Кіріспе
Негізінен азық-түлік және басқа да тұрмыстық заттарды сататын бөлшек сауда дүкені. Азық-түлік дүкені (американдық ағылшын тілінде), азық-түлік дүкені (британдық ағылшын тілінде) немесе жай ғана азық-түлік дүкені – бұл негізінен азық-түлік өнімдерінің кең ассортиментін сататын бөлшек сауда дүкені. The Oxford English Dictionary атап көрсетеді, американдық ағылшын тілінде "азық-түлік дүкені" термині көбінесе "супермаркет" деген мағынаны білдіреді. АҚШ және Канада үкіметтері азық-түлік дүкендерін кеңірек анықтайды, оларды супермаркеттермен ғана шектемейді. "Азық-түлік дүкендері" (NAICS коды 4551) бизнес санаты "негізінен азық-түлік өнімдерінің кең ассортиментін бөлшек саудада сатумен айналысатын" деп анықталады, ал "Супермаркеттер және басқа азық-түлік дүкендері (NAICS коды 455110)" кіші санаты "көбінесе супермаркеттер және азық-түлік дүкендері деп танылатын, консервіленген және мұздатылған тағамдар, жаңа жемістер мен көкөністер, сондай-ақ жаңа және дайындалған ет, балық және құс еті сияқты азық-түлік өнімдерінің кең ассортиментін бөлшек саудада сатумен айналысатын мекемелерді" қамтиды. Бұл салаға, негізінен азық-түлік өнімдерінің кең ассортиментін бөлшек саудада сататын деликатес дүкендері де кіреді.
A grocery store (AE), grocery shop (BE) or simply grocery is a foodservice retail store that primarily retails a general range of food products, The Oxford English Dictionary notes that the term "grocery store" in American English is often used to mean "supermarket". the U. S. and Canadian governments have a wider definition of grocery stores, not limiting them to supermarkets. The category of business (NAICS code 4551) "Grocery stores" is defined as "primarily engaged in retailing a general line of food products", and the subcategory (NAICS code 455110), "Supermarkets and Other Grocery (except Convenience) Stores" is defined as "establishments generally known as supermarkets and grocery stores, primarily engaged in retailing a general line of food, such as canned and frozen foods; fresh fruits and vegetables; and fresh and prepared meats, fish, and poultry. Included in this industry are delicatessen type establishments primarily engaged in retailing a general line of food.
Үндістан
Үндістанның 810 миллиард долларлық азық-түлік және азық-түлік нарығының сатылымының 90% 12 миллион шағын дүкендерде, "кирана" деп аталатын дүкендерде жүзеге асырылады.
Ерте тарих
14 ғасырдан бастап азық-түлік дүкені (немесе "тауар жеткізуші") дәмдеуіштер, бұрыш, қант және (кейін) какао, шай және кофе сияқты жеуге жарамды құрғақ тауарлармен сауда жасаған. Бұл тауарлар көбінесе көп мөлшерде сатылатындықтан, олар француз тілінде "көтерме сатушы" деген мағынаны білдіретін "grossier" деген сөзбен аталды. Бұл сөз, өз кезегінде, ортағасырлық латын тіліндегі "grossarius" сөзінен шыққан, содан "gross" термині де пайда болды (ол 12 дюжина немесе 144 деген санды білдіреді). 1600 жылдардың соңынан 1850 жылдарға дейін "базар" сөзі адамдар ішімдік ішу үшін баратын орынды білдірді. Көбірек басты азық-түлік тауарлары консервілер мен басқа да аз бұзылатын қаптамаларда қолжетімді болғанда, саудасы өрісін кеңейтті. Бүгінде азық-түлік дүкендері сүт өнімдері, ет және көкөністер сияқты тез бұзылатын тауарларды қоса алғанда, кең ауқымды басты азық-түлік тауарларын сатады. Сондықтан осындай тауарлар азық-түлік деп аталады. Көптеген ауылдық жерлерде әлі де темекі өнімдерінен бастап импортталған салфеткаларға дейін тауар сататын жалпы дүкендер бар. Дәстүр бойынша, жалпы дүкендер өз клиенттеріне несие береді, бұл төлем жүйесі қазіргі несиелік карталардың орнына сенімге негізделген. Бұл шаруаларға егін жинауға дейін қажетті азық-түліктерді сатып алуға мүмкіндік берді.
