Кіріспе
Құрылыс – бұл нысандарды, жүйелерді немесе ұйымдарды жасау өнері мен ғылымы деген мағынаны білдіретін жалпы термин. Ол латын тілінен алынған constructio (com – "бірге" және struere – "құру") сөзінен және көне француз тіліндегі construction сөзінен шыққан. "Құрылыс салу" – бұл етістік: құрылыс жасау әрекеті, ал "құрылыс" – зат есім: бір нәрсенің қалай салынғаны немесе оның құрылымының сипаты. Құрылыс ең көп қолданылатын контекстінде ғимараттарды, инфрақұрылымды, өнеркәсіптік объектілерді және олардың қызмет ету мерзімінің соңына дейінгі байланысты қызметтерді жүзеге асыру процестерін қамтиды. Әдетте ол жоспарлау, қаржыландыру және жобалаудан басталып, актив салынғанға және пайдалануға дайын болғанға дейін жалғасады. Құрылысқа жөндеу және күтім жұмыстары, активті кеңейту, ұзарту және жақсарту жұмыстары, сондай-ақ оның бұзу, демонтаждау немесе пайдаланудан шығару процестері де кіреді. Құрылыс саласы көптеген елдердің жалпы ішкі өніміне (ЖІӨ) маңызды үлес қосады. 2012 жылы құрылыс саласына жұмсалған әлемдік шығындар шамамен 4 триллион долларды құрады. 2022 жылы құрылыс индустриясына жұмсалатын шығындар жылына 11 триллион доллардан асып, бұл әлемдік ЖІӨ-нің 13 пайызына тең болды. Бұл шығын 2030 жылы шамамен 14,8 триллион долларға жетеді деп күтілуде.
Construction is a general term meaning the art and science of forming objects, systems, or organizations. It comes from the Latin word constructio (from com "together" and struere "to pile up") and Old French construction. To 'construct' is a verb: the act of building, and the noun is construction: how something is built or the nature of its structure. In its most widely used context, construction covers the processes involved in delivering buildings, infrastructure, industrial facilities, and associated activities through to the end of their life. It typically starts with planning, financing, and design that continues until the asset is built and ready for use. Construction also covers repairs and maintenance work, any works to expand, extend and improve the asset, and its eventual demolition, dismantling or decommissioning. The construction industry contributes significantly to many countries' gross domestic products (GDP). Global expenditure on construction activities was about $4 trillion in 2012. In 2022, expenditure on the construction industry exceeded $11 trillion a year, equivalent to about 13 percent of global GDP. This spending was forecasted to rise to around $14.8 trillion in 2030.
Ғимарат құрылысы
Құрылыс – жер учаскелеріне құрылыстар салу процесі, бұл жылжымайтын мүліктер деп те аталады. Әдетте, жобаны мүлік иесі бастайды немесе оның қатысуымен жүзеге асырылады (ол жеке тұлға немесе ұйым болуы мүмкін); кейде жер қоғамдық пайдалану үшін иесінен міндетті түрде сатып алынуы мүмкін.
Тұрғын үй құрылысы
Тұрғын үй құрылысын жеке жер иелері (өздері салған үйлер), үй салуға мамандандырылған компаниялар, жылжымайтын мүліктерді дамытушылар, бас мердігерлер немесе қоғамдық немесе әлеуметтік тұрғын үйлерді ұсынатын ұйымдар (мысалы, жергілікті билік органдары, тұрғын үй кооперативтері) жүзеге асыра алады. Егер жергілікті аймақтық жоспарлау немесе қала құрылысы саясаты рұқсат берсе, көп мақсатты құрылыстар тұрғын және тұрғын емес үйлерді (мысалы, сауда орындары, ойын-сауық орталықтары, кеңселер, қоғамдық ғимараттар және т.б.) қамтуы мүмкін. Тұрғын үй құрылысының тәжірибелері, технологиялары және ресурстары жергілікті құрылыс органдарының ережелері мен нормаларына сәйкес болуы тиіс. Аймақта оңай қол жетімді материалдар құрылыс материалдарын таңдауға әсер етеді (мысалы, кірпіш, тас немесе ағаш). Шаршы метрге (немесе шаршы футқа) есептелген үй құрылысының құны учаскенің жағдайына, кіру жолдарына, жергілікті ережелерге, өндіріс көлеміне (жеке тапсырыспен салынған үйлер көбінесе қымбатқа түседі) және білікті маман жұмысшылардың болуына байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін.
Тұрғын үйге жатпайтын құрылыс
Ғимараттың түріне қарай, тұрғын емес ғимараттарды салуды жеке және мемлекеттік ұйымдардың кең ауқымы жүзеге асыруға болады, оларға жергілікті билік органдары, білім беру және діни мекемелер, көлік компаниялары, сауда орындары, қонақүйлер, жылжымайтын мүлік дамытушылар, қаржы институттары және басқа да жеке компаниялар жатады. Осы секторлардағы құрылыстың көп бөлігін жалпы мердігерлер атқарады.
Инфрақұрылым құрылысы
Азаматтық инженерия физикалық және табиғи ортаны жобалау, салу және күтіп ұстауды қамтиды, соның ішінде жолдар, көпірлер, каналдар, тоғандар, туннельдер, әуежайлар, су және кәріз жүйелері, құбырлар және теміржолдар сияқты қоғамдық құрылыстар. Кейбір жалпы мердігерлер азаматтық инженерияда тәжірибелі; азаматтық инженерия мердігерлері – осы секторда жұмыс істейтін фирмалар, және олар инфрақұрылымның нақты түрлеріне мамандануы мүмкін.
Өнеркәсіптік құрылыс
Өнеркәсіптік құрылысқа теңіздегі құрылыс (негізінен энергия орналымдары: мұнай және газ платформалары, жел электр станциялары), кен және карьерлерді қазу, мұнай өңдеу, сыра қайнату, арақ жасау және басқа да өңдеу өсімдіктері, электр станциялары, болат қорыту заводтары, қоймалар мен фабрикалар кіреді.
Құрылыс процестері
Кейбір құрылыс жобалары шағын жөндеу немесе жөндеу жұмыстары, мысалы, бояу немесе ақауларды жөндеу сияқты, онда меншік иесі жобалаушы, төлемші және жобаның барлық кезеңінде жұмысшы ретінде әрекет ете алады. Дегенмен, күрделі немесе масштабты жобалар көбінесе қосымша көп салалы тәжірибе және жұмыс күшін қажет етеді, сондықтан меншік иесі егжей-тегжейлі жоспарлау, жобалау, құрылыс және тапсыру жұмыстарын жүзеге асыру үшін бір немесе бірнеше мамандандырылған компанияларды тарта алады. Көбінесе меншік иесі жобаны бақылау үшін бір компанияны тағайындайды (ол жобалаушы, мердігер, құрылыс менеджері немесе басқа да кеңесшілер болуы мүмкін); мұндай мамандар әдетте жобаны жүзеге асыру және құрылыс менеджменті саласындағы біліктілігі үшін тағайындалады және меншік иесіне жобалық тапсырманы анықтауға, бюджет пен кестеге келісуге, тиісті мемлекеттік органдармен байланыс орнатуға және басқа мамандардың материалдарын және қызметтерін сатып алуға көмектеседі (қосалқы мердігерлер мен материалдарды жеткізушілерді қамтитын жеткізу тізбегі). Барлық компаниялармен қызметтер көрсету үшін келісімшарттар жасалады, сондай-ақ, белгіленген жұмыстардың заңды, уақтылы, бюджеттік және қауіпсіз орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған басқа да егжей-тегжейлі жоспарлар жасалады. Жобалау, қаржы және құқықтық аспектілер өзара байланысты. Жобалау тек құрылымдық тұрғыдан берік және пайдалану мен орналасқан жеріне сәйкес болуы ғана емес, сонымен қатар оны салуға қаржылық мүмкіндік болуы және оны пайдалану заңды болуы керек. Қаржылық құрылым ұсынылған жобаны салуға жеткілікті болуы тиіс және заң бойынша тиісті сомаларды төлеуі керек. Құқықтық құрылымдар жобалауды басқа қызметтермен біріктіреді және қаржылық және басқа құрылыс процестерін жүзеге асырады. Бұл процестер сатып алу стратегиясына да әсер етеді. Мысалы, клиенттер жобаны жобалау үшін бір компанияны тағайындай алады, содан кейін активті салу үшін бас мердігерді тағайындау үшін бәсекелестік процесі жүргізіледі (жобалау-тапсыру-құрылыс); олар жобалау мен құрылыстың екеуін де басқару үшін бір компанияны тағайындай алады (жобалау-құрылыс); немесе олар тікелей жобалаушы, мердігер және мамандандырылған қосалқы мердігерлерді тағайындай алады (құрылыс менеджменті). Сатып алудың кейбір түрлері клиент, мердігер және құрылыс жобасының басқа да мүдделі тараптары арасындағы ынтымақтастық қатынастарын (серіктестік, одақтастық) күшейтеді, бұл көбінесе бәсекелестікке және қарсыластыққа толы өнеркәсіптік тәжірибені жақсартуға бағытталған. "Жұмыс істеп тұрған" ортада (тұрғындар немесе кәсіпорындар сол жерде тұрып немесе жұмыс істеп жатқан жерде) жүргізілетін құрылыс немесе жөндеу жұмыстары ерекше күтім, жоспарлау және байланыс талап етеді.
Жоспарлау
Қолданылған жағдайда, ұсынылған құрылыс жобасы жергілікті жерді пайдалану жоспарлау саясатына сәйкес болуы тиіс, оның ішінде аймақтарға бөлу және құрылыс кодексінің талаптары. Жоба, әдетте, (әкімшілік билік, AHJ, әдетте жоба орналасқан муниципалитет) көршілес мүліктерге және қолданыстағы инфрақұрылымға (көлік, әлеуметтік инфрақұрылым, сумен жабдықтау, кәріз, электр энергиясы, телекоммуникация және т.б.) тигізетін әсері бойынша бағаланады. Деректер жерді талдау, жерді зерттеу және геотехникалық зерттеулер арқылы жиналуы мүмкін. Құрылыс, әдетте, құрылыс рұқсаты алынбастан бастала алмайды, және құрылыс жұмыстарына кіріспес бұрын, тиісті инфрақұрылым жаңартылғанын қамтамасыз ету үшін дайындық жұмыстары қажет болуы мүмкін. Дайындық жұмыстарына қолданыстағы желілерді зерттеу де кіреді, бұл желілердің зақымдануын болдырмау және тоқтап қалу сияқты қауіпті жағдайлардың алдын алу үшін жасалады. Кейбір заңдық талаптар *malum in se* принциптерінен туындайды, яғни даусыз жаман құбылыстарды, мысалы, жарылыстарды немесе көпірлердің құлауын болдырмау қажеттілігінен. Басқа заңдық талаптар *malum prohibitum* принциптерінен туындайды, яғни әдет-ғұрып немесе күтілетін нәрселерге байланысты факторлардан, мысалы, бизнес орындарын бизнес ауданынан, ал тұрғын үйлерді тұрғын үй ауданынан оқшаулау сияқты талаптардан. Әкімшілік қызметкер ғимарат салынатын жерге қатысты заңға өзгерістер енгізуді немесе ерекшеліктер жасауды сұрауға құқылы, егер ереженің қолданылуына қатысты күмәні болса (көпірдің дизайны құлауға себеп болмайды) немесе бұл әдет-ғұрыптың енді қажеттігі жоқ екенін дәлелдесе (қоғамда тірі жұмыс орындарына қатысты көзқарас өзгерген). Ғимарат салынып жатқан кезде, муниципалды құрылыс инспекторы жүргізіліп жатқан жұмысты мерзімді түрде тексеріп, құрылыстың бекітілген жоспарларға және жергілікті құрылыс кодексіне сәйкес келетінін қамтамасыз етеді. Құрылыс толыққаннан кейін, ғимаратқа немесе басқа да мүлікке жасалған, қауіпсіздікке әсер ететін кез келген өзгерістер (оның пайдалануы, кеңейтілуі, құрылымдық тұрақтылығы, өрттен қорғау және т.б.) муниципалитеттің келісімін талап етеді.
Қаржылық
Жобаның түріне байланысты ипотекалық банкирлер, бухгалтерлер және шығындар инженерлері құрылыс жобасының қаржылық басқаруының жалпы жоспарын жасауға қатысуы мүмкін. Ипотекалық банкирдің қатысуы өте жоғары, тіпті салыстырмалы түрде шағын жобаларда да, себебі меншік иесінің капиталы құрылыс жобасын қаржыландырудың ең айқын көзі болып табылады. Бухгалтерлер жобаның өмірлік циклындағы күтілетін ақша ағынын зерттейді және процестің барысында төлемдерді қадағалайды. Шығындар инженерлері, бағалаушылар және көлемді есептеушілер сияқты мамандар жұмыс пен материалдарды тиісті бағалаумен байланыстыру үшін өз білімі мен тәжірибесін қолданады. Қаржылық жоспарлау жобаны бастамас бұрын қажетті сақтық шараларын және резервтік жоспарларды жасауды қамтамасыз етеді, сондай-ақ жобаның өмірлік циклы бойына жоспардың дұрыс орындалуын бақылайды. Құрылыс жобалары алдын алуға болатын қаржылық мәселелерге тап болуы мүмкін. Байқаусыз төмен бағалау, құрылысшылар жобаны аяқтау үшін жеткілікті қаражат сұрамағанда пайда болады. Ақша ағынының проблемалары жұмыс күші мен материалдарға қазіргі уақытта қолданылатын қаржы көлемі ағымдағы шығындарды жаба алмайтын жағдайда туындайды; мұндай мәселелер жалпы бюджет жеткілікті болған кезде де, уақытша қиындықтарға айналуы мүмкін. Үкіметтік жобалардағы шығындардың артуына мердігерлердің тапсырыстарды өзгертуі немесе жобаға енгізген өзгерістері себеп болуы мүмкін, бұл өзгерістер бастапқы ұсыныстан кейін басқа фирмалардың бәсекелестігіне ұшырамайды, өйткені олар қарастырылмай қалған. Алдап сату құрылыс саласында маңызды мәселе болып табылады. Ірі жобаларға өте күрделі қаржылық жоспарлар кіреді және көбінесе құрылыс бағалаушысы жасаған алдын ала шығын сметасынан басталады. Жобаның бөліктері аяқталғаннан кейін олар сатылуы мүмкін, нәтижесінде бір несие беруші немесе меншік иесі екіншісімен алмастырылады, ал құрылыс жобасының әр кезеңінде қажетті мамандықтар мен материалдардың болуын қамтамасыз ету логистикалық талаптары жалғаса береді. Ірі жобаларды іске асыру үшін мемлекеттік-жекеменшік серіктестіктері (МЖС) немесе жеке қаржыландыру бастамалары (ЖҚБ) да қолданылуы мүмкін. 2019 жылы McKinsey компаниясының мәліметінше, "ірі құрылыс жобаларының көп бөлігі бюджеттен асып, күтілгеннен 20%-ға ұзаққа созылады".
Заңдық
Құрылыс жобасы – құрылыс келісімшарттары мен басқа да заңдық міндеттемелердің күрделі желісі болып табылады, олардың әрқайсысын барлық тараптар мұқият қарастыруы тиіс. Келісімшарт – екі немесе одан көп тарап арасындағы міндеттемелердің жиынтығы, ол мәселелерді басқару үшін қалыпты құрылымды ұсынады. Мысалы, құрылыста кешігулер қымбатқа түсуі мүмкін, сондықтан құрылыс келісімшарттарында кешігулерді басқару бойынша нақты талаптар мен жолдар белгіленеді. Дұрыс жазылмаған келісімшарттар шатасуға және қымбат дауларға әкелуі мүмкін. Жоба басталғанда, заң кеңесшілері келісімшарт құрылымындағы беймәлімдіктерді және басқа да проблемалар тудыруы мүмкін жағдайларды анықтауға және проблемалардың алдын алу үшін ұсыныстар беруге тырысады. Жоба жүргізілімінде олар туындаған қақтығыстарды болдырмау және шешу үшін жұмыс істейді. Әр жағдайда заңгер жобаның шындығына сәйкес міндеттемелерді алмасуға көмектеседі.
Дәстүрлі немесе жобалау-тапсырыс-құрылыс
Жобалық ұсыныс беру және салу – құрылыс сатып алудың ең көп таралған және бекіген әдісі. Осы схема бойынша сәулетші, инженер немесе құрылысшы клиент үшін жоба координаторы болып әрекет етеді. Олар жұмысты жобалайды, техникалық талаптарды әзірлейді және жобалық материалдарды (модельдер, суреттер және т.б.) дайындайды, келісімшартты басқарады, жұмыстарға тендер жасайды және жобаның басталуынан аяқталуына дейін басқарады. Параллельдік тұрғысынан, клиент пен бас мердігер арасында тікелей келісімшарттық байланыс бар, ал бас мердігер өз кезегінде қосалқы мердігерлермен тікелей келісімшарттық қатынаста болады. Бұл схема жоба тапсыруға дайын болғанға дейін жалғасады.
Жобалау-құрылыс
Дизайндық құрылыс 20-ғасырдың соңынан бастап жиі қолданылатын болды, және бұл клиенттің жобалау мен құрылысты бірдей жүзеге асыру үшін бір компаниямен келісімшарт жасасуын білдіреді. Кейбір жағдайларда, дизайндық құрылыс пакетіне участокты табу, қаржыландыруды ұйымдастыру және қажетті барлық мемлекеттік рұқсаттарды алу да кіруі мүмкін. Әдетте, клиент бірнеше "Жобалау және құрылыс" (D&B) мердігерлерін жобаның талаптарына сай ұсыныстар беруге шақырады, содан кейін ең қолайлы жеткізушіні таңдайды. Көбінесе бұл жобалау фирмасы мен мердігерден (кейде одан да көп) тұратын консорциум болады. АҚШ-та көлік департаменттері жобаларды ілгерілету үшін, әсіресе штаттардың біліктілігі мен ресурстары жеткіліксіз болғанда, әсіресе ірі жобалар үшін дизайндық құрылыс келісімшарттарын пайдаланады.
Құрылыс менеджменті
Құрылыс басқару шартында клиент жобалаушымен (архитектормен немесе инженермен), құрылыс басқарушысымен және жеке мамандық мердігерлерімен жеке келісімшарттар жасайды. Клиент келісімшарттық міндеттерді өз мойнына алады, ал құрылыс немесе жоба басқарушысы жеке мамандық келісімшарттарын басқарудың белсенді рөлін атқарады және олардың барлық жұмысты үйлесімді және тиімді аяқтауын қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл көбінесе сатып алу процестерін үдету, клиентке келісімшарт бойында жобалау өзгертулеріне көбірек икемділік беру, жеке жұмыс мердігерлерін тағайындау, келісімшарт бойынша әрбір адамның жеке жауапкершілігін анықтау және клиентке бақылауды күшейту үшін қолданылады.
Дизайн
Өнеркәсіп дамыған елдерде құрылыс әдетте жобаларды іске асырумен байланысты. Көбінесе (яғни, жобалау-тендер-құрылыс жобасында) жобалау тобы мүлік иесімен (яғни, шарт бойынша) жұмыс жасайды. Жобалау тобына сәулетшілер, азаматтық инженерлер, механикалық инженерлер, электр инженерлері, құрылыс инженерлері, өрттен қорғау инженерлері, жоспарлау кеңесшілері, сәулеттік кеңесшілер және археологиялық кеңесшілер кіруі мүмкін. Жалпы жобаны үйлестіру үшін әдетте "бас дизайнер" тағайындалады. Бұл бұрын бөлек пәндерді (көбінесе жеке фирмалармен орындалатын) көп салалық фирмаларға біріктіру арқылы немесе жобалау-құрылыс процестерін қолдау үшін қарым-қатынас орнатушы фирмалар арқылы жеңілдетілуі мүмкін. Құрылыс жобаларының күрделілігінің артуы жобаның өмірлік циклының барлық кезеңдерінде білім алған жобалау мамандарының қажеттілігін тудырады және активті көптеген кіші жүйелер мен олардың жеке компоненттерін, соның ішінде тұрақтылықты қажет ететін, өте дамыған технологиялық жүйе ретінде бағалау қабілетін дамытуды талап етеді. Ғимараттар үшін ғимарат инженериясы осы жаңа міндетті шешуге бағытталған жаңа сала болып табылады. Дәстүрлі түрде жобалау эскиздерді, сәулеттік және инженерлік сызбаларды және техникалық талаптарды жасауды қамтиды. 20-ғасырдың соңына дейін сызбалар көбінесе қолмен дайындалды; компьютерлік жобалау (CAD) технологияларын қабылдау жобалау өнімділігін арттырды, ал 21-ғасырдағы құрылыс ақпараттық модельдеу (BIM) процестерінің енгізілуі компьютерлік модельдерді пайдалануды қамтиды, оларды өздігінен немесе сызбалар мен басқа визуалдауларды жасау үшін, сондай-ақ ғимарат компоненттері мен жүйелері туралы геометриялық емес деректерді жинау үшін қолдануға болады. Кейбір жобаларда құрылыс жұмыстары жобалау жұмыстарының көп бөлігі аяқталғаннан кейін ғана басталады; ал басқаларында жобалау жұмыстарының бір бөлігі құрылыс алаңындағы алғашқы кезеңдермен бірге жүргізілуі мүмкін (мысалы, ғимараттың іргетасы бойынша жұмыстар жобалаушылар ғимараттың ішкі кеңістіктерінің егжей-тегжейлі жобаларын дайындап жатқанда басталуы мүмкін). Кейбір жобалар құрылыс алаңынан тыс құрастыруға арналған элементтерді (сондай-ақ, алдын ала дайындалған және модульді құрылыс) қамтуы мүмкін, содан кейін олар құрылыс алаңына орнатуға, монтаждауға немесе құрастыруға дайын күйде жеткізіледі.
Жер бетіндегі құрылыс
Жоспарлаушылар мен басқа да тиісті мамандар тағайындалғаннан кейін және жобалар жеткілікті деңгейде дамығаннан соң, жоба алаңында жұмыс басталуы мүмкін. Әдетте, құрылыс алаңында рұқсатсыз кіруді шектеу үшін қоршалған периметр, алаңға кіруді бақылау пункттері, бас мердігердің және жобалық топқа қатысатын басқа фирмалардың қызметкерлері үшін кеңселер мен тұрмыстық жайлар, сондай-ақ материалдар, машиналар және жабдықтар сақтау аймақтары болады. McGraw Hill сәулет және құрылыс сөздігінде берілген анықтама бойынша, құрылыстың басталғаны деп тұрақты құрылымның бірінші элементі орнатылған кезде айтуға болады, мысалы, қазық қағу немесе плиталар немесе іргетастар құю.
Іске қосу және тапсыру
Пайдалануға беру – жаңа ғимараттың (немесе басқа да мүліктердің) барлық жүйелерінің иесінің жобалық талаптарына сәйкес және жобаның сәулетшілері мен инженерлері жобалағандай жұмыс істейтінін растау процесі.
Ақаулар бойынша жауапкершілік мерзімі
Құрылыс тапсырылғаннан кейін (немесе іс жүзінде аяқталғаннан кейін) иеленуші ғимараттың техникалық талаптарына сәйкес келмейтін кемшіліктерді ("ақауларды") анықтау үшін белгіленген кезең, оларды мердігердің түзетуі үшін.
Техникалық қызмет көрсету, жөндеу және жетілдіру
Техникалық қызмет көрсету – өндірістік, бизнес, мемлекеттік және тұрғын үй объектілеріндегі қажетті құрылғылардың, жабдықтардың, машиналардың, ғимаратардың инфрақұрылымының және оларды қолдайтын инженерлік желілердің жұмыс жай-күйін тексеру, күтіп ұстау, жөндеу немесе ауыстыру жұмыстарын қамтиды.
Құру
Бұзу – ғимараттар мен басқа да жасанды құрылымдарды қауіпсіз және тиімді түрде жою саласы. Бұзу, құрылысты мұқият сақтап, қайта пайдалану үшін құнды элементтерін бөліп алуды қамтитын, деконструкциядан (қайта өңдеу – сондай-ақ айналмалы экономиканы қараңыз) өзгеше.
Экономикалық қызмет
2017 жылы әлемдік құрылыс индустриясының өнімі шамамен 10,8 триллион долларды құрады, ал 2018 жылы 2022 жылға қарай 12,9 триллион долларға, ал 2030 жылы шамамен 14,8 триллион долларға дейін өседі деп болжанады. Құрылыс секторы әлемдік ЖІӨ-нің 10%-дан астамын құрайды (дамыған елдерде құрылыс ЖІӨ-нің 6–9% құрайды), және бүкіл әлемдегі жұмыс істейтін жұмысшылардың шамамен 7%-ын жұмыспен қамтиды (2014 жылы 273 миллионнан астам толық және жартылай жұмыс орындары). 2010 жылдан бері Қытай әлемдегі ең ірі құрылыс нарығы болып табылады. АҚШ – 2018 жылы 1,581 триллион доллар өніммен екінші ірі құрылыс нарығы. 2020 жылдың ақпан айында АҚШ-та, халық санағын алу бюросының мәліметінше, шамамен 1,4 триллион долларлық құрылыс жұмыстары жүргізіліп жатыр, оның ішінде жеке секторға 1,0 триллион доллардан астам (тұрғын және тұрғын емес үйлер арасында шамамен 55:45% бөлінді); қалған бөлігі мемлекеттік секторға, негізінен мемлекеттік және жергілікті билікке қатысты. Арменияда құрылыс секторы 2000 жылдардың соңғы бөлігінде өсуді бастан кешірді. Ұлттық статистика қызметінің мәліметтері бойынша, Арменияның құрылыс секторы 2007 жылдың бірінші және екінші тоқсанында Арменияның ЖІӨ-нің шамамен 20%-ын құрады. 2009 жылы Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша Армения экономикасының 30% құрылыс секторынан түсті. Вьетнамда құрылыс индустриясы ұлттық экономикада маңызды рөл атқарады. Вьетнамның құрылыс индустриясы соңғы жылдары Азия-Тынық мұхит аймағында ең жылдам дамыған салалардың бірі болды. Бұл нарық 2021 жылы 60 миллиард долларға жуық бағаланды. 2022 жылдың бірінші жартысында Вьетнамның құрылыс индустриясының өсу қарқыны 5,59%-ға жетті. 2022 жылы Вьетнамның құрылыс индустриясы елдің ЖІӨ-нің 6%-дан астамын құрады, бұл 589,7 миллиардтан астам вьетнамдық донгқа тең. Индустрия және құрылыс саласы Вьетнамның ЖІӨ-нің 38,26% құрайды. Сонымен қатар, бұл сала соңғы жылдары тікелей шетелдік инвестициялар үшін ең тартымды салалардың бірі болып табылады. Құрылыс – көптеген елдерде жұмыспен қамтудың маңызды көзі; шағын бизнеске жоғары тәуелділік және әйелдердің жеткіліксіз өкілдігі – бұл ортақ ерекшеліктер. Мысалы: АҚШ-та 2020 жылы құрылыс саласында 11,4 миллион адам жұмыс істеді, ал тағы 1,8 миллион адам сәулет, инженерлік және осыған байланысты кәсіби қызметтерде жұмыс істеді, бұл АҚШ-тың жалпы жұмыс күшінің 8%-дан астамына тең. 2016 жылдың наурызында құрылыс жұмыскерлерінің 60,4%-ы 50-ден аз қызметкері бар кәсіпорындарда жұмыс істеді. Әйелдер жеткіліксіз өкілдік етеді (жалпы жұмыспен қамтудағы үлесіне қатысты), 2019 жылы АҚШ-тың құрылыс жұмыс күшінің 10,3%-ын және кәсіби қызметтер жұмыскерлерінің 25,9%-ын құрады. Ұлыбританияның құрылыс секторы 2018 жылы Ұлыбританияның ЖІӨ-не 117 миллиард фунт стерлинг (6%) үлес қосты, ал 2019 жылы 2,4 миллион жұмысшыны жұмыспен қамтты (барлық жұмыс орындарының 6,6%). Бұл 343 000 «тіркелген» құрылыс бизнесі үшін немесе әдетте өздігінен жұмыс істейтін мердігерлердің «тіркелмеген» бизнестері үшін жұмыс істеді; 2019 жылы секторда бір миллионнан астам шағын және орта бизнес, негізінен өздігінен жұмыс істейтін адамдар жұмыс істеді, бұл Ұлыбританияның барлық бизнесінің шамамен 18% құрайды. Ұлыбританиядағы құрылыс саласының жұмыс күшінің 12,5%-ын әйелдер құрады. McKinsey зерттеулеріне сәйкес, құрылыс саласындағы бір жұмысшыға шаққандағы өнімділік өсуі АҚШ және Еуропа елдері сияқты көптеген басқа салалардан қалып қойды. АҚШ-та 1960 жылдан бері құрылыс өнімділігі жартысына дейін төмендеді.
In the US, construction employed around 11.4m people in 2020, with a further 1.8m employed in architectural, engineering, and related professional services – equivalent to just over 8% of the total US workforce. In March 2016, 60.4% of construction workers were employed by businesses with fewer than 50 staff. Women are substantially underrepresented (relative to their share of total employment), comprising 10.3% of the US construction workforce, and 25.9% of professional services workers, in 2019. The United Kingdom construction sector contributed £117 billion (6%) to UK GDP in 2018, and in 2019 employed 2.4m workers (6.6% of all jobs). These worked either for 343,000 'registered' construction businesses, or for 'unregistered' businesses, typically self employed contractors; just over one million small/medium sized businesses, mainly self employed individuals, worked in the sector in 2019, comprising about 18% of all UK businesses. Women comprised 12.5% of the UK construction workforce. According to McKinsey research, productivity growth per worker in construction has lagged behind many other industries across different countries including in the United States and in European countries. In the United States, construction productivity per worker has declined by half since the 1960s.
Жұмыспен қамту
Кейбір жұмысшылар қол еңбегімен айналысуы мүмкін, олар білікті емес немесе жартылай білікті жұмысшылар болуы мүмкін; олар білікті мамандықтағы жұмыскерлер болуы мүмкін; немесе олар басшылық немесе әкімшілік персонал болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританиядағы қауіпсіздік заңнамасында құрылыс жұмыскерлері "құрылыс алаңында мердігер үшін немесе оның бақылауында жұмыс істейтін" адамдар ретінде анықталады; Канадада бұл құрылыс кодекстері мен ережелеріне сәйкестікті қамтамасыз етуді қамтитын адамдарды, сондай-ақ басқа жұмысшыларды бақылайтындарды да қамтуы мүмкін. Көптеген ұлттық құрылыс салаларында жұмысшылар үлкен топты құрайды. Мысалы, АҚШ-та 2021 жылдың мамыр айында құрылыс секторында 7,5 миллионнан астам адам жұмыс істеді, оның ішінде 820 000-нан астам жұмысшы, 573 000 ағаш шеберлері, 508 000 электршілер, 258 000 жабдық операторлары және 230 000 құрылыс менеджерлері болды. Көптеген бизнес секторлары сияқты, құрылыс саласында да маңызды көлемде кеңсе жұмыстары бар – 2021 жылдың мамыр айында АҚШ Еңбек департаменті 681 000 АҚШ жұмысшысын "офистік және әкімшілік қолдау қызметтері" деп тіркеді. Ірі масштабты құрылыс бірнеше сала бойынша ынтымақтастықты қажет етеді. Жоба менеджері әдетте жұмыстың бюджетін басқарады, ал құрылыс менеджері, жобалау инженері, құрылыс инженері немесе сәулетші оны қадағалайды. Жобаны жобалаумен және іске асырумен айналысатындар аймақтарға бөлу талаптары мен құқықтық мәселелерді, жобаның қоршаған ортаға тигізетін әсерін, кестелеуді, бюджеттеуді және тендерлерді, құрылыс алаңының қауіпсіздігін, құрылыс материалдарының қолжетімділігі мен тасымалдауын, логистиканы және қоғамға, соның ішінде құрылыс кешігулерінен туындаған қолайсыздықтарды ескеруі керек. Кейбір модельдер мен саясатты қалыптастыру ұйымдары әлеуметтік мүшекеулікпен күресу және біліктілік тапшылығын шешу құралы ретінде құрылыс жобаларына жергілікті жұмыс күшін тартуды ұсынады. 2000 жылы Ұлыбританияда Джозеф Роунтри қоры жергілікті мектеп бітірушілерге және жұмыссыздарға оқыту мен жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін ұсыну мақсатындағы 25 жоба туралы хабарлады. Осыған байланысты Қор сол кезде "жақсы тәжірибе туралы анықтамалық кітап" жариялады. Даниядағы Storebaelt көпірін салу кезінде жергілікті жұмыс күшін және жергілікті материалдарды пайдалану талап етілді, бірақ сотта дауланған және 1993 жылы Еуропалық соттың қарауына алынған құқықтық мәселелер болды. Сот жергілікті жұмыс күшін және жергілікті материалдарды пайдалануды талап ететін келісімшарт шартының ЕО шарттарының қағидаларына қайшы екенін анықтады. Кейіннен Ұлыбританияның нұсқаулықтарында әлеуметтік және жұмыспен қамту шарттары қолданылған жағдайда тиісті ЕО ережелерімен сәйкес болуы керек екені атап көрсетілді. Жергілікті жұмыс күшін жұмыспен қамту тұрақты мемлекеттік сатып алуға енгізілуі мүмкін бірнеше әлеуметтік мәселелердің бірі ретінде анықталды, бірақ ведомствоаралық тұрақты мемлекеттік сатып алу тобы "мұндай әлеуметтік мәселелерді мемлекеттік сатып алуда экологиялық мәселелерге қарағанда енгізу мүмкіндігі әлдеқайда аз" екенін мойындады. Құрылыс индустриясында әртүрлі мансаптарға жетудің көптеген жолдары бар. Білім беру деңгейі мен дайындығына байланысты құрылыс жұмыскерлерінің үш негізгі деңгейі бар, олар елге қарай өзгереді:
Біліктілігі жоқ және жартылай білікті жұмысшылар
Біліктілігі төмен және жартылай білікті жұмысшылар жалпы құрылыс алаңындағы жұмыстарды атқарады, көбінесе құрылыс саласында білімі аз немесе жоқ болады және қарапайым нұсқаулықты қабылдауы мүмкін.
Кәсіпкерлер
Жоғары білікті жұмысшылар әдетте шәкірттікке (кейде еңбек одақтарында) түсіп немесе техникалық білім алған; бұл топқа өз салаларында терең білім мен тәжірибесі бар құрылыс алаңын басқарушылар да кіреді. Жоғары білікті мамандықтарға ағаш өңдеушілер, электриктер, сантехниктер, темір құрылысшылар, ауыр техника операторлары және тас қалаушылар, сондай-ақ жобаларды басқарумен айналысатын мамандар жатады. Ұлыбританияда мұндай мамандықтарды игеру үшін жоғары білім алу қажет, көбінесе кәсіби пәндер бойынша, міндетті білімнен кейін немесе "жұмыс орындасында" шәкірттік арқылы жүзеге асырылады.
Кәсіби, техникалық немесе басқарушы персонал
Кәсіби, техникалық және басқару қызметкерлері көбінесе жоғары білімді, әдетте магистратура аяқтаған және құрылыс процестерін жобалау мен басқаруға дайындалған. Бұл лауазымдарға көбірек оқыту қажет, себебі олар жоғары техникалық білімді талап етеді және көп құқықтық жауапкершілікпен байланысты. Мысал ретіндегі лауазымдар (және біліктілік жолдары):
Архитектор – Әдетте архитектура мамандығы бойынша жоғары білім алғаннан кейін, оқуын жалғастырып, кәсіби тәжірибе жинақтайды. Көптеген елдерде «архитектор» атағы заңмен қорғалады, оны тек білікті мамандар ғана қолдана алады.
Азаматтық инженер – Әдетте осы сабақтағы мамандық бойынша дипломға ие және қосымша оқу мен тәжірибе жинағаннан кейін ғана кәсіби ұйымға (мысалы, Ұлыбританияның ICE) мүшелікке үміткер бола алады. Кейбір елдерде университетті жаңа бітірген түлектерге мамандық алу үшін магистратураны аяқтау қажет, ал бакалавр дәрежесі барлар Инженерлер корпорациясы болуы мүмкін.
Ғимараттар инженері – «М&Е» немесе «механикалық, электрлік және сантехникалық (MEP) инженер» деп те аталуы мүмкін және әдетте механикалық немесе электрлік инженерлік мамандығы бойынша білімді.
Жоба менеджері – Әдетте 4 жыл немесе одан көп мерзімді жоғары білімді бітіреді, бірақ көбінесе архитектура, азаматтық инженерлік немесе сомалық есептеу сияқты басқа салаларда да біліктілік алады.
Құрылыс инженері – Әдетте құрылыс инженерлігі бойынша бакалавр немесе магистратураны бітіреді.
Сомалық есептеуші – Әдетте сомалық есептеу мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алады. Ұлыбританиядағы мамандығы расталған статус Корольдік сомалық есептеушілер институтынан алынады.
Architect – Will usually have studied architecture to degree level, and then undertaken further study and gained professional experience. In many countries, the title of "architect" is protected by law, strictly limiting its use to qualified people. Civil engineer – Typically holds a degree in a related subject and may only be eligible for membership of a professional institution (such as the UK's ICE) following completion of additional training and experience. In some jurisdictions, a new university graduate must hold a master's degree to become chartered, and persons with bachelor's degrees may become Incorporated Engineers. Building services engineer – May also be referred to as an "M&E" or "mechanical, electrical, and plumbing (MEP) engineer" and typically holds a degree in mechanical or electrical engineering. Project manager – Typically holds a 4 year or greater higher education qualification, but are often also qualified in another field such as architecture, civil engineering or quantity surveying. Structural engineer – Typically holds a bachelor's or master's degree in structural engineering. Quantity surveyor – Typically holds a bachelor's degree in quantity surveying. UK chartered status is gained from the Royal Institution of Chartered Surveyors.
Қауіпсіздік
Құрылыс – әлемдегі ең қауіпті кәсіптердің бірі, АҚШ және Еуропалық Одақта басқа кез келген саламен салыстырғанда, ең көп кәсіби өлім жағдайлары осы салада тіркеледі. 2019 жылы АҚШ-та жеке сектордағы жұмыскерлердің өлімінен 1061 адам, яғни шамамен 20%-ы құрылыс саласында болды. Ұлыбританияда 2021 жылға дейінгі бес жылдық кезеңдегі жылына орташа 36 өлімнің жартысы биіктіктен құлау салдарынан туды. Құрылыс саласындағы кәсіби жарақаттардың қаупін азайту үшін қауіпсіздік құралдарын (мысалы, қауіп белдіктерін, қорғау каскаларын және қоршауларды) пайдалану, сондай-ақ баспалдақтарды бекіту және мұраларды тексеру сияқты шаралар қажет. Құрылыс саласындағы өлім-жітімнің басқа да маңызды себептері электр тогының соғуы, көлік оқиғалары және траншеялардың құлауы болып табылады. Құрылысшылар үшін қауіпті жағдайлардың қатарында жоғары шу деңгейінен есту қабілетінің төмендеуі, бұлшық-скелеттік жарақаттар, химиялық заттарға ұшырау және жоғары стресс деңгейі бар. Бұдан бөлек, құрылыс саласындағы жұмысшылардың жоғары айналымы жеке жұмыс орындарында немесе жеке жұмысшылармен жұмыс процесін қайта құруға үлкен қиындық тудырады. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық институты (NIOSH) құрылысты Ұлттық еңбек зерттеулер күндерінің (NORA) басымдық саласы ретінде анықтады, мақсаты еңбек ортасындағы қауіпсіздік және денсаулық мәселелерін шешу үшін стратегияларды анықтау және ұсыну. 2022 жылы жүргізілген зерттеуде "әуе ластануының құрылысқа байланысты жарақаттар мен өлім-жітімге елеулі әсері" анықталды, әсіресе азот диоксидінің әсерінен.
Тұрақтылық
Тұрақтылық – "жасыл құрылыстың" бір аспектісі болып табылады және Америка Құрама Штаттарының Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) оны "ғимараттың орналасуынан бастап жобалау, құрылыс, пайдалану, күтім, жаңарту және бұзуға дейінгі өмірлік циклы бойында қоршаған ортаға жауапты және ресурстарды тиімді пайдаланатын құрылымдарды құру және процестерді қолдану практикасы" деп анықтайды.
Көміртегіден тазарту құрылыстары
Құрылыс саласы Париж келісімінде белгіленген әлемдік температураның өнеркәсіптік деңгейден 1,5 градусқа дейін көтерілуін шектеу мақсатына сәтті үлес қосу үшін қарқынды және кең ауқымда трансформациялануы қажет. Дүниежүзілік жасыл құрылыс кеңесі әлемдегі ғимараттар мен инфрақұрылымның кіріктірілген көміртегі шығарындыларын 40%-ға дейін төмендетуге болатынын, бірақ мұны тек шұғыл трансформация арқылы ғана мүмкін екенін мәлімдеді. Сала жетекшілерінің қорытындылары бойынша, көміртегінің нөлдік деңгейге дейін азайту трансформациясы құрылыс саласы үшін қиынға соғуы мүмкін, бірақ бұл сонымен қатар мүмкіндіктерді де ұсынады. Көміртегі азайту мақсаттарына жету үшін үкіметтерден, стандарттау органдарынан, құрылыс секторынан және инженерлік саладан іс-қимылдар қажет. Бұл құжат құрылыс секторын және жалпы құрылыс ортасын көміртегіден тазартудың негізгі салаларын көрсетеді. Бұл есеп құрылыс секторын трансформациялау және көміртегіден тазарту үшін 20-ға жуық әртүрлі ұсыныстарды ұсынады, оның ішінде инженерлерге, құрылыс индустриясына және шешім қабылдаушыларға арналған ұсыныстар, сондай-ақ құрылыс секторының жылдам көміртегіден тазаруына қазірдің өзінде қолданылатын алты "жүйелік тетік" сипатталған. Сонымен қатар, Circl, ABN AMRO-ның тұрақты павильоны және Брайтон қалдық үйі сияқты практикалық мысалдарда айналма экономика принциптерін қолданудың нәтижелері де көрсетілген.