Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Кварк түрі
Type of quark
Төменгі кварк (символ: d) – элементар бөлшектің бір түрі және материяның маңызды құрамдас бөлігі. Төменгі кварк – барлық кварктардың екінші ең жеңілі, ол басқа кварктармен бірігіп, адрон деп аталатын күрделі бөлшектерді құрайды. Төменгі кварктар көбінесе атом ядроларында кездеседі, онда жоғары кварктармен бірігіп, протон мен нейтрондарды құрайды. Протон бір төменгі кварктан және екі жоғары кварктан тұрады, ал нейтрон екі төменгі кварктан және бір жоғары кварктан тұрады. Олар әрбір белгілі атомда кездесетіндіктен, төменгі кварктар біз күнделікті өмірде кездесетін барлық заттардың құрамында болады. Төменгі кварк материяның бірінші буынының бөлігі, оның электр заряды –e және бос массасы 4,7. Юваль Не’эман (бір-бірінен тәуелсіз) «Сегіздік жол» деп аталатын адронды жіктеу схемасын ұсынды, немесе техникалық тілмен айтқанда, SU(3) дәмдік симметрия. Бұл жіктеу схемасы адронды изоспиндік топтарға ұйымдастырды, бірақ оның физикалық негізі әлі де түсініксіз болды. 1964 жылы Гелл-Манн мен Джордж Цвайг (бір-бірінен тәуелсіз) кварк моделін ұсынды, ол бастапқыда жоғары, төмен және таңғажайып кварктардан ғана тұрды. Дегенмен, кварк моделі «Сегіздік жолды» түсіндірсе де, 1968 жылға дейін Стэнфорд сызықтық үдеткіш орталығында кварктардың бар екенін тікелей дәлелдеуге қол жеткізілмеді. Темең серпілісті шашырау эксперименттері протонның ішкі құрылымы бар екенін көрсетті және үш негізгі бөлшектен тұратын протонның деректерді түсіндіретінін анықтады (осылайша кварк моделі расталды). Алғашында ғалымдар осы үш бөлшекті кварк деп мойындауға асықпады, оның орнына Ричард Фейнманның партон сипаттамасын қалай берді, бірақ уақыт өте кварк теориясы қабылданды (қараша революциясына қараңыз).
The down quark (symbol: d) is a type of elementary particle, and a major constituent of matter. The down quark is the second lightest of all quarks, and combines with other quarks to form composite particles called hadrons. Down quarks are most commonly found in atomic nuclei, where it combines with up quarks to form protons and neutrons. The proton is made of one down quark with two up quarks, and the neutron is made up of two down quarks with one up quark. Because they are found in every single known atom, down quarks are present in all everyday matter that we interact with. The down quark is part of the first generation of matter, has an electric charge of − e and a bare mass of 4.7. and Yuval Ne'eman (independently of each other) proposed a hadron classification scheme called the Eightfold Way, or in more technical terms, SU(3) flavor symmetry. This classification scheme organized the hadrons into isospin multiplets, but the physical basis behind it was still unclear. In 1964, Gell Mann and George Zweig (independently of each other) proposed the quark model, then consisting only of up, down, and strange quarks. However, while the quark model explained the Eightfold Way, no direct evidence of the existence of quarks was found until 1968 at the Stanford Linear Accelerator Center. Deep inelastic scattering experiments indicated that protons had substructure, and that protons made of three more fundamental particles explained the data (thus confirming the quark model). At first people were reluctant to identify the three bodies as quarks, instead preferring Richard Feynman's parton description, but over time the quark theory became accepted (see November Revolution).
Массасы
Өте кең таралған болса да, төменгі кварктің бұтақ массасы жақсы анықталмаған, бірақ шамамен 4,5-тен кем емес болуы мүмкін. Желілік КҚҚ есептеулері дәлірек мән береді: 4,79. Мезондарда (бір кварктан және бір антикварктан тұратын бөлшектер) немесе бариондарда (үш кварктан тұратын бөлшектер) кездесетін кварктердің "тиімді массасы" (немесе "жабынған" массасы) кварктар арасындағы глюондық өріс тудыратын байланыс энергиясының салдарынан артады (масса-энергия эквиваленттігін қараңыз). Мысалы, протондағы төменгі кварктердің тиімді массасы шамамен 300-ге жуық. Төменгі кварктардың бұтақ массасы өте кішкентай болғандықтан, оны тікелей есептеу қиын, себебі релятивистік эффектілерді ескеру қажет.
Despite being extremely common, the bare mass of the down quark is not well determined, but probably lies between 4.5. Lattice QCD calculations give a more precise value: 4.79. When found in mesons (particles made of one quark and one antiquark) or baryons (particles made of three quarks), the 'effective mass' (or 'dressed' mass) of quarks becomes greater because of the binding energy caused by the gluon field between quarks (see mass–energy equivalence). For example, the effective mass of down quarks in a proton is around 300. Because the bare mass of down quarks is so small, it cannot be straightforwardly calculated because relativistic effects have to be taken into account,