Жаңғырту
Бірінші өзін-өзі қызмет көрсететін азық-түлік дүкені, Piggly Wiggly, 1916 жылы Мемфис қаласында, Теннесси штатында, өнертапқыш және кәсіпкер Кларенс Сондерс ашты. Бұрын азық-түлік дүкендері "тақтадан тыс" қызмет көрсетіп, клиенттер дүкеншіден тауарларды алып беруін сұратын. Сондерстің өнертабысы клиенттерге қызмет көрсету үшін әлдеқайда аз қызметкерлерді пайдалануға мүмкіндік берді, бұл өте табысты болды (Time журналының 1929 жылғы санында айтылғандай) "бір жағынан жаңалыққа байланысты, екінші жағынан таза жиналған тауарлар мен үлкен жарнамалық қаражат бөлшек саудада тауар сатуды дерлік автоматтандырды". Алғашқы супермаркеттер азық-түлік дүкендерінің тізбегі ретінде пайда болды. Супермаркеттер мен басқа да ірі азық-түлік дүкендерінің дамуы шағын дүкендерді супермаркеттерде оңай табылмайтын ерекше, жоғары сапалы немесе этникалық тағамдарды сату арқылы нарықта өзгешеленуге мәжбүр етті. Шағын дүкендер клиенттерге жақын және ыңғайлы сауда-тұрмыстық аудандарда орналасу арқылы да бәсекелесе алады. Органикалық тағамдар да шағын дүкендер үшін танымал нарыққа айналуда. Азық-түлік дүкендері ауылдық отбасылық дүкендер, мысалы, IGA, Whole Foods Market және Trader Joe's сияқты бутиктер, Walmart және Kroger Marketplace сияқты ірі супермаркеттер желілері сияқты әртүрлі стильдерде жұмыс істейді. Кейбір аймақтарда өз клиенттеріне тиесілі азық-түлік кооперативтері немесе "кооперативтік" базарлар танымал болды. Дегенмен, соңғы кезде кең географиялық аймақтарды қамтитын ірі дүкендер пайда болуда. Walmart, Target және Meijer сияқты өте үлкен "барлығы бір жерде" гипермаркеттер кейбір аймақтарда азық-түлік бизнесін біріктіруге және Dollar General сияқты әртүрлі тауар сататын дүкендердің ауылдық аймақтарға енуіне себеп болды, бұл көптеген дәстүрлі азық-түлік дүкендерін құлдыратып жіберді. Мұндай өте тиімді компаниялардың әлемдік сатып алу мүмкіндігі дәстүрлі жергілікті дүкендерге де, ұлттық супермаркеттер желілеріне де қосымша қаржылық жүктеме салды, соның салдарынан көптеген дүкендер 2010 жылдардағы бөлшек сауда дағдарысына тап болды. Еуропаның көптеген қалалары тығыз халық және ғимараттармен тығыз орналасқандықтан, американдық үлгідегі үлкен супермаркеттер көрші дүкендерді толығымен алмастыра алмайды. Алайда, "Metro" дүкендері көптеген елдердегі қала орталықтарында пайда болып, тәуелсіз шағын дүкендердің азаюына әкеліп соқты. Ұлыбританиядағы Tesco және Sainsbury's сияқты қала сыртындағы ірі супермаркеттер мен гипермаркеттер шағын дүкендердің саудасын әлсіретіп келеді. Spar немесе Mace сияқты көптеген азық-түлік дүкендері дәстүрлі отбасылық бизнес үлгісін қабылдап жүр.
Болашақ
Deloitte Insights компаниясының мәліметінше, экспоненциалды түрде күшті технология – индустрияны түбегейлі өзгертуге ұшырататын маңызды күштердің бірі. Азық-түлік дүкендерінің болашағы үздіксіз технологиялық жаңарулармен анықталады, мысалы, автоматтандырылған кассалар, жасанды интеллект негізіндегі тауарларды басқару және тіпті дрон арқылы жеткізу сияқты бағыттар. Сонымен қатар, дүкендер экологиялық таза тәжірибелер мен өнімдерді қабылдауға баса назар бөледі.
Түрлері
Grocery stores can be small or large physical stores or electronic (online) stores. The U. S. FMI food industry association, drawing on research by Willard Bishop, defines the following formats (store types) that sell groceries:
Store typeDefinition as per the U. S. FMI Food Industry Association/BishopTraditional groceryTraditional supermarketStores offering a full line of groceries, meat, and produce with at least US$2 million USD in annual sales and up to 15% of their sales in general merchandise (GM) and health & beauty care (HBC). These stores typically carry anywhere from 15,000 to 60,000 SKUs (depending on the size of the store) and may offer a service deli, a service bakery, and/or a pharmacy e. g., Albertsons, Safeway, Kroger, and Prime Supermarket. Fresh formatDifferent from traditional supermarkets and traditional natural food stores, fresh stores emphasize perishables and offer center store assortments that differ from those of traditional retailers—especially in the areas of ethnic, natural, and organic, e. g., Whole Foods, The Fresh Market, and some independents. Limited assortment storeA low priced grocery store that offers a limited assortment of center store and perishable items (fewer than 2,000), e. g., Aldi, Lidl, Trader Joe's, and Save A Lot. Super warehouseA high volume hybrid of a large traditional supermarket and a warehouse store. Super warehouse stores typically offer a full range of service departments, quality perishables, and reduced prices, e. g., Cub Foods, Food 4 Less, and Smart & Final. Other (Small Grocery)The small corner grocery store that carries a limited selection of staples and other convenience goods. These stores generate approximately $1 million in business annually. Non traditional groceryWholesale clubA membership retail/wholesale hybrid with a varied selection and limited variety of products presented in a warehouse type environment. These approximately 120,000 square foot stores have 60% to 70% GM/HBC and a grocery line dedicated to large sizes and bulk sales. Memberships include both business accounts and consumer groups, e. g., Sam's Club, Costco, and BJ's. SupercenterA hybrid of a large traditional supermarket and a mass merchandiser. Supercenters offer a wide variety of food, as well as non food merchandise. These stores average more than 170,000 square feet and typically devote as much as 40% of the space to grocery items, e. g., Walmart Supercenter, Super Target, Meijer, and Kroger Marketplace. Dollar storeA small store format that traditionally sold staples and knickknacks, but now sales of food and consumable items at aggressive price points that account for at least 20%, and up to 66%, of their volume, e. g., Dollar General, Dollar Tree, Action, Pep&Co, Poundland, and Family Dollar. Drug storeA prescription based drug store that generates 20% or more of its total sales from consumables, general merchandise, and seasonal items. This channel includes major chain drug stores such as Walgreens, DM, AS Watson, and CVS. Mass merchandiserA large store selling primarily hardlines, clothing, electronics, and sporting goods but also carries grocery and non edible grocery items. This channel includes traditional Walmart, Kmart, and Target. Military (commissaries)A format that looks like a conventional grocery store carrying groceries and consumables but is restricted to use by active or retired military personnel. Civilians may not shop at these stores (referred to as commissaries). E commerce (food and consumables)Food and consumable products ordered using the internet via any devices, regardless of the method of payment or fulfillment. This channel includes Amazon and Peapod as well as the E Commerce business generated by traditional brick & mortar retailers, e. g., Coborns (Coborns Delivers) and ShopRite (ShopRite Order, Pickup, Deliver and ShopRite Delivers). The other non traditional retail segments above include their E Commerce business.
Store typeDefinition as per the U. S. FMI Food Industry Association/BishopTraditional groceryTraditional supermarketStores offering a full line of groceries, meat, and produce with at least US$2 million USD in annual sales and up to 15% of their sales in general merchandise (GM) and health & beauty care (HBC). These stores typically carry anywhere from 15,000 to 60,000 SKUs (depending on the size of the store) and may offer a service deli, a service bakery, and/or a pharmacy e. g., Albertsons, Safeway, Kroger, and Prime Supermarket. Fresh formatDifferent from traditional supermarkets and traditional natural food stores, fresh stores emphasize perishables and offer center store assortments that differ from those of traditional retailers—especially in the areas of ethnic, natural, and organic, e. g., Whole Foods, The Fresh Market, and some independents. Limited assortment storeA low priced grocery store that offers a limited assortment of center store and perishable items (fewer than 2,000), e. g., Aldi, Lidl, Trader Joe's, and Save A Lot. Super warehouseA high volume hybrid of a large traditional supermarket and a warehouse store. Super warehouse stores typically offer a full range of service departments, quality perishables, and reduced prices, e. g., Cub Foods, Food 4 Less, and Smart & Final. Other (Small Grocery)The small corner grocery store that carries a limited selection of staples and other convenience goods. These stores generate approximately $1 million in business annually. Non traditional groceryWholesale clubA membership retail/wholesale hybrid with a varied selection and limited variety of products presented in a warehouse type environment. These approximately 120,000 square foot stores have 60% to 70% GM/HBC and a grocery line dedicated to large sizes and bulk sales. Memberships include both business accounts and consumer groups, e. g., Sam's Club, Costco, and BJ's. SupercenterA hybrid of a large traditional supermarket and a mass merchandiser. Supercenters offer a wide variety of food, as well as non food merchandise. These stores average more than 170,000 square feet and typically devote as much as 40% of the space to grocery items, e. g., Walmart Supercenter, Super Target, Meijer, and Kroger Marketplace. Dollar storeA small store format that traditionally sold staples and knickknacks, but now sales of food and consumable items at aggressive price points that account for at least 20%, and up to 66%, of their volume, e. g., Dollar General, Dollar Tree, Action, Pep&Co, Poundland, and Family Dollar. Drug storeA prescription based drug store that generates 20% or more of its total sales from consumables, general merchandise, and seasonal items. This channel includes major chain drug stores such as Walgreens, DM, AS Watson, and CVS. Mass merchandiserA large store selling primarily hardlines, clothing, electronics, and sporting goods but also carries grocery and non edible grocery items. This channel includes traditional Walmart, Kmart, and Target. Military (commissaries)A format that looks like a conventional grocery store carrying groceries and consumables but is restricted to use by active or retired military personnel. Civilians may not shop at these stores (referred to as commissaries). E commerce (food and consumables)Food and consumable products ordered using the internet via any devices, regardless of the method of payment or fulfillment. This channel includes Amazon and Peapod as well as the E Commerce business generated by traditional brick & mortar retailers, e. g., Coborns (Coborns Delivers) and ShopRite (ShopRite Order, Pickup, Deliver and ShopRite Delivers). The other non traditional retail segments above include their E Commerce business.
Азық-түлік дүкендері шағын немесе үлкен физикалық дүкендер немесе электрондық (онлайн) дүкендер болуы мүмкін. АҚШ-тың FMI азық-түлік индустриясы қауымдастығы Уиллард Бишоптың зерттеулеріне сүйене отырып, азық-түлік сататын келесі форматтарды (дүкен түрлері) анықтайды:
Дүкен түріАҚШ-тың FMI азық-түлік индустриясы қауымдастығы/Бишоп бойынша анықтамаДәстүрлі азық-түлік дүкеніДәстүрлі супермаркетАзық-түлік, ет және өнімдердің толық ассортиментін ұсынатын, жылдық сатылымы кемінде 2 миллион АҚШ доллары және жалпы тауарлар (GM) мен денсаулық және сұлулық тауарлары (HBC) бойынша сатылымдарының 15%-ға дейін құрайтын дүкендер. Мұндай дүкендерде әдетте 15 000-дан 60 000-ға дейін тауарлық позиция (SKU) (дүкеннің көлеміне байланысты) болады және олар қызмет көрсету бөлімін, нан пісіру бөлімін және/немесе дәріхана ұсынуы мүмкін, мысалы, Albertsons, Safeway, Kroger және Prime Supermarket. Жаңа форматДәстүрлі супермаркеттер мен дәстүрлі табиғи азық-түлік дүкендерінен өзгеше, жаңа форматтағы дүкендер тез бұзылатын өнімдерге баса назар аударады және дәстүрлі сауда орындарынан ерекшеленетін орталық дүкендер ассортиментін ұсынады, әсіресе этникалық, табиғи және органикалық өнімдер, мысалы, Whole Foods, The Fresh Market және кейбір жекелеген дүкендер. Шектелген ассортиментті дүкенТөмен бағалы азық-түлік дүкені, орталық дүкен және тез бұзылатын тауарлардың шектеулі ассортиментін ұсынады (2000-нан аз), мысалы, Aldi, Lidl, Trader Joe's және Save A Lot. Үлкен сауда алаңыІрі дәстүрлі супермаркет пен сауда алаңының жоғары көлемді гибриді. Үлкен сауда алаңында әдетте қызмет көрсету бөлімдерінің толық спектрі, сапалы тез бұзылатын өнімдер және төмен бағалар ұсынылады, мысалы, Cub Foods, Food 4 Less және Smart & Final. Басқа (Шағын азық-түлік дүкені)Негізгі азық-түлік пен басқа да ыңғайлы тауарлардың шектеулі таңдауын ұсынатын шағын дүкен. Мұндай дүкендер жылына шамамен 1 миллион доллар табыс табады. Дәстүрлі емес азық-түлік дүкеніКөтерме сауда клубыМүшелік негізінде жұмыс істейтін бөлшек/көтерме сауда гибриді, сауда алаңы түрінде ұсынылған өнімдердің әртүрлі таңдауы мен шектеулі ассортименті бар. Шамамен 120 000 шаршы метрлік бұл дүкендерде 60%-дан 70%-ға дейін GM/HBC және үлкен көлемде сатуға арналған азық-түлік тауарлары бар. Мүшелікке бизнес-аккаунттар мен тұтынушылар тобы кіреді, мысалы, Sam's Club, Costco және BJ's. СуперцентрІрі дәстүрлі супермаркет пен массалық тауарлар сауда орталығының гибриді. Суперцентрлер азық-түлік пен азық-түлік емес тауарлардың кең ассортиментін ұсынады. Бұл дүкендердің орташа ауданы 170 000 шаршы метрден асады және әдетте кеңістіктің 40%-ға дейін азық-түлік тауарларына бөлінеді, мысалы, Walmart Supercenter, Super Target, Meijer және Kroger Marketplace. Доллар дүкеніДәстүрлі түрде негізгі азық-түлік пен ұсақ-түйек тауарларын сататын, бірақ қазір азық-түлік пен тұтыну тауарларын агрессивті бағамен сататын шағын форматтағы дүкен, олардың көлемі кемінде 20%-дан 66%-ға дейін, мысалы, Dollar General, Dollar Tree, Action, Pep&Co, Poundland және Family Dollar. ДәріханаРецепт бойынша дәрі-дәрмек сататын дүкен, оның жалпы сатылымының 20%-ы немесе одан да көп бөлігін тұтынуға қажетті заттар, жалпы тауарлар және маусымдық тауарлар құрайды. Бұл каналға Walgreens, DM, AS Watson және CVS сияқты ірі дәріханалар желісі кіреді. Массалық тауарлар дүкеніНегізінен металл бұйымдар, киім, электроника және спорттық тауарларды сататын, сонымен қатар азық-түлік және жеуге жарамсыз азық-түлік тауарларын ұсынатын үлкен дүкен. Бұл каналға дәстүрлі Walmart, Kmart және Target кіреді. Әскери комиссариаттарДәстүрлі азық-түлік дүкені сияқты, азық-түлік пен тұтыну тауарларын ұсынатын, бірақ белсенді немесе зейнеткер әскери қызметшілердің пайдалануына шектелген формат. Азаматтар бұл дүкендерде (комиссариаттар деп аталады) сатып ала алмайды. Электрондық сауда (азық-түлік және тұтыну тауарлары)Төлем немесе орындау әдісіне қарамастан, кез келген құрылғы арқылы интернет арқылы тапсырыс берілген азық-түлік және тұтыну тауарлары. Бұл каналға Amazon және Peapod, сондай-ақ дәстүрлі кірпіш пен май дүкендері, мысалы, Coborns (Coborns Delivers) және ShopRite (ShopRite Order, Pickup, Deliver and ShopRite Delivers) арқылы құрылған электрондық сауда бизнесі кіреді. Жоғарыда аталған басқа дәстүрлі емес бөлшек сауда сегменттеріне олардың электрондық сауда бизнесі де кіреді.
Store typeDefinition as per the U. S. FMI Food Industry Association/BishopTraditional groceryTraditional supermarketStores offering a full line of groceries, meat, and produce with at least US$2 million USD in annual sales and up to 15% of their sales in general merchandise (GM) and health & beauty care (HBC). These stores typically carry anywhere from 15,000 to 60,000 SKUs (depending on the size of the store) and may offer a service deli, a service bakery, and/or a pharmacy e. g., Albertsons, Safeway, Kroger, and Prime Supermarket. Fresh formatDifferent from traditional supermarkets and traditional natural food stores, fresh stores emphasize perishables and offer center store assortments that differ from those of traditional retailers—especially in the areas of ethnic, natural, and organic, e. g., Whole Foods, The Fresh Market, and some independents. Limited assortment storeA low priced grocery store that offers a limited assortment of center store and perishable items (fewer than 2,000), e. g., Aldi, Lidl, Trader Joe's, and Save A Lot. Super warehouseA high volume hybrid of a large traditional supermarket and a warehouse store. Super warehouse stores typically offer a full range of service departments, quality perishables, and reduced prices, e. g., Cub Foods, Food 4 Less, and Smart & Final. Other (Small Grocery)The small corner grocery store that carries a limited selection of staples and other convenience goods. These stores generate approximately $1 million in business annually. Non traditional groceryWholesale clubA membership retail/wholesale hybrid with a varied selection and limited variety of products presented in a warehouse type environment. These approximately 120,000 square foot stores have 60% to 70% GM/HBC and a grocery line dedicated to large sizes and bulk sales. Memberships include both business accounts and consumer groups, e. g., Sam's Club, Costco, and BJ's. SupercenterA hybrid of a large traditional supermarket and a mass merchandiser. Supercenters offer a wide variety of food, as well as non food merchandise. These stores average more than 170,000 square feet and typically devote as much as 40% of the space to grocery items, e. g., Walmart Supercenter, Super Target, Meijer, and Kroger Marketplace. Dollar storeA small store format that traditionally sold staples and knickknacks, but now sales of food and consumable items at aggressive price points that account for at least 20%, and up to 66%, of their volume, e. g., Dollar General, Dollar Tree, Action, Pep&Co, Poundland, and Family Dollar. Drug storeA prescription based drug store that generates 20% or more of its total sales from consumables, general merchandise, and seasonal items. This channel includes major chain drug stores such as Walgreens, DM, AS Watson, and CVS. Mass merchandiserA large store selling primarily hardlines, clothing, electronics, and sporting goods but also carries grocery and non edible grocery items. This channel includes traditional Walmart, Kmart, and Target. Military (commissaries)A format that looks like a conventional grocery store carrying groceries and consumables but is restricted to use by active or retired military personnel. Civilians may not shop at these stores (referred to as commissaries). E commerce (food and consumables)Food and consumable products ordered using the internet via any devices, regardless of the method of payment or fulfillment. This channel includes Amazon and Peapod as well as the E Commerce business generated by traditional brick & mortar retailers, e. g., Coborns (Coborns Delivers) and ShopRite (ShopRite Order, Pickup, Deliver and ShopRite Delivers). The other non traditional retail segments above include their E Commerce business.
Көршіліктің азық-түлік дүкендері
Дамушы елдерде азық-түлік сатып алудың көбінесе маңызды бөлігі "кішкентай дүкендер" (яғни, отбасылық) деп аталатын шағын азық-түлік дүкендерінде жүзеге асырылады. Үндістанның 810 миллиард долларлық азық-түлік және азық-түлік тауарлары нарығының сатылымының 90% 12 миллион шағын дүкендерде, "кирана" деп аталатындарда жасалады. Сол сияқты, Мексикада "tiendas de la esquina" (сөзбе-сөз "көше төңірегіндегі дүкендер") әлі де адамдар азық-түлік және тұрмыстық заттар сатып алатын кең таралған орындар болып табылады, бірақ уақыт өте келе нарықтағы үлесі азайып барады.
Жайлық дүкені
Шағын дүкен – азық-түлік, жеңіл тамақ, тіс щеткасы, жуғыш заттар, сусындар, темекі және газеттер сияқты күнделікті қажетті заттар сататын кішкентай дүкен. Олар жалпы дүкендер мен ауылдық дүкендерден ауылды жерде орналаспағандығымен және үлкен дүкендерге қосымша ыңғайлы орын ретінде қолданылуымен ерекшеленеді. Ірі, жаңа дүкендерде тауарлардың ассортименті кең болуы мүмкін, бірақ таңдау супермаркеттерге қарағанда әлдеқайда шектеулі, көп дүкендерде тек 1-2 түрлі тауар ғана болады. Шағын дүкендер әдетте қарапайым азық-түлік дүкендері мен супермаркеттерге қарағанда бағасы жоғарырақ болады, бірақ осының орнына көп жерде қызмет көрсетеді және кассада кезек аз болады. Көптеген шағын дүкендерде дайын тағамдар, мысалы, таңғы асқа арналған сэндвичтер мен басқа да тағамдар ұсынылады.
Деликатес
Деликатес дүкені – таңдаулы азық-түліктер сатылатын азық-түлік дүкенінің бір түрі. Осы мағынада, атауы көбінесе "дели" деп қысқартылады. "Деликатесен" термині "дәмі шексіз тағамдар" немесе "таңдаулы азық-түліктер" дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде "delicatessen" сөзі бастапқыда тек осылай арнайы дайындалған тағамды ғана білдірген.
Көкөніс өсіруші
Көкөніс сатушы – жеміс-жидек пен көкөністерді, яғни көбінесе жасыл түсті азық-түлік сататын бөлшек саудагер. «Көкөніс сатушы» термині негізінен британдық және австралиялық аймақтарда қолданылады, бұрын қалаларда, кенттерде және ауылдарда осындай дүкендер көп кездесетін.
Этникалық нарық
Кейбір азық-түлік дүкендері белгілі бір елдердің немесе аймақтардың тағамдарына маманданған, мысалы, испандық/латын америкалық, қытайлық, итальяндық, Таяу Шығыс, үнді, орыс немесе поляк тағамдары. АҚШ-та мұндай дүкендер этникалық базар, этникалық азық-түлік базарлары, этникалық азық-түлік дүкендері немесе этникалық азық-түлік супермаркеттері деп аталады. Олардың түрлеріне Азиядан тыс жерлердегі азиялық супермаркеттер, АҚШ-тағы бодега немесе испандық супермаркеттер, ал Нидерландыда токо дүкендері жатады. Дінге қатысты тағамдық дәстүрлерді ұстанатын кошерлік супермаркеттер немесе басқа да мекемелер де әдетте белгілі бір этникалық ас-ауыздармен байланысты болады, бірақ бұл олардың жалғыз қызметі емес. IBISWorld бағалауынша, 2023 жылы АҚШ-тағы этникалық азық-түлік дүкендерінің жалпы сату көлемі шамамен 51 миллиард долларды құрайды, бұл АҚШ супермаркеттеріндегі 819 миллиард долларлық жалпы сатудың 6%-ына тең. 2016 жылы ең ірі тізбектердің бірі Superior Grocers латындық супермаркеттері болды, олардың сату көлемі шамамен 1,6 миллиард долларды құрады, ал Мексиканың Chedraui Group компаниясының бөлімшесі El Súper Bodega Latina – 1,2 миллиард долларға бағаланды.
Денсаулық сақтау өнімдері дүкені
Денсаулыққа пайдалы тағамдар дүкені – негізінен денсаулыққа пайдалы тағамдарды, органикалық өнімдерді, жергілікті шаруашылықтардан алынған өнімдерді және көбінесе қоректік толықтыруларды сататын азық-түлік дүкенінің бір түрі. Денсаулыққа пайдалы тағамдар дүкендері әдетте өз клиенттеріне, мысалы, арнайы диета қажеттілігі бар адамдарға, қарапайым азық-түлік дүкендерінен гөрі тағамдардың кеңірек немесе мамандандырылған ассортиментін ұсынады. Денсаулыққа пайдалы тағамдар дүкендері 1960 жылдары жаңадан пайда болған экологиялық қозғалыс пен контрмәдениетке байланысты кеңінен таралды.
Сүт тақтасы
Австралия мен Жаңа Зеландияда сүт бары – қала маңындағы жалпы мақсаттағы дүкен немесе кафе. Осыған ұқсас терминдерге шұңқыр дүкендері, деликатес дүкендері немесе "делилер" және бұрыштық дүкендер жатады. "Сүт бары" деген атпен алғашқы бизнес 1930 жылы Үндістанда ашылды. 1940 жылдардың соңына қарай сүт барлары тек азық-түлік тауарларын ғана емес, сонымен қатар жастар дайын тамақ пен алкогольсіз сусындар сатып алып, әлеуметтесетін орындарға айналды.
Супермаркет
Супермаркет – дәстүрлі азық-түлік дүкенінің ірі нысаны, кең ассортименттегі азық-түлік пен шаруашылық тауарларын ұсынатын, өзін-өзі қызмет көрсету қағидасында жұмыс істейтін дүкен. Супермаркеттерде әдетте ет, таза көкөніс-жемістер, сүт өнімдері мен нан-нан жасалған тағамдарға арналған бөлімдер болады, сондай-ақ консервіленген және қаптамаланған тауарларға, әрі ас үйге қажетті заттар, үй тазалау құралдары, дәрі-дәрмектер мен үй жануарларына арналған тауарларға орналасқан сөрелер де кездеседі. Кейбір супермаркеттерде банктер, кафелер, балалар бағдарламасы/мектепке дейінгі оқу орталықтары, фотосурет өңдеу, бейнежазбалар беру, дәріханалар және/немесе жанармай құю станциялары сияқты қосымша қызметтер де ұсынылуы мүмкін.
Гипермаркет
Гипермаркет – супермаркет пен универмагтың біріктірілген түрі. Бұл бір шатыр астында толық азық-түлік тауарлары мен жалпы тауарларды қоса алғанда, өте кең ассортименттегі өнімдерді ұсынатын, кең аумақты сауда орталығын құрайды. Солтүстік Америкада кең таралған, мүшелік жүйесінде жұмыс істейтін көтерме сауда қойма-клубтары да кейде гипермаркеттерге жатқызылады.
Электрондық
Онлайн азық-түлік дүкендері – электрондық коммерцияның бір түрі ретінде жақында ғана пайда болған құбылыс. Көптеген онлайн азық-түлік дүкендері бар, олардың арасында АҚШ-тағы ең көнелерінің бірі – Peapod. Бүгінде Netgrocer, MyBrands, Efooddepot сияқты және тағы да басқа көптеген онлайн азық-түлік дүкендері сапалы тағамдық өнімдерді уақтылы жеткізіп, онлайн тапсырыс берудің қолайлылығын ұсынуға бағытталған. АҚШ-та AmazonFresh және Prime Pantry сияқты ұқсас модельдерді Amazon.com компаниясы, Walmart-тың To Go қызметі және Yummy.com, RelayFoods сияқты кіші компаниялар да іске қосты. АҚШ-та 2013 жылы онлайн азық-түлік дүкендерінен түскен сатылым 15 миллиард долларды құрады. Онлайн азық-түлік дүкендері Еуропада одан да танымал, мысалы, 2012 жылы Ұлыбританияда ғана 7,1 миллиард евроға сатылым жасалған, ал кейбір нарықтарда 2012 жылдан 2016 жылға дейін сатылым екі есеге өсуі күтілуде.
Еуропа
Басқа да мүмкіндіктері бар, мысалы, жанармай құю станциялары кіретін ірі азық-түлік кешендері, әсіресе Ұлыбританияда көп кездеседі, онда Sainsbury's және Tesco сияқты ірі желілердің көптеген орналасқан жерлері осы форматта жұмыс істейді. Еуропадағы дәстүрлі дүкендер тарихы мен ерекше сыртқы түрінің арқасында сақталған. Олар енді көбінесе ауылдық жерлерде ғана кездеседі, бірақ олардың саны жылдам азайып барады.
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америкада азық-түлік дүкендері 1980-жылдардың басынан бері қарқынды дамып келеді. Бүгінде азық-түлік пен басқа да тауарлардың көп бөлігі азық-түлік дүкендерінде сатылады. Мысалдардың ішінде – чилилік Cencosud желісі (Чили, Аргентина, Бразилия және Перу елдерін қамтитын Jumbo және Santa Isabel), Walmart (Lider және Ekono) және Falabella (Чили мен Перуде Tottus, Чилиде Supermercados San Francisco). Бұл үш желі ірі сауда компанияларының еншілес кәсіпорындары болып табылады, олардың басқа да бизнес бірліктері бар, мысалы, универмагтар мен үй жабдықтарын сататын дүкендер. Үшеуі де өздерінің кредиттік карталарын ұсынады, бұл сатудың маңызды қозғаушы күші, сонымен қатар олар сақтандыру қызметтерін ұсынады және саяхат агенттіктерін басқарады. Бұл компаниялар Аргентина, Чили, Перу және Колумбия сияқты елдердегі сауда орталықтарының да бір бөлігін басқарады. 2008 жылы тағы екі желі құрылды: Unimarc, ол бірнеше шағын жергілікті желілерді сатып алып, Чилидегі азық-түлік сегментінің 20% астам бөлігін иеленді; және Southern Cross, Чилидің инвестициялық қоры, ол елдің оңтүстік аймақтарына бағытталған супермаркет сегментінің шамамен 8,6% бөлігіне ие. Пуэрто-Рикода Pueblo Supermarkets және Amigo танымал азық-түлік дүкендері болып табылады.
Солтүстік Америка
Кейбір елдерде, мысалы, АҚШ-та, азық-түлік дүкендері бастапқыда сауда орындарынан пайда болды. Бұл орындар тек азық-түлік ғана емес, киім, жиһаз, тұрмыстық заттар, құрал-саймандар және басқа да түрлі тауарлар сатты. Осы сауда орындары уақыт өте келе ірі бөлшек сауда кәсіпорындарына, жалпы дүкендерге айналды. Бұл дүкендер көбінесе пісіру содасы, консервіленген тағамдар, құрғақ бұршақ және ұн сияқты "құрғақ" тауарлармен айналысты. Ал тез бұзылатын тағамдарды тұтынушылар арнайы базарлардан алды, мысалы, ет сатушыдан жаңа ет немесе шұжық, сүт зауытынан сүт, ал жұмыртқа мен көкөністерді отбасылар өзі өндіріп, көршілермен айырбастайтын немесе фермерлер нарығынан немесе көкөніс сатушыдан сатып алатын. АҚШ-та көптеген ірі дүкендер желісі бар, бірақ сонымен қатар көптеген кішігірім желілер мен тәуелсіз азық-түлік дүкендері де кездеседі. Азық-түліктің шамамен 11 пайызы тәуелсіз дүкендерде немесе бір, екі немесе үш дүкеннен тұратын желілерде сатылады. Бұл тәуелсіз дүкендердің жалпы көлемі ең ірі желілерден де үлкен. АҚШ-тағы азық-түліктің көп бөлігі дәстүрлі дүкендерден сатып алынады. Тек бір азық-түлік өнімінің сатылуы көптеген өндірушілер мен компанияларды қамтитын күрделі процесс болуы мүмкін. Мысалы, бір банка тауық шұжық шұбағын жасауға 56 компания қатысады. Бұл кәсіпорындарға тауық пен көкөніс өңдеуші компаниялар ғана емес, сонымен қатар ингредиенттерді тасымалдаушы компаниялар, этикеткаларды басып шығаратын және банкаларды өндіретін компаниялар да кіреді. Азық-түлік тауарларын сату жүйесі АҚШ-тағы ең ірі тікелей және жанама жұмыс беруші болып табылады. Ежелгі заманда, артық өнімді сату аптасына бір рет жүзеге асырылатын, фермерлер өз тауарларын базар күні жергілікті ауыл базарларына әкелетін. Бұл жерде азық-түлік жергілікті дүкендерге сатылатын, ал олар өз кезегінде оны жергілікті тұтынушыларға сататын. Өнеркәсіптік революцияның басталуымен және азық-түлік өңдеу өнеркәсібінің дамуымен азық-түліктің кең ауқымы алыс қашықтықтарға сатылып, таратылатын болды. Көбінесе, ертедегі азық-түлік дүкендерінде сатып алушылар дүкен иесіне қалаған тауарын айтатын, ал дүкен иесі оны тауып алып беретін. ХХ ғасырда супермаркеттер пайда болды. Супермаркеттер өздігінен қызмет көрсету қағидасын енгізіп, сауда арбаларын пайдаланды. Бұл оларға ауқымды экономия мен персонал шығындарын азайту арқылы сапалы тағамды төмен бағамен ұсынуға мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың соңында бұл үдеріс қала сыртында орналасқан, қойма көлеміндегі супермаркеттердің дамуымен одан әрі революцияланды. Бұл супермаркеттер әлемнің әртүрлі елдерінен келген азық-түлік тауарларын сататын. Азық-түлік өңдеушілерден айырмашылығы, азық-түлік саудасы екі деңгейлі нарық болып табылады, онда бірнеше ірі компаниялар супермаркеттердің көп бөлігін бақылайды. Супермаркеттердің алыптары фермерлер мен өңдеушілерге үлкен сатып алу күшіне ие, сондай-ақ тұтынушыларға зор ықпал етеді. Тұтынушылардың азық-түлікке жұмсаған ақшасының 10 пайызынан азы фермерлерге жетеді, ал қалған бөлігі жарнама, көлік және делдал компанияларға жұмсалады.
Бағалар
2008 жылдың 24 наурызында әлемдік тұтынушылар азық-түлік бағасының өсуімен бетпе-бет келді деген хабар тарады. Осыған себеп болып ауа райының өзгеруі және әлемдік экономикадағы күрт өзгерістер, оның ішінде мұнай бағасының өсуі, азық-түлік резервтерінің азаюы, сондай-ақ Қытай мен Үндістандағы тұтынушылар сұранысының артуы жатады.
Тамақ қалдықтары
2011 жылға қарай 1,3 миллиард тонна тағам, яғни жаһандық тағам өндірісінің үштен бірі, жыл сайын жоғалып немесе ысырапқа салынды. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) бағалауынша, жыл сайын тағамның 27% жоғалады. Кәсіби немесе өнеркәсіптік ауыл шаруашылығымен айналысатын дамып келе жатқан және дамыған елдерде тағамдық қалдықтар азық-түлік өнеркәсібінің көптеген кезеңдерінде және айтарлықтай көлемде пайда болуы мүмкін. Қаптама шаруашылықтар мен фабрикалардан қоймалар арқылы саудаға дейін тасымалдау кезінде тағамды зақымданудан қорғайды, сондай-ақ жеткен кезде оның тазалығын сақтайды. Бірақ қаптама басқа жолдармен, мысалы, жануарлар азығы ретінде пайдаланылуы мүмкін қалдықтарды ластау арқылы тағамдық қалдықтарды азайтуға жасалған күш-жігерге кедерілсіздік тудыруы мүмкін. Сауда орындары көп мөлшерде тағамды тастап жіберуі мүмкін. Әдетте, бұл өнімдердің жарамдылық мерзімі өткен, сатуға болатын немесе қолдануға болатын мерзімі біткен заттардан тұрады. Жарамдылық мерзімі өткен және сатуға болатын мерзімі өткен, тіпті кейбір қолдану мерзімі өткен тағамдарды тастау кезінде де жеуге жарамды болып қалуы мүмкін, бірақ дүкендерде артық тағамды басқаруға қатысты әртүрлі саясаттар бар. Кейбір дүкендер кедей және тұрғын үйсіз адамдарға тағамды қолжеткізбеуге тырысады, ал басқалары қайырымдылық ұйымдарымен бірлесіп тағамды таратуға көмектеседі. Саудагерлер жеткізушілермен жасасқан келісімдерінің нәтижесінде де қалдықтарды тудырады. Келісілген көлемді жеткізбеген жағдайда фермерлер немесе өңдеушілер келісімшарттарын бұзуға жауапты болады. Осының салдарынан олар келісімшартты орындау үшін қажеттіден артық өнім өндіруді жоспарлайды, қателіктерге орын қалдыру үшін. Артық өндірілген өнім көбінесе жай ғана тасталады. Кейбір азық-түлік дүкендері қалған тағамды (мысалы, деликатес тағамдары мен мерзімі өткен нан) тұрғын үйсіздерге арналған баспаналарға немесе қайырымдылық асханаларына сыйлайды. Еуропалық Одақ 2014 жылды "Тағамдық қалдыққа қарсы жыл" деп жариялады. Көптеген саудагерлер қол қойған келісімшарттарда тағамның белгілі бір сапалы болуы талап етілді. Соңғы әлеуметтік-саяси өзгерістердің арқасында дөңгелек емес помидорлар мен ақаулы алмалар сияқты тағамдар жаңа нарыққа ие болды. Францияның үшінші ірі супермаркеті Intermarché қалдықтарды азайту мақсатында "сұлу емес жемістер мен көкөністер" кампаниясын іске қосты. Бұл жемістер мен көкөністерді азайту стратегиясы Еуропалық Одақ ұсынған бұл кампанияға үлкен үміттер берді. Бұл өнімдер сатудың 24%-ға өскенін көрсеткен "перфекционизмге" қарсы кампаниямен салыстырғанда төмен бағамен сатылады. Португалиялық Fruta Feia саудагері де осыған ұқсас бизнес стратегиясын қолданды және соған сай табысқа жетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасының 2021 жылғы талдауы бойынша, өндіріс кезінде жоғалған тағамдарды есептемегенде, барлық елдерде және экономикалық деңгейлерде тағамдық қалдықтар мәселесі бар. Тағамдық қалдықтар ауыл шаруашылығының климаттың өзгеруіне тигізетін әсеріне елеулі үлес қосады, ол жыл сайын 3,3 миллиард тонна CO2e шығарындыларына, сондай-ақ жерді пайдалану, суды тұтыну және биологиялық әртүрліліктің жоғалуы сияқты басқа да экологиялық проблемаларға жауапты. Тағамдық қалдықтарды болдырмауға басымдық беріледі, одан кейін артық тағамды қайта пайдалану, мысалы, қайырымдылыққа беру. Стратегияларға жануарлар азығы, қоректік заттарды қайта өңдеу және энергияны қалпына келтіру кіреді, ал метан шығарындыларына байланысты полигонға тастау ең қолайсыз болып саналады. БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсатының 12.3 мақсаты 2030 жылға қарай саудада, тұтынушылар деңгейінде және өндіріс пен жеткізу тізбектерінде, соның ішінде егіннен кейінгі шығындарды ескере отырып, жан басына шаққандағы тағамдық қалдықтарды 50%-ға азайтуды көздейді. Климаттың өзгеруін азайту жөніндегі күш-жігер тағамдық қалдықтарды азайтуға баса назар аударады, бұл 2022 жылы БҰҰ-ның Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конференциясында 2030 жылға дейін тағамдық қалдықтарды 50%-ға азайтуға қол жеткізу туралы келісімге қол жеткізілгенін көрсетеді.