортақ құқық бойынша, "ашық ән салу" (яғни жыныстық сипаттамасы бар материалды пайдалану немесе кез келген ұятсыз немесе әдепсіз сөздерді немесе қимылдарды жасау) ересектерге арналған орындарда, мысалы, барда немесе пабта орындалмаса, жалпыға тыйым салынған. Лондонда көшеде ән салу Лондон қаласының барлық аумағында тыйым салынған. Лондон метрополитені Лондонның 25 орталық станциясында 39 орынға дейін көшеде ән салуға рұқсаттар береді. Лондонның көптеген аудандары көшеде ән салуға лицензия бермейді, бірақ егер жеткілікті себеп болса, 2000 жылғы Лондонның жергілікті билік органдары туралы заңына сәйкес, олардың дискрециялық өкілеттіктері бар. Егер бұл өкілеттіктер қабылданбаған болса, кеңестер басқа заңнамаға сүйене алады, соның ішінде 1990 жылғы Қоршаған ортаны қорғау туралы заң, көшеде ән салайтындардың шуынан туындаған қолайсыздықтарды жою үшін және 1980 жылғы Автокөлік жолдары туралы заң, кедергілерді жою үшін. Камден қалалық кеңесі қазіргі уақытта жергілікті тұрғындар мен бизнеске зиян келтіретін шулы көшеде ән салу және күшейтілген музыка мәселесін шешу үшін қосымша мүмкіндіктерді қарастыруда. Көшеде ән салайтындар өздерінің ашық және қоғамдық сипатынан ұрылардың назарына ілігуі мүмкін. Көшеде ән салайтындардың табысы, аспаптары немесе керек-жарақтары ұрланып кетуі мүмкін. Ұрылар көшеде ән салайтындарға қарсы қолданатын бір әдіс – сыйлық беру сияқты әрекет ету арқылы ақшаны алып қою, бұл әдіс "құлақтан сығару" немесе "сүю" деп аталады. Джордж Бернс өзінің жастық шағындағы көшеде ән салу күндерін былай сипаттады